गुणात् प्रवर्तते गानं दोषं चैव निरस्यते । तस्माद्यत्नेन विज्ञेयौ गुणदोषौ समासतः

guNAt pravartate gAnaM doShaM chaiva nirasyate | tasmAdyatnena vij~neyau guNadoShau samAsataH

गाता प्रत्यग्रवयाः स्निग्धो मधुरस्वरोपचितकण्ठः । लयतालकलापातप्रमाणयोगेषु तत्त्वज्ञः

gAtA pratyagravayAH snigdho madhurasvaropachitakaNThaH | layatAlakalApAtapramANayogeShu tattvaj~naH

रूपगुणकान्तियुक्ता माधुर्योपेतसत्वसम्पन्नाः । पेशलमधुरस्निग्धानुनादिसमरक्त गुरु (शुभ) कण्ठाः ॥ ३ सुविहितगमकविधायिन्योऽक्षोभ्यो(भ्यास्)ताललयकुशलाः । आतोद्यार्पितकरणा विज्ञेया गायिकाः श्यामाः

rUpaguNakAntiyuktA mAdhuryopetasatvasampannAH | peshalamadhurasnigdhAnunAdisamarakta guru ##(##shubha##)## kaNThAH || 3 suvihitagamakavidhAyinyo.akShobhyo##(##bhyAs##)##tAlalayakushalAH | AtodyArpitakaraNA vij~neyA gAyikAH shyAmAH

प्रायेण तु स्वभावात् स्त्रीणां गानं नृणां च पाठ्यविधिः । स्त्रीणां स्वभावमधुरः कण्ठो नृणां बलित्वं च

prAyeNa tu svabhAvAt strINAM gAnaM nR^iNAM cha pAThyavidhiH | strINAM svabhAvamadhuraH kaNTho nR^iNAM balitvaM cha

यत्र स्त्रीणां पाठ्यात्(ठ्यं) गुणैर्नराणां च गानमधुरत्वम् । ज्ञेयोऽलङ्कारोऽसौ न हि स्वभावो ह्ययं तेषाम्

yatra strINAM pAThyAt##(##ThyaM##)## guNairnarANAM cha gAnamadhuratvam | j~neyo.ala~NkAro.asau na hi svabhAvo hyayaM teShAm

सुनिविष्टपाणिलययतियोगज्ञौसुमधुरलघुहस्तौ । गातृगुणैश्चोपेताववहितमनसौ सुसङ्गीतौ

suniviShTapANilayayatiyogaj~nausumadhuralaghuhastau | gAtR^iguNaishchopetAvavahitamanasau susa~NgItau

स्फुटरचितचित्रकरणौ गीतश्रवणाचलौप्रवीणौ च । चित्रादिवाद्यकुशलौवीणाभ्यां वादकौ भवतः

sphuTarachitachitrakaraNau gItashravaNAchalaupravINau cha | chitrAdivAdyakushalauvINAbhyAM vAdakau bhavataH

बलवानवहितबुद्धिर्गीतलयज्ञस्तथासुसङ्गीतः । श्रावकमधुरस्निग्धो दृढपाणिर्वंशवादको ज्ञेयः

balavAnavahitabuddhirgItalayaj~nastathAsusa~NgItaH | shrAvakamadhurasnigdho dR^iDhapANirvaMshavAdako j~neyaH

अविचलितमविच्छन्नं वर्णालङ्कारबोधकंमधुरम् । स्निग्धं दोषविहीनं वेणोरेवं स्मृतं वाद्यम्

avichalitamavichChannaM varNAla~NkArabodhakaMmadhuram | snigdhaM doShavihInaM veNorevaM smR^itaM vAdyam

ज्ञानविज्ञानकरणवचनप्रयोगसिद्धिनिष्पादनानि षडाचार्यगुणा इति । तत्र ज्ञानं शास्त्रावबोधः । यथा च क्रियासम्पादनं विज्ञानम् । कण्ठहस्तगौण्यं करणम् । जितग्रन्थता वचनम् । देशादिसम्पदाराधनं प्रयोगसिद्धिः । शिष्यस्वभावमविशेष्योपात्तय उपदेशाच्छिष्यनिष्पादनमिति

j~nAnavij~nAnakaraNavachanaprayogasiddhiniShpAdanAni ShaDAchAryaguNA iti | tatra j~nAnaM shAstrAvabodhaH | yathA cha kriyAsampAdanaM vij~nAnam | kaNThahastagauNyaM karaNam | jitagranthatA vachanam | deshAdisampadArAdhanaM prayogasiddhiH | shiShyasvabhAvamavisheShyopAttaya upadeshAchChiShyaniShpAdanamiti

श्रावणोऽथ घनः स्निग्धो मधुरोह्यवधानवान् । त्रिस्थानशोभीत्येवं तु षट् कण्ठस्य गुणा मताः

shrAvaNo.atha ghanaH snigdho madhurohyavadhAnavAn | tristhAnashobhItyevaM tu ShaT kaNThasya guNA matAH

उदात्तं श्रूयते यस्मात्तस्माच्छ्रावण उच्यते । श्रावणः सुस्वरो यस्मादच्छिन्नः स घनो मतः

udAttaM shrUyate yasmAttasmAchChrAvaNa uchyate | shrAvaNaH susvaro yasmAdachChinnaH sa ghano mataH

अरूक्षध्वनिसंयुक्तः स्निग्धस्तज्ज्ञैः प्रकीर्तितः । मनःप्रह्लादनकरः स वै मधुर उच्यते

arUkShadhvanisaMyuktaH snigdhastajj~naiH prakIrtitaH | manaHprahlAdanakaraH sa vai madhura uchyate

स्वरेऽधिके च हीने च ह्यविरक्तो विधानवान् । शिरःकण्ठेष्वभिहितंत्रिस्थानमधुरस्वरः । त्रिस्थानशोभीत्येवं तु स हि तज्ज्ञैरुदाहृतः

svare.adhike cha hIne cha hyavirakto vidhAnavAn | shiraHkaNTheShvabhihitaMtristhAnamadhurasvaraH | tristhAnashobhItyevaM tu sa hi tajj~nairudAhR^itaH

कपिलो ह्यवस्थितश्चैव तथा सन्दष्ट एव च । काकी च तुम्बकी चैव पञ्च दोषा भवन्ति हि

kapilo hyavasthitashchaiva tathA sandaShTa eva cha | kAkI cha tumbakI chaiva pa~ncha doShA bhavanti hi

वैस्वर्यं च भवेद्यत्र तथा स्याद् घर्घरायितम् । कपिलः स तु विज्ञेयः श्लेष्मकण्ठस्तथैव च

vaisvaryaM cha bhavedyatra tathA syAd ghargharAyitam | kapilaH sa tu vij~neyaH shleShmakaNThastathaiva cha

ऊनताऽधिकता चापि स्वराणां यत्र दृश्यते । रूक्षदोषहतश्चैव ज्ञेयः स त्वव्यवस्थितः

UnatA.adhikatA chApi svarANAM yatra dR^ishyate | rUkShadoShahatashchaiva j~neyaH sa tvavyavasthitaH

दण्डप्रयोगात् सन्दष्टस्त्वाचार्यैः परिकीर्तितः । यो न विस्तरति स्थाने स्वरमुच्चारणागतम्

daNDaprayogAt sandaShTastvAchAryaiH parikIrtitaH | yo na vistarati sthAne svaramuchchAraNAgatam

नासाग्रग्रस्तशब्दस्तुतुम्बकी सोऽभिधीयते

nAsAgragrastashabdastutumbakI so.abhidhIyate

अन्ये तु समप्रहरणे चैव जविनौ विशदौ तथा । जितश्रमौ विकृष्टौ च मधुरौ स्वेदवर्जितौ । तथा बृयन्नखौ चैव ज्ञेयौ हस्तस्य वै गुणाः

anye tu samapraharaNe chaiva javinau vishadau tathA | jitashramau vikR^iShTau cha madhurau svedavarjitau | tathA bR^iyannakhau chaiva j~neyau hastasya vai guNAH

इति एते गुणाश्च दोषाश्च तत्त्वतः कथितो मया । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि ह्यवनद्धविधिं पुनः

iti ete guNAshcha doShAshcha tattvataH kathito mayA | ata UrdhvaM pravakShyAmi hyavanaddhavidhiM punaH

पूर्वं यदुक्तं प्रपितामहेन । कुर्यात् य एवं तु नरः प्रयोगे सम्मानमग्रयं लभते स लोके

pUrvaM yaduktaM prapitAmahena | kuryAt ya evaM tu naraH prayoge sammAnamagrayaM labhate sa loke

इति भरतीये नाट्यशास्त्रे गुणदोषविचारो नामाध्यायस्त्रयस्त्रिंशः

iti bharatIye nATyashAstre guNadoShavichAro nAmAdhyAyastrayastriMshaH