विन्यासं भूमिकानां च सम्प्रवक्ष्यामि नाटके । यादृशो यस्य कर्तव्यो विन्यासो भूमिकास्वथ

vinyAsaM bhUmikAnAM cha sampravakShyAmi nATake | yAdR^isho yasya kartavyo vinyAso bhUmikAsvatha

गतिवागङ्गचेष्टाभिः सत्त्वशीलस्वभावतः । परीक्ष्य पात्रं तज्ज्ञस्तु युञ्ज्याद् भूमिनिवेशने

gativAga~NgacheShTAbhiH sattvashIlasvabhAvataH | parIkShya pAtraM tajj~nastu yu~njyAd bhUminiveshane

तस्मिन्नन्विष्य हि गुणवान् कार्या पात्रसमाश्रया । न खेदजननं बुद्धेराचार्यस्य भविष्यति

tasminnanviShya hi guNavAn kAryA pAtrasamAshrayA | na khedajananaM buddherAchAryasya bhaviShyati

आचार्यः पात्रजांश्चैव गुणाञ्ज्ञात्वा स्वभावजान् । ततः कुर्याद् यथायोगं नृणां भूमिनिवेशनम्

AchAryaH pAtrajAMshchaiva guNA~nj~nAtvA svabhAvajAn | tataH kuryAd yathAyogaM nR^iNAM bhUminiveshanam

अङ्गप्रत्यङ्गसंयुक्तमहीनाङ्गं वयोन्वितम् । न स्थूलं न कृशं चैव न दीर्घं न च मन्थरम्

a~Ngapratya~NgasaMyuktamahInA~NgaM vayonvitam | na sthUlaM na kR^ishaM chaiva na dIrghaM na cha mantharam

श्लिष्टाङ्गं द्युतिमन्तं च सुस्वरं प्रियदर्शनम् । एतैर्गुणैश्च संयुक्तं देवभूमिषु योजयेत्

shliShTA~NgaM dyutimantaM cha susvaraM priyadarshanam | etairguNaishcha saMyuktaM devabhUmiShu yojayet

स्थूलं प्रांशुं बृहद्देहं मेघगम्भीरनिस्वनम् । रौद्रस्वभावनेत्रं च स्वभावभ्रुकुटीमुखम्

sthUlaM prAMshuM bR^ihaddehaM meghagambhIranisvanam | raudrasvabhAvanetraM cha svabhAvabhrukuTImukham

रक्षोदानवदैत्यानां भूमिकासु प्रयोजयेत् । पुरुषाणां प्रयोगस्तु तथाङ्गक्रिययान्वितः

rakShodAnavadaityAnAM bhUmikAsu prayojayet | puruShANAM prayogastu tathA~NgakriyayAnvitaH

सुनेत्रसुभ्रुवः स्वङ्गाः सुललाटाः सुनासिकाः । स्वोष्ठाः सुगण्डाः सुमुखाः सुकण्ठाः सुशिरोधराः

sunetrasubhruvaH sva~NgAH sulalATAH sunAsikAH | svoShThAH sugaNDAH sumukhAH sukaNThAH sushirodharAH

स्वङ्गप्रत्यङ्गसंयुक्ता न दीर्घा न च मन्थराः । न स्थूला न कृशाश्चैव स्वभावेन व्यवस्थिताः

sva~Ngapratya~NgasaMyuktA na dIrghA na cha mantharAH | na sthUlA na kR^ishAshchaiva svabhAvena vyavasthitAH

सुशीला ज्ञानवन्तश्च तथा च प्रियदर्शनाः । कुमारराजभूमौ तु संयोज्याश्च नरोत्तमाः

sushIlA j~nAnavantashcha tathA cha priyadarshanAH | kumArarAjabhUmau tu saMyojyAshcha narottamAH

अङ्गैरविकलैर्धीरं स्फुटं वसनकर्मणि । न दीर्घं नैव च स्थूलमूहापोहविचक्षणम्

a~NgairavikalairdhIraM sphuTaM vasanakarmaNi | na dIrghaM naiva cha sthUlamUhApohavichakShaNam

अदीनं च प्रगल्-भं च प्रत्युत्पन्नविनिश्चयम् । सेनापतेरमात्यानां भूमिकासु प्रयोजयेत्

adInaM cha pragal\-bhaM cha pratyutpannavinishchayam | senApateramAtyAnAM bhUmikAsu prayojayet

पिङ्गाक्षं घोणनासं च नेत्रमुच्चमथापि वा । कञ्चुकिश्रोत्रियादीनां भूमिकासु नियोजयेत्

pi~NgAkShaM ghoNanAsaM cha netramuchchamathApi vA | ka~nchukishrotriyAdInAM bhUmikAsu niyojayet

एवमन्येष्वपि तथा नाट्यधर्मविभागतः । देशवेषानुरूपेण पात्रं योज्यं स्वभूमिषु

evamanyeShvapi tathA nATyadharmavibhAgataH | deshaveShAnurUpeNa pAtraM yojyaM svabhUmiShu

मन्थरं वामनं कुब्जं विकृतं विकृताननम् । विष्टब्धनेत्रं काणाक्षं स्थूलं चिपिटनासिकम्

mantharaM vAmanaM kubjaM vikR^itaM vikR^itAnanam | viShTabdhanetraM kANAkShaM sthUlaM chipiTanAsikam

दुर्जनं दुस्वभावं च विकृताचारमेव च । दासभूमौ प्रयुञ्जीत बुधो दासाङ्गसम्भवम्

durjanaM dusvabhAvaM cha vikR^itAchArameva cha | dAsabhUmau prayu~njIta budho dAsA~Ngasambhavam

प्रकृत्याऽतिकृशं क्षामं तपःश्रान्तेषु योजयेत् । तथा च पुरुषं स्थूलमुपरोधेषु योजयेत्

prakR^ityA.atikR^ishaM kShAmaM tapaHshrAnteShu yojayet | tathA cha puruShaM sthUlamuparodheShu yojayet

यदि वा नेदृशाः सन्ति प्रकृत्या पुरुषा द्विजाः । आचार्यबुद्ध्या योज्यास्तु भावचेष्टास्वभावतः

yadi vA nedR^ishAH santi prakR^ityA puruShA dvijAH | AchAryabuddhyA yojyAstu bhAvacheShTAsvabhAvataH

या यस्य सदृशी चेष्टा ह्युत्तमाधममध्यमा । स तथाऽऽचार्ययोगेन नियम्या भावभाविनी

yA yasya sadR^ishI cheShTA hyuttamAdhamamadhyamA | sa tathA.a.achAryayogena niyamyA bhAvabhAvinI

अतः परं प्रवक्ष्यामि भरतानां विकल्पनम् । भरताश्रयाश्च भरतो विदूषकः सौरिकस्तथा नान्दी । नन्दी ससूत्रधारो नाट्यरसो नायकश्चैव

ataH paraM pravakShyAmi bharatAnAM vikalpanam | bharatAshrayAshcha bharato vidUShakaH saurikastathA nAndI | nandI sasUtradhAro nATyaraso nAyakashchaiva

मुकुटाभरणविकल्पौ विज्ञेयो माल्यवस्तुविविधैश्च । कारककुशीलवाद्या विज्ञेया नामतश्चैव

mukuTAbharaNavikalpau vij~neyo mAlyavastuvividhaishcha | kArakakushIlavAdyA vij~neyA nAmatashchaiva

धुर्यवदेको यस्मादुद्धारोऽनेकभूमिकायुक्तः । भाण्डग्रहोपकरणैनाट्यं भरतो भवेत् तस्मात्

dhuryavadeko yasmAduddhAro.anekabhUmikAyuktaH | bhANDagrahopakaraNainATyaM bharato bhavet tasmAt

लोकाहृदाश्रयकृता सर्वप्रकृतिप्रचारसंयुक्ता । नानाश्रयां प्रकुरुते तथा च नारी तु सर्वत्र

lokAhR^idAshrayakR^itA sarvaprakR^itiprachArasaMyuktA | nAnAshrayAM prakurute tathA cha nArI tu sarvatra

प्रत्युत्पन्नप्रतिभो नर्मकृतो नर्मगर्भनिर्भेदः । छेदविदूषितवचनो विदूषको नाम विज्ञेयः

pratyutpannapratibho narmakR^ito narmagarbhanirbhedaH | ChedavidUShitavachano vidUShako nAma vij~neyaH

तूर्यतिस्तु नरः सर्वातोद्यप्रवादने कुशलः । तूरपरिग्रहयुक्तो विज्ञेयस्तौरिको नाम

tUryatistu naraH sarvAtodyapravAdane kushalaH | tUraparigrahayukto vij~neyastauriko nAma

नटनृति धात्वर्थोऽयं भूतं नाटयति लोकवृत्तान्तम् । रसभावसत्वयुक्तं यस्मात् तस्मान्नटो भवति

naTanR^iti dhAtvartho.ayaM bhUtaM nATayati lokavR^ittAntam | rasabhAvasatvayuktaM yasmAt tasmAnnaTo bhavati

स्तुत्यभिवादनकृतैर्मधुरैर्वाक्यैः सुमङ्गलाचारैः । सर्व स्तौति हि लोकं यस्मात् तस्माद्भवेद्वादी

stutyabhivAdanakR^itairmadhurairvAkyaiH suma~NgalAchAraiH | sarva stauti hi lokaM yasmAt tasmAdbhavedvAdI

भावेभ्यो बहुधाऽस्मिन् रसा वदति नाट्ययोगेषु । प्राकृतसंस्कृतपाठ्यो नन्दी नामेति स ज्ञेयः

bhAvebhyo bahudhA.asmin rasA vadati nATyayogeShu | prAkR^itasaMskR^itapAThyo nandI nAmeti sa j~neyaH

गीतस्य च वाद्यस्य च पाठ्यस्य च नैकभावविहितस्य । शिष्टोपदेशयोगात् सूत्रज्ञः सूत्रधारस्तु

gItasya cha vAdyasya cha pAThyasya cha naikabhAvavihitasya | shiShTopadeshayogAt sUtraj~naH sUtradhArastu

यस्मात् यथोपदिष्टान् रसांश्च भावांश्च सत्वसंयुक्तान् । भूमिविकल्पैर्नयति च नाट्यकरः कीर्तितस्तस्मात्

yasmAt yathopadiShTAn rasAMshcha bhAvAMshcha satvasaMyuktAn | bhUmivikalpairnayati cha nATyakaraH kIrtitastasmAt

चतुरातोद्यविधानं सर्वस्य तु शास्त्रखे दविहितस्य । नाट्यस्यान्तं गच्छति तस्माद्वै नायकोऽभिहितः

chaturAtodyavidhAnaM sarvasya tu shAstrakhe davihitasya | nATyasyAntaM gachChati tasmAdvai nAyako.abhihitaH

नानाप्रकृतिसमुत्थं करोति यः शीर्षकं मुकुटयोगे । विविधैर्वेषविशेषैः स च कुटकारस्तु विज्ञेयः

nAnAprakR^itisamutthaM karoti yaH shIrShakaM mukuTayoge | vividhairveShavisheShaiH sa cha kuTakArastu vij~neyaH

भाण्डकवाद्यज्ञा या लयतालज्ञा रसानुविद्धा च । सर्वाङ्गसुन्दरी वै कर्तव्या नाटकीया तु

bhANDakavAdyaj~nA yA layatAlaj~nA rasAnuviddhA cha | sarvA~NgasundarI vai kartavyA nATakIyA tu

इति भरतीये नाट्यशास्त्रे भूमिकाविकल्पाध्यायः पञ्चत्रिंशः

iti bharatIye nATyashAstre bhUmikAvikalpAdhyAyaH pa~nchatriMshaH

यो वै माल्यं कुरुते पङ्चविधं माल्याकृत् स विज्ञेयः । यश्चापि वेषयोगं कुरुते स च वेषकारी तु

yo vai mAlyaM kurute pa~NchavidhaM mAlyAkR^it sa vij~neyaH | yashchApi veShayogaM kurute sa cha veShakArI tu

चित्रज्ञश्चित्रकरो वस्त्रस्य रञ्जानात्तथा रजकः । जत्वश्मलोहकाष्ठैर्द्रव्यकरैः कारुकश्चैव

chitraj~nashchitrakaro vastrasya ra~njAnAttathA rajakaH | jatvashmalohakAShThairdravyakaraiH kArukashchaiva

नानातोद्यविधाने प्रयोगयुक्तः प्रवादने कुशलः । अतोद्येऽप्यतिकुशलो यस्मात् स कुशलवो ज्ञेयः

nAnAtodyavidhAne prayogayuktaH pravAdane kushalaH | atodye.apyatikushalo yasmAt sa kushalavo j~neyaH

यद्यत् समाश्रयन्ते शिल्पं वा कर्म वा प्रयोगं वा । तनैवोपगतगुणा विज्ञेया नामतः पुरुषाः

yadyat samAshrayante shilpaM vA karma vA prayogaM vA | tanaivopagataguNA vij~neyA nAmataH puruShAH

एवं तु नाटकविधौ जातिर्नटसंश्रया बुधैर्ज्ञेया । नाट्योपकरणयुक्ता नानाशिल्पप्रसक्ता च

evaM tu nATakavidhau jAtirnaTasaMshrayA budhairj~neyA | nATyopakaraNayuktA nAnAshilpaprasaktA cha

उक्तोऽत्र भूमिकान्यासः प्रयोक्तारश्च योगतः । आदिष्टं नाट्यशास्त्रं च मुनयः किमिहोच्यताम्

ukto.atra bhUmikAnyAsaH prayoktArashcha yogataH | AdiShTaM nATyashAstraM cha munayaH kimihochyatAm