अथ एकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः षड्जोदीच्यवती चैव षड्जमध्या तथैव च । मध्यपञ्चमबाहुल्यात् कार्या श‍ृङ्गारहास्ययोः

ShaDjodIchyavatI chaiva ShaDjamadhyA tathaiva cha | madhyapa~nchamabAhulyAt kAryA shR^i~NgArahAsyayoH

षाड्जी त्वथार्षभी चैव स्वस्वरांशपरिग्रहात् । वीररौद्राद्भुतेष्वेते प्रयोज्ये गानयोक्तृभिः

ShADjI tvathArShabhI chaiva svasvarAMshaparigrahAt | vIraraudrAdbhuteShvete prayojye gAnayoktR^ibhiH

निषादेऽंशे तु नैषादी गान्धारे षड्जकैशिकी । करुणे तु रसे कार्या जातिगानविशारदैः

niShAde.aMshe tu naiShAdI gAndhAre ShaDjakaishikI | karuNe tu rase kAryA jAtigAnavishAradaiH

धैवती धैवतांशे तु बीभत्से सभयानके । ध्रुवाविधाने कर्तव्या जातिर्गाने प्रयत्नतः । रसं कार्यमवस्थां च ज्ञात्वा योज्या प्रयोक्तृभिः । षड्जग्रामाश्रिता ह्येताः प्रयोज्या जातयो बुधैः

dhaivatI dhaivatAMshe tu bIbhatse sabhayAnake | dhruvAvidhAne kartavyA jAtirgAne prayatnataH | rasaM kAryamavasthAM cha j~nAtvA yojyA prayoktR^ibhiH | ShaDjagrAmAshritA hyetAH prayojyA jAtayo budhaiH

अतः परं प्रवक्ष्यामि मध्यमग्रामसंश्रयाः । गान्धारीरक्तगान्धार्यौ गान्धारांशोपपत्तितः । करुणे तु रसे कार्ये निषादेऽंशे तथैव च

ataH paraM pravakShyAmi madhyamagrAmasaMshrayAH | gAndhArIraktagAndhAryau gAndhArAMshopapattitaH | karuNe tu rase kArye niShAde.aMshe tathaiva cha

मध्यमा पञ्चमी चैव नन्दयन्ती तथैव च । गान्धारपञ्चमी चैव मध्यमोदीच्यवा तथा । मध्यमपञ्चमबाहुल्यात् कार्याः श‍ृङ्गारहास्ययोः

madhyamA pa~nchamI chaiva nandayantI tathaiva cha | gAndhArapa~nchamI chaiva madhyamodIchyavA tathA | madhyamapa~nchamabAhulyAt kAryAH shR^i~NgArahAsyayoH

कार्मारवी तथा चान्ध्री गान्धारोदीच्यवा तथा । वीरे रौद्रेऽद्भुते कार्याः षड्जर्षभांशयोजिताः । कैशिकी धैवतांशे तु बीभत्से सभयानके

kArmAravI tathA chAndhrI gAndhArodIchyavA tathA | vIre raudre.adbhute kAryAH ShaDjarShabhAMshayojitAH | kaishikI dhaivatAMshe tu bIbhatse sabhayAnake

एकैव षड्जमध्या ज्ञेया सर्वरससंश्रया जातिः । तस्यास्त्वंशाः सर्वे स्वरास्तु विहिताः प्रयोगविधौ

ekaiva ShaDjamadhyA j~neyA sarvarasasaMshrayA jAtiH | tasyAstvaMshAH sarve svarAstu vihitAH prayogavidhau

यो यदा बलवान् यस्मिन् स्वरो जातिसमाश्रयात् । तत्प्रवृत्तं रसे कार्यं गानं गेये प्रयोक्तृभिः

yo yadA balavAn yasmin svaro jAtisamAshrayAt | tatpravR^ittaM rase kAryaM gAnaM geye prayoktR^ibhiH

मध्यपञ्चमभूयिष्ठं गानं श‍ृङ्गारहास्ययोः । षड्जर्षभप्रायकृतं वीररौद्राद्भुतेषु च

madhyapa~nchamabhUyiShThaM gAnaM shR^i~NgArahAsyayoH | ShaDjarShabhaprAyakR^itaM vIraraudrAdbhuteShu cha

गान्धारः सप्तमश्चायं करुणे गानमिष्यते । तथा धैवतभूयिष्ठं बीभत्से सभयानके

gAndhAraH saptamashchAyaM karuNe gAnamiShyate | tathA dhaivatabhUyiShThaM bIbhatse sabhayAnake

एकैव षड्जमध्या विज्ञेयाखिलरसाश्रया जातिः । तस्यास्त्वंशाः सर्वे स्वराश्च विहिताः प्रयोगविधौ

ekaiva ShaDjamadhyA vij~neyAkhilarasAshrayA jAtiH | tasyAstvaMshAH sarve svarAshcha vihitAH prayogavidhau

सर्वेष्वंशेषु रसा नियमविधानेन सम्प्रयोक्तव्याः । काकल्यन्तरविहिता विशेषयुक्तास्तु बलवन्तः । एवमेता बुधैर्ज्ञेया जातयो नाट्यसंश्रयाः

sarveShvaMsheShu rasA niyamavidhAnena samprayoktavyAH | kAkalyantaravihitA visheShayuktAstu balavantaH | evametA budhairj~neyA jAtayo nATyasaMshrayAH

पाठ्यप्रयोगविहितान् स्वरांश्चापि निबोधत । हास्यश‍ृङ्गारयोः कार्यौ स्वरौ मध्यमपञ्चमौ । षड्जर्षभौ च कर्तव्यौ वीररौद्राद्भुतेष्वथ ॥ गान्धारश्च निषादश्च कर्तव्यौ करुणे रसे । धैवतश्च प्रयोगज्ञैर्बीभत्से सभयानके ॥ अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वर्णालङ्कारलक्षणम् । आरोही चावरोही च स्थायिसञ्चारिणौ तथा । वर्णाश्चत्वार एवैते ह्यलङ्कारास्तदाश्रयाः

pAThyaprayogavihitAn svarAMshchApi nibodhata | hAsyashR^i~NgArayoH kAryau svarau madhyamapa~nchamau | ShaDjarShabhau cha kartavyau vIraraudrAdbhuteShvatha || gAndhArashcha niShAdashcha kartavyau karuNe rase | dhaivatashcha prayogaj~nairbIbhatse sabhayAnake || ata UrdhvaM pravakShyAmi varNAla~NkAralakShaNam | ArohI chAvarohI cha sthAyisa~nchAriNau tathA | varNAshchatvAra evaite hyala~NkArAstadAshrayAH

आरोहन्ति स्वरा यत्रारोहीति स तु संज्ञितः । यत्र चैवावरोहन्ति सोऽवरोही प्रकीर्तितः

Arohanti svarA yatrArohIti sa tu saMj~nitaH | yatra chaivAvarohanti so.avarohI prakIrtitaH

स्थिराः स्वराः समा यत्र स्थायी वर्णः स उच्यते । सञ्चरन्ति स्वरा यत्र स सञ्चारीति कीर्तितः

sthirAH svarAH samA yatra sthAyI varNaH sa uchyate | sa~ncharanti svarA yatra sa sa~nchArIti kIrtitaH

शारीरस्वरसम्भूतास्त्रिस्थानगुणगोचराः । चत्वारो लक्षणोपेता वर्णास्तत्र प्रकीर्तिताः

shArIrasvarasambhUtAstristhAnaguNagocharAH | chatvAro lakShaNopetA varNAstatra prakIrtitAH

एवं लक्षणसंयुक्तं यदा वर्णोऽनुकर्षति । तदा वर्णस्य निष्पत्तिर्ज्ञेया स्वरसमुद्भवा

evaM lakShaNasaMyuktaM yadA varNo.anukarShati | tadA varNasya niShpattirj~neyA svarasamudbhavA

एते वर्णास्तु विज्ञेयाश्चत्वारो गीतयोजकाः । एतान् समाश्रितान् सम्यगलङ्कारान् निबोधत

ete varNAstu vij~neyAshchatvAro gItayojakAH | etAn samAshritAn samyagala~NkArAn nibodhata

प्रसन्नादिः प्रसन्नान्तः प्रसन्नाद्यन्त एव च । प्रसन्नमध्यश्च तथा क्रमरेचित एव च । प्रस्तारश्च प्रसादश्च सप्तैते स्थायिवर्णगाः

prasannAdiH prasannAntaH prasannAdyanta eva cha | prasannamadhyashcha tathA kramarechita eva cha | prastArashcha prasAdashcha saptaite sthAyivarNagAH

अथ सञ्चारिजान् भूयः कीर्त्यमानान्निबोधत । मन्द्रस्तथा प्रसन्नादिः प्रेङ्खितो बिन्दुरेव च । सन्निवृत्तः प्रवृत्तश्च रेचितः कम्पितः समः

atha sa~nchArijAn bhUyaH kIrtyamAnAnnibodhata | mandrastathA prasannAdiH pre~Nkhito bindureva cha | sannivR^ittaH pravR^ittashcha rechitaH kampitaH samaH

कुहरश्चैव वेणुश्च रञ्चितो ह्यवलोकितः । आवर्तकः परावृत्तः सञ्चारिण्यश्चतुर्दश

kuharashchaiva veNushcha ra~nchito hyavalokitaH | AvartakaH parAvR^ittaH sa~nchAriNyashchaturdasha

निष्कर्षोभ्युचयश्चैव हसितो बिन्दुरेव च । प्रेङ्खोलितस्तथाक्षिप्तो विस्तीर्णोद्धटितस्तथा

niShkarShobhyuchayashchaiva hasito bindureva cha | pre~NkholitastathAkShipto vistIrNoddhaTitastathA

ह्रादमानः सम्प्रदानः सन्धिः प्रच्छादनस्तथा । प्रसन्नादिः प्रसन्नान्त इत्यारोहे त्रयोदश

hrAdamAnaH sampradAnaH sandhiH prachChAdanastathA | prasannAdiH prasannAnta ityArohe trayodasha

विधूतश्च त्रिवर्णश्च तथोद्वाहित एव च । उद्गीतश्च तथा वेणिर्विज्ञेया ह्यवरोहिणः

vidhUtashcha trivarNashcha tathodvAhita eva cha | udgItashcha tathA veNirvij~neyA hyavarohiNaH

सप्तरूपगता ज्ञेया अलङ्कारा बुधैस्त्विमे । नैते सर्वे ध्रुवास्विष्टाः श्रुतिवर्णप्रकर्षणात्

saptarUpagatA j~neyA ala~NkArA budhaistvime | naite sarve dhruvAsviShTAH shrutivarNaprakarShaNAt

न हि वर्णप्रकर्षस्तु ध्रुवाणां सिद्धिरिष्यते । श्येनो वाप्यथवा बिन्दुर्ये चान्येति प्रकर्षिणः

na hi varNaprakarShastu dhruvANAM siddhiriShyate | shyeno vApyathavA bindurye chAnyeti prakarShiNaH

ते ध्रुवाणां प्रयोगेषु न कार्याः स्वप्रमाणतः । तद्ध्रुवाणां प्रयोगे तु कार्या ह्यारोहिणः स्वराः

te dhruvANAM prayogeShu na kAryAH svapramANataH | taddhruvANAM prayoge tu kAryA hyArohiNaH svarAH

यस्मादर्थानुरूपा हि ध्रुवा कार्यार्थदर्शिका । वर्णानां तु पुनः कार्यं कृशत्वं पदसंश्रयम्

yasmAdarthAnurUpA hi dhruvA kAryArthadarshikA | varNAnAM tu punaH kAryaM kR^ishatvaM padasaMshrayam

येऽत्र प्रयोगे गच्छन्ति तांश्च वर्णान् निबोधत । प्रसन्नादिः प्रसन्नान्तः प्रसन्नाद्यन्त एव च

ye.atra prayoge gachChanti tAMshcha varNAn nibodhata | prasannAdiH prasannAntaH prasannAdyanta eva cha

प्रसन्नमध्यमश्चैव बिन्दुः कम्पितरेचितौ । तारश्चैव हि मन्द्रश्च तथा तारतरः पुनः । प्रेङ्खोलितस्तारमन्द्रो मन्द्रतारः समस्तथा

prasannamadhyamashchaiva binduH kampitarechitau | tArashchaiva hi mandrashcha tathA tArataraH punaH | pre~NkholitastAramandro mandratAraH samastathA

सन्निवृत्तः प्रवृत्तश्च प्रसादोऽपाङ्ग एव च । ऊर्मिः प्रेङ्खोऽवलोकश्च इत्येते सर्ववर्णगाः

sannivR^ittaH pravR^ittashcha prasAdo.apA~Nga eva cha | UrmiH pre~Nkho.avalokashcha ityete sarvavarNagAH

स्थायिवर्णादृते चैषां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् । क्रमशो दीपितो यः स्यात् प्रसन्नादिः स कथ्यते

sthAyivarNAdR^ite chaiShAM sampravakShyAmi lakShaNam | kramasho dIpito yaH syAt prasannAdiH sa kathyate

व्यस्तोच्चारित एवैष प्रसन्नान्तो विधीयते । आद्यन्तयोः प्रसन्नत्वात् प्रसन्नाद्यन्त इष्यते

vyastochchArita evaiSha prasannAnto vidhIyate | AdyantayoH prasannatvAt prasannAdyanta iShyate

प्रसन्नमध्यो मध्ये तु प्रसन्नत्वादुदाहृतः । सर्वसाम्यात् समो ज्ञेयः स्थितस्त्वेकस्वरोऽपि यः

prasannamadhyo madhye tu prasannatvAdudAhR^itaH | sarvasAmyAt samo j~neyaH sthitastvekasvaro.api yaH

आदिमध्यलयो यत्र स चोर्मिरिति संज्ञितः । श्रुतयोऽन्त्याद् द्वितीयस्य मृदुमध्यायताः स्वराः

Adimadhyalayo yatra sa chormiriti saMj~nitaH | shrutayo.antyAd dvitIyasya mR^idumadhyAyatAH svarAH

आयतत्वं भवेन्नीचे मृदुत्वं तु विपर्यये । स्वे स्वरे मध्यमत्वं च मृदुमध्यमयोस्तथा । दीप्तायते करुणानां श्रुतीनामेष निश्चयः

AyatatvaM bhavennIche mR^idutvaM tu viparyaye | sve svare madhyamatvaM cha mR^idumadhyamayostathA | dIptAyate karuNAnAM shrutInAmeSha nishchayaH

बिन्दुरेककलो ज्ञेयः कम्पितश्च कलाद्वयम् । गतागतप्रवृत्तो यः स प्रेङ्खोलित इष्यते

bindurekakalo j~neyaH kampitashcha kalAdvayam | gatAgatapravR^itto yaH sa pre~Nkholita iShyate

यस्तु कण्ठे स्वरोऽधः स्यात् स तु तारः प्रकीर्तितः । उरोगतस्तथा मन्द्रो मूर्ध्नि तारतरस्तथा

yastu kaNThe svaro.adhaH syAt sa tu tAraH prakIrtitaH | urogatastathA mandro mUrdhni tAratarastathA

क्रमागतस्तु यस्तारः षष्ठः पञ्चम एव वा । तारमन्द्रप्रसन्नस्तु ज्ञेयो मन्द्रगतः स च

kramAgatastu yastAraH ShaShThaH pa~nchama eva vA | tAramandraprasannastu j~neyo mandragataH sa cha

लङ्घयित्वा परान् मन्द्रात् परां तारगतिं गतः । मन्द्रतारप्रसन्नस्तु विज्ञेयो ह्यवरोहणात्

la~NghayitvA parAn mandrAt parAM tAragatiM gataH | mandratAraprasannastu vij~neyo hyavarohaNAt

प्रसन्नान्तः स्वरो यत्र प्रसादः स तु संज्ञितः । अपाङ्गकिस्तु विज्ञेयः स्वराणामथ सञ्चरात्

prasannAntaH svaro yatra prasAdaH sa tu saMj~nitaH | apA~Ngakistu vij~neyaH svarANAmatha sa~ncharAt

रेचितः शिरसि ज्ञेयः कम्पितं तु कलात्रयम् । कण्ठे निरुद्धपवनः कुहरो नाम जायते

rechitaH shirasi j~neyaH kampitaM tu kalAtrayam | kaNThe niruddhapavanaH kuharo nAma jAyate

एवमेते त्वलङ्कारा विज्ञेया वर्णसंश्रयाः । अथ गीतीः प्रवक्ष्यामि छन्दोऽक्षरसमन्विताः

evamete tvala~NkArA vij~neyA varNasaMshrayAH | atha gItIH pravakShyAmi Chando.akSharasamanvitAH

शशिना रहितेव निशा विजलेव नदी लता विपुष्पेव । अविभूषितेव च स्त्री गीतिरलङ्कारहीना स्यात्

shashinA rahiteva nishA vijaleva nadI latA vipuShpeva | avibhUShiteva cha strI gItirala~NkArahInA syAt

प्रथमा मागधी ज्ञेया द्वितीया चार्धमागधी । सम्भाविता तृतीया तु चतुर्थी पृथुला स्मृता

prathamA mAgadhI j~neyA dvitIyA chArdhamAgadhI | sambhAvitA tR^itIyA tu chaturthI pR^ithulA smR^itA

त्रिनिवृत्तप्रगीता या गीतिः सा मागधी स्मृता । अर्धतः सन्निवृत्ता च विज्ञेया ह्यर्धमागधी

trinivR^ittapragItA yA gItiH sA mAgadhI smR^itA | ardhataH sannivR^ittA cha vij~neyA hyardhamAgadhI

सम्भाविता च विज्ञेया गुर्वक्षरसमन्विता । पृथुलाख्या च विज्ञेया नित्यं लघ्वक्षरान्विता

sambhAvitA cha vij~neyA gurvakSharasamanvitA | pR^ithulAkhyA cha vij~neyA nityaM laghvakSharAnvitA

एतास्तु गीतयो ज्ञेया ध्रुवायोगं विनैव हि । गान्धर्व एव योज्यास्तु नित्यं गानप्रयोक्तृभिः

etAstu gItayo j~neyA dhruvAyogaM vinaiva hi | gAndharva eva yojyAstu nityaM gAnaprayoktR^ibhiH

गीतयो गदिताः सम्यग् धातूंश्चैव निबोधत । विस्तारः करणश्च स्यादाविद्धो व्यञ्जनस्तथा । चत्वारो धातवो ज्ञेया वादित्रकरणाश्रयाः

gItayo gaditAH samyag dhAtUMshchaiva nibodhata | vistAraH karaNashcha syAdAviddho vya~njanastathA | chatvAro dhAtavo j~neyA vAditrakaraNAshrayAH

सङ्घातजोऽथ समवायजश्च विस्तारजोऽनुबन्धकृतः । ज्ञेतश्चतुष्प्रकारो धातुर्विस्तारसंज्ञश्च

sa~NghAtajo.atha samavAyajashcha vistArajo.anubandhakR^itaH | j~netashchatuShprakAro dhAturvistArasaMj~nashcha

विधयस्तु स्मृतास्तस्य पूर्वं विस्तार एव च । सङ्घातसमवायौ तु विज्ञेयौ तौ द्विअत्रिकौ

vidhayastu smR^itAstasya pUrvaM vistAra eva cha | sa~NghAtasamavAyau tu vij~neyau tau dviatrikau

पूर्वश्चतुर्विधस्तत्र पश्चिमोऽष्टविधः स्मृतः । करणानां विशेषेण विज्ञेयौ तौ पृथक् पृथक्

pUrvashchaturvidhastatra pashchimo.aShTavidhaH smR^itaH | karaNAnAM visheSheNa vij~neyau tau pR^ithak pR^ithak

अधश्चोर्ध्वं च विज्ञेयावधरोत्तरजौ स्वरौ । सङ्घातजो विधिस्त्वेष विज्ञेयो वादनं प्रति

adhashchordhvaM cha vij~neyAvadharottarajau svarau | sa~NghAtajo vidhistveSha vij~neyo vAdanaM prati

द्विरुत्तरो द्विरधरस्त्वधरादिश्चोत्तरावसानश्च । ज्ञेयस्तथोत्तरादिः पुनरप्यधरावसानश्च

dviruttaro dviradharastvadharAdishchottarAvasAnashcha | j~neyastathottarAdiH punarapyadharAvasAnashcha

समवायजस्तथा स्यात् त्रिरुत्तरस्त्रिरधरश्च विज्ञेयः । द्विरधरोत्तराधरान्तो द्विरधरश्चोत्तरविरामश्च

samavAyajastathA syAt triruttarastriradharashcha vij~neyaH | dviradharottarAdharAnto dviradharashchottaravirAmashcha

उत्तरमुखो द्विरधरो द्विरुत्तरावसानश्च । मध्योत्तरो द्विरधरो द्विरुत्तरोऽप्यधरमध्यश्च

uttaramukho dviradharo dviruttarAvasAnashcha | madhyottaro dviradharo dviruttaro.apyadharamadhyashcha

अनुबन्धस्तु ज्ञेयो व्याससमासाच्च नियतमेषां हि । एवं चतुर्दशविधो विस्तारो धातुराख्यातः

anubandhastu j~neyo vyAsasamAsAchcha niyatameShAM hi | evaM chaturdashavidho vistAro dhAturAkhyAtaH

रिभितोच्चयनीरिभितो ह्रादस्तु तथानुबन्धः स्यात् । पञ्चविधो विज्ञेयो वीणावाद्ये करणधातुः

ribhitochchayanIribhito hrAdastu tathAnubandhaH syAt | pa~nchavidho vij~neyo vINAvAdye karaNadhAtuH

त्रिकपञ्चसप्तनवकैर्यथाक्रमं संयुतो भवेद्वाद्ये । सर्वैरनुबन्धकृतैर्गुर्वन्तः स्यात् करणधातुः

trikapa~nchasaptanavakairyathAkramaM saMyuto bhavedvAdye | sarvairanubandhakR^itairgurvantaH syAt karaNadhAtuH

क्षेपः प्लुतोऽतिपातोऽतिकीर्णमनुबन्धसंज्ञितश्चैव । आविद्धो विष्टो यो धातुर्वै पञ्चविध एव

kShepaH pluto.atipAto.atikIrNamanubandhasaMj~nitashchaiva | Aviddho viShTo yo dhAturvai pa~nchavidha eva

द्वित्रिचतुष्कनवकैः प्रहारैः क्रमशः कृतैः । आविद्धधातुर्विज्ञेयः सानुबन्धविभूषितः

dvitrichatuShkanavakaiH prahAraiH kramashaH kR^itaiH | AviddhadhAturvij~neyaH sAnubandhavibhUShitaH

व्यञ्जनधातोः पुष्पं कलतलनिष्कोटितं तथोद्धृष्टम् । रेफोऽनुबन्धसंज्ञोऽनुस्वनितं बिन्दुरवमृष्टम्

vya~njanadhAtoH puShpaM kalatalaniShkoTitaM tathoddhR^iShTam | repho.anubandhasaMj~no.anusvanitaM binduravamR^iShTam

कनिष्ठाङ्गुष्ठसंयुक्तं पुष्पमित्यभिसंज्ञितम् । अङ्गुष्ठाभ्यां समं तन्त्र्योः स्पर्शनं यत् कलं तु तत्

kaniShThA~NguShThasaMyuktaM puShpamityabhisaMj~nitam | a~NguShThAbhyAM samaM tantryoH sparshanaM yat kalaM tu tat

वामेन पीडनं कृत्वा दक्षिणेनाहतिस्तले । सव्याङ्गुष्ठप्रहारस्तु निष्कोटितमिहोच्यते

vAmena pIDanaM kR^itvA dakShiNenAhatistale | savyA~NguShThaprahArastu niShkoTitamihochyate

प्रहारो वामतर्जन्या उद्धृष्टमिति संज्ञितम् । सर्वाङ्गुलिसमाक्षेपो रेफ इत्यभिसंज्ञितः

prahAro vAmatarjanyA uddhR^iShTamiti saMj~nitam | sarvA~NgulisamAkShepo repha ityabhisaMj~nitaH

तलस्थानेऽधस्तन्त्रीणामनुस्वनितमुच्यते । गुर्वक्षरकृता तन्त्री बिन्दुरित्यभिसंज्ञितः

talasthAne.adhastantrINAmanusvanitamuchyate | gurvakSharakR^itA tantrI bindurityabhisaMj~nitaH

कनिष्ठाङ्गुष्ठकाभ्यां तु दक्षिणाभ्यामधोमुखम् । तन्त्रीषु त्रिप्रहारं चाप्यवमृष्टं प्रकीर्तितम्

kaniShThA~NguShThakAbhyAM tu dakShiNAbhyAmadhomukham | tantrIShu triprahAraM chApyavamR^iShTaM prakIrtitam

व्याससमासादेषामनुबन्धः सार्वधातुको ज्ञेयः । इति दशविधः प्रयोज्यो वीणायां व्यञ्जनो धातुः

vyAsasamAsAdeShAmanubandhaH sArvadhAtuko j~neyaH | iti dashavidhaH prayojyo vINAyAM vya~njano dhAtuH

इत्येते धातवः प्रोक्ताश्चत्वारो लक्षणान्विताः । तिसृणामपि वृत्तीनां येषु वाद्यं प्रतिष्ठितम्

ityete dhAtavaH proktAshchatvAro lakShaNAnvitAH | tisR^iNAmapi vR^ittInAM yeShu vAdyaM pratiShThitam

तिस्रस्तु वृत्तयश्चित्रादक्षिणावृत्तिसंज्ञिताः । वाद्यगीतोभयगुणा निर्दिष्टान्ता यथाक्रमम्

tisrastu vR^ittayashchitrAdakShiNAvR^ittisaMj~nitAH | vAdyagItobhayaguNA nirdiShTAntA yathAkramam

तिस्रो गीतिवृत्तयः प्राधान्येन ग्राह्याः । चित्रा वृत्तिर्दक्षिणा चेति । तासां तालगीतिलययतिमार्गप्राधान्यानि यथास्वं व्यञ्जकानि भवन्ति । तत्र चित्रायां सङ्क्षिप्तवाद्यतालद्रुतलयसमायत्य्नागतग्रहाणां प्राधान्यम् । तथा वृत्तौ गीतवादित्रद्विकलातालमध्यलयस्रोतोगतायतिसमग्रहमार्गाणां प्राधान्यम् । दक्षिणायां गीतिचतुष्कलतालविलम्बितलयगोपुच्छायत्यतीतग्रहमार्गाणां प्राधान्यम् । सर्वासामेव वृत्तीनां ललिताद्यास्तु जातयः । धातुभिः सह संयुक्ता भवन्ति गुणवत्तराः

tisro gItivR^ittayaH prAdhAnyena grAhyAH | chitrA vR^ittirdakShiNA cheti | tAsAM tAlagItilayayatimArgaprAdhAnyAni yathAsvaM vya~njakAni bhavanti | tatra chitrAyAM sa~NkShiptavAdyatAladrutalayasamAyatynAgatagrahANAM prAdhAnyam | tathA vR^ittau gItavAditradvikalAtAlamadhyalayasrotogatAyatisamagrahamArgANAM prAdhAnyam | dakShiNAyAM gItichatuShkalatAlavilambitalayagopuchChAyatyatItagrahamArgANAM prAdhAnyam | sarvAsAmeva vR^ittInAM lalitAdyAstu jAtayaH | dhAtubhiH saha saMyuktA bhavanti guNavattarAH

एतेषां धातूनां समवायाज्जातयस्तु जायन्ते । स्यादुदात्तललितरिभितघनसंज्ञाश्चतस्रस्तु

eteShAM dhAtUnAM samavAyAjjAtayastu jAyante | syAdudAttalalitaribhitaghanasaMj~nAshchatasrastu

तत्रोदाता विस्तारधातुविषया ह्युदात्तत्वात् । ललिता व्यञ्जनधातोर्ललितत्वादेव सम्प्रयोक्तव्या

tatrodAtA vistAradhAtuviShayA hyudAttatvAt | lalitA vya~njanadhAtorlalitatvAdeva samprayoktavyA

आविद्धधातुविषया रिभिता लघुसञ्चयाद् विनिर्दिष्टा । करणविषया च घनसंज्ञा गुरुलघुसञ्चयात्तु स्यात्

AviddhadhAtuviShayA ribhitA laghusa~nchayAd vinirdiShTA | karaNaviShayA cha ghanasaMj~nA gurulaghusa~nchayAttu syAt

त्रिविधं गीते कार्यं वाद्यं वीणासमुद्भवं तज्ज्ञैः । तत्त्वं ह्यनुगतमोघः स्थानैककरणसमायुक्ताः

trividhaM gIte kAryaM vAdyaM vINAsamudbhavaM tajj~naiH | tattvaM hyanugatamoghaH sthAnaikakaraNasamAyuktAH

लयतालवर्णपदयतिगीत्यक्षरभावकं भवेत् तत्त्वम् । गीतं तु यदनुगच्छत्यनुगतमिति तद्भवेद्वाद्यम्

layatAlavarNapadayatigItyakSharabhAvakaM bhavet tattvam | gItaM tu yadanugachChatyanugatamiti tadbhavedvAdyam

आविद्धकरणबहुलं ह्युपर्युपरिपाणिकं द्रुतलयं च । अनपेक्षितगीतार्थं वाद्यं त्वोघे विधातव्यम्

AviddhakaraNabahulaM hyuparyuparipANikaM drutalayaM cha | anapekShitagItArthaM vAdyaM tvoghe vidhAtavyam

एवं ज्ञेया वैणे वाद्यविधाने तु धातवस्तज्ज्ञैः । लक्ष्याम्यतः परमहं निर्गीतविधानसमवायम्

evaM j~neyA vaiNe vAdyavidhAne tu dhAtavastajj~naiH | lakShyAmyataH paramahaM nirgItavidhAnasamavAyam

आश्रावणा तथाऽरम्भो वक्त्रपाणिस्तथैव च । सङ्खोटना तथा कार्यं पुनश्च परिघट्टना

AshrAvaNA tathA.arambho vaktrapANistathaiva cha | sa~NkhoTanA tathA kAryaM punashcha parighaTTanA

मार्गासारितमेतत् स्याल्लीलाकृतमथापि च । आसारितानि च तथा त्रिप्रकारकृतानि तु

mArgAsAritametat syAllIlAkR^itamathApi cha | AsAritAni cha tathA triprakArakR^itAni tu

एतानि तु बहिर्गीतान्याहुर्वाद्यविदो जनाः । सतालानि ह्यतालानि चित्तवृत्तौ कृतानि तु

etAni tu bahirgItAnyAhurvAdyavido janAH | satAlAni hyatAlAni chittavR^ittau kR^itAni tu

प्रयोजनं च विज्ञेयं पूर्वरङ्गविधिं प्रति । एतेषां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणं सनिदर्शनम्

prayojanaM cha vij~neyaM pUrvara~NgavidhiM prati | eteShAM sampravakShyAmi lakShaNaM sanidarshanam

आस्रावणा नाम । विस्तारधातुविहितैः करणैः प्रविभागशो द्विरभ्यस्तैः । द्विश्चापि सन्निवृत्तैः करणोपचयैः क्रमेण स्यात्

AsrAvaNA nAma | vistAradhAtuvihitaiH karaNaiH pravibhAgasho dvirabhyastaiH | dvishchApi sannivR^ittaiH karaNopachayaiH krameNa syAt

गुरुणी त्वादावेकादशकं चतुर्दशं सपञ्चदशम् । सचतुर्विंशकमेवं द्विगुणीकृतमेतदेव स्यात्

guruNI tvAdAvekAdashakaM chaturdashaM sapa~nchadasham | sachaturviMshakamevaM dviguNIkR^itametadeva syAt

लघुनी गुरु चैव स्यादथाष्टमं गुरु भवेत्तथा च पुनः । षट् च लघूनि ततोऽन्त्ये गुर्वाद्याश्रावणायां तु

laghunI guru chaiva syAdathAShTamaM guru bhavettathA cha punaH | ShaT cha laghUni tato.antye gurvAdyAshrAvaNAyAM tu

त्रिःशम्योपरिपाणौ तालावप्येवमेव चैकिकवान् । समपाणौ द्वे शम्ये तालावप्येवमेवाथ

triHshamyoparipANau tAlAvapyevameva chaikikavAn | samapANau dve shamye tAlAvapyevamevAtha

भूयः शम्यातालाववपाणावुत्तरस्था चैव । चञ्चत्पुटस्तथा स्यादेवं ह्याश्रावणातालः

bhUyaH shamyAtAlAvavapANAvuttarasthA chaiva | cha~nchatpuTastathA syAdevaM hyAshrAvaNAtAlaH

अत्रोदाहरणम् । ज़्हण्टुं जगति यवलितक जम्बुक झण्टुं तिति च लघु च झण्टुम् । दिङ्गले गणपतिपशुपतिजम्बुक दिङ्गले वरभुज दिगिनगि चा । तिति चादिनि निगिचा पशुपति नीतिचा ॥ अथारम्भः । दीर्घाण्यादावष्टौ द्वादश च लघूनि नैधनं चैव । चत्वारि गुरूणि तथा ह्रस्वान्यष्टौ च दीर्घं च

atrodAharaNam | JhaNTuM jagati yavalitaka jambuka jhaNTuM titi cha laghu cha jhaNTum | di~Ngale gaNapatipashupatijambuka di~Ngale varabhuja diginagi chA | titi chAdini nigichA pashupati nItichA || athArambhaH | dIrghANyAdAvaShTau dvAdasha cha laghUni naidhanaM chaiva | chatvAri gurUNi tathA hrasvAnyaShTau cha dIrghaM cha

लघुसंज्ञानि चतुर्धा निधनं द्विगुणीकृतानि दीर्घे द्वे । अष्टौ लघूनि नैधनमित्यारम्भेऽक्षरविधानम्

laghusaMj~nAni chaturdhA nidhanaM dviguNIkR^itAni dIrghe dve | aShTau laghUni naidhanamityArambhe.akSharavidhAnam

अत्रोदाहरणम् । ज़्हण्टुं झण्टुं झण्टुं झण्टुं जगति यवलितक दिगिनिगिचा । दिङ्ग्ले दिङ्ग्ले तिति झझलकुचझलजम्बुक तितिचा । गणपति सुरपति पशुपति चा ॥ अस्य तु वाद्यम् । कार्यं त्रिपर्वरहितैरुद्वहनैरप्यथ समवरोहैः । तलरिभितह्रादयुतैः करणैर्विस्तारभूयिष्ठैः ॥ अपचययुक्तैर्द्विस्त्रिस्तथा निवृत्तैर्द्विरभ्यस्तैः । आरम्भोऽप्यवतरणस्त्रिपर्वयुक्तैश्च कर्तव्यः ॥ तालस्त्रिकलस्त्वादौ शम्यैककला कलाद्वये तालः । द्विकला च पुनः शम्या तालो द्विकलश्च कर्तव्यः

atrodAharaNam | JhaNTuM jhaNTuM jhaNTuM jhaNTuM jagati yavalitaka diginigichA | di~Ngle di~Ngle titi jhajhalakuchajhalajambuka titichA | gaNapati surapati pashupati chA || asya tu vAdyam | kAryaM triparvarahitairudvahanairapyatha samavarohaiH | talaribhitahrAdayutaiH karaNairvistArabhUyiShThaiH || apachayayuktairdvistristathA nivR^ittairdvirabhyastaiH | Arambho.apyavataraNastriparvayuktaishcha kartavyaH || tAlastrikalastvAdau shamyaikakalA kalAdvaye tAlaH | dvikalA cha punaH shamyA tAlo dvikalashcha kartavyaH

त्रिकलश्च सन्निपातः पुनः पितापुत्रकश्च षट्पूर्वः । चञ्चत्पुटस्तथा स्यादारम्भे तालयोगस्तु

trikalashcha sannipAtaH punaH pitAputrakashcha ShaTpUrvaH | cha~nchatpuTastathA syAdArambhe tAlayogastu

अस्य तु वाद्यम् । कार्यं त्रिपर्वरहितैरुद्वहनैरप्यथ समवरोहैः । तलरिभितह्रादयुतैः करणैर्विस्ताभूयिष्ठैः

asya tu vAdyam | kAryaM triparvarahitairudvahanairapyatha samavarohaiH | talaribhitahrAdayutaiH karaNairvistAbhUyiShThaiH

अपचययुक्तैर्द्विस्त्रिस्तथा निवृत्तैर्द्विरभ्यस्तैः । आरम्भोऽप्यवतरणस्त्रिपर्वयुक्तैश्च कर्तव्यः

apachayayuktairdvistristathA nivR^ittairdvirabhyastaiH | Arambho.apyavataraNastriparvayuktaishcha kartavyaH

अथ वक्त्रपाणिः । गुरूणि पञ्च ह्रस्वानि षड्गुरुश्च चतुर्गुणः । गुरुणी द्वे लघु त्वेकं चत्वार्यथ गुरूणि हि

atha vaktrapANiH | gurUNi pa~ncha hrasvAni ShaDgurushcha chaturguNaH | guruNI dve laghu tvekaM chatvAryatha gurUNi hi

चत्वार्यथ लघूनि स्युस्त्रीणि दीर्घाणि चैव हि । लघून्यष्टौ च दीर्घं च वक्त्रपाणौ भवेद्विधिः

chatvAryatha laghUni syustrINi dIrghANi chaiva hi | laghUnyaShTau cha dIrghaM cha vaktrapANau bhavedvidhiH

अत्रोदाहरणम् । दिङ्गले झण्टुं जम्बुक जगति य झण्टुं दिङ्गले । घेन्दृं घेटो घाटो भट्टुनकिटि इनं दुङ् ॥ घदुगदुकिटमटनम् । अस्य वाद्यम् । आविद्धकरणयुक्तो द्व्यङ्गः स्यादेकप्रवृत्तौ वा । अल्पव्यञ्जनधातुर्वाद्यविधिर्वक्त्रपाणौ तु

atrodAharaNam | di~Ngale jhaNTuM jambuka jagati ya jhaNTuM di~Ngale | ghendR^iM gheTo ghATo bhaTTunakiTi inaM du~N || ghadugadukiTamaTanam | asya vAdyam | AviddhakaraNayukto dvya~NgaH syAdekapravR^ittau vA | alpavya~njanadhAturvAdyavidhirvaktrapANau tu

द्विकले मद्रके यत्तु शम्यातालादिपातम् । तत्सर्वं वक्त्रपाणौ तु कार्यमष्टकलान्वितम्

dvikale madrake yattu shamyAtAlAdipAtam | tatsarvaM vaktrapANau tu kAryamaShTakalAnvitam

तस्याधस्तात् पुनः कार्यं पञ्चपाणिचतुष्टयम् । वक्त्रपाणेरयं तालो मुखप्रतिमुखाश्रयः

tasyAdhastAt punaH kAryaM pa~nchapANichatuShTayam | vaktrapANerayaM tAlo mukhapratimukhAshrayaH

अथ सङ्खोटना । गुरुणी लघून्यथाष्टौ दीर्घं द्विगुणं तथा च कर्तव्यम् । लघुदीर्घे लघु च पुनश्चतुर्गुणं सम्प्रकर्तव्यम्

atha sa~NkhoTanA | guruNI laghUnyathAShTau dIrghaM dviguNaM tathA cha kartavyam | laghudIrghe laghu cha punashchaturguNaM samprakartavyam

पुनरष्टौ ह्रस्वानि स्युरिह तथा नैधनं च कर्तव्यम् । सङ्खोटनवस्तुविधौ ह्रस्वगुरुविधिः समुद्दिष्टः

punaraShTau hrasvAni syuriha tathA naidhanaM cha kartavyam | sa~NkhoTanavastuvidhau hrasvaguruvidhiH samuddiShTaH

सङ्खोटनाया उदाहरणं प्रकल्प्य कृतम् । दिङ्गले जगति य वलति कतेचातिचातिझ लघु चझल पशुपतिचा । अस्या वाद्यविधिः । अधिदण्डं हस्ताभ्यां वीणां विनिगृह्य दक्षिणाङ्गुल्या । अङ्गुष्ठाभ्यां च तथा कार्यं सङ्खोटनावाद्यम्

sa~NkhoTanAyA udAharaNaM prakalpya kR^itam | di~Ngale jagati ya valati katechAtichAtijha laghu chajhala pashupatichA | asyA vAdyavidhiH | adhidaNDaM hastAbhyAM vINAM vinigR^ihya dakShiNA~NgulyA | a~NguShThAbhyAM cha tathA kAryaM sa~NkhoTanAvAdyam

सङ्खोटयेत् स्वरं वादिना तु संवादिना तथाधिबलम् । समवायिभिश्च शेषैरनुवादिभिरल्पकैश्चांशैः

sa~NkhoTayet svaraM vAdinA tu saMvAdinA tathAdhibalam | samavAyibhishcha sheShairanuvAdibhiralpakaishchAMshaiH

विस्तारचित्रकरणैर्द्विस्त्रिर्विनिवर्तितैर्द्विरभ्यस्तैः । उपचययुक्तैः क्रमशो वदन्ति सङ्खोटनावाद्यम् । तालोऽस्या गदितस्तज्ज्ञैः शीर्षवत् पञ्चपाणिना

vistArachitrakaraNairdvistrirvinivartitairdvirabhyastaiH | upachayayuktaiH kramasho vadanti sa~NkhoTanAvAdyam | tAlo.asyA gaditastajj~naiH shIrShavat pa~nchapANinA

अथ परिघट्टना । दीर्घाण्यादावष्टौ लघूनि कुर्यात् पुनर्द्विगुणितानि । ह्रस्वान्यपि चत्वारि द्विगुणानि स्युः सदीर्घाणि

atha parighaTTanA | dIrghANyAdAvaShTau laghUni kuryAt punardviguNitAni | hrasvAnyapi chatvAri dviguNAni syuH sadIrghANi

षोडश लघूनि च स्युः सह निधने चैव कार्याणि । एष परिघट्टनायां गुरुलघुवस्तुक्रमः प्रोक्तः

ShoDasha laghUni cha syuH saha nidhane chaiva kAryANi | eSha parighaTTanAyAM gurulaghuvastukramaH proktaH

एतस्यामप्युदाहरणं प्रकल्प्य कृतम् । दिङ्गले दिङ्गले दिङ्गले दिङ्गले जगति य वलति क । तितिझलकुचझलदिगिनिगि गणपति चा । चलति क गणपति पशुपतिसुरपति चा । वाद्यं चास्यास्तज्ज्ञैः सोद्वहनं हस्तलाघवात् कार्यम् । व्यञ्जनधातुसमुत्थं नानाकरणाश्रयोपेतम्

etasyAmapyudAharaNaM prakalpya kR^itam | di~Ngale di~Ngale di~Ngale di~Ngale jagati ya valati ka | titijhalakuchajhaladiginigi gaNapati chA | chalati ka gaNapati pashupatisurapati chA | vAdyaM chAsyAstajj~naiH sodvahanaM hastalAghavAt kAryam | vya~njanadhAtusamutthaM nAnAkaraNAshrayopetam

सम्पिष्टकवच्चास्यास्तालः करणैस्तु धातुसंयुक्तैः । गुरुलघुयोगादेवं विहितः कार्यो बुधैर्नित्यम्

sampiShTakavachchAsyAstAlaH karaNaistu dhAtusaMyuktaiH | gurulaghuyogAdevaM vihitaH kAryo budhairnityam

मार्गासारितवाद्यं विस्ताराविद्धकरणसंयुक्तम् । सकलैः सतलैः करणैरथ गुरुलघुसञ्चयश्चायम्

mArgAsAritavAdyaM vistArAviddhakaraNasaMyuktam | sakalaiH satalaiH karaNairatha gurulaghusa~nchayashchAyam

अथवा । चत्वारि तु गुरूणि स्युर्ह्रस्वान्यष्टौ भवन्ति हि । गुरुणी नव ह्रस्वानि दीर्घमन्त्यमथापि च ॥ अत्रोदाहरणम् । दिङ्गले झण्टुं जगति य । थलितक झण्टुं तिति । झलकुच झलतितिचा । बालासारितवच्चैव तालोऽस्य परिकीर्तितः

athavA | chatvAri tu gurUNi syurhrasvAnyaShTau bhavanti hi | guruNI nava hrasvAni dIrghamantyamathApi cha || atrodAharaNam | di~Ngale jhaNTuM jagati ya | thalitaka jhaNTuM titi | jhalakucha jhalatitichA | bAlAsAritavachchaiva tAlo.asya parikIrtitaH

श्रवणमधुराणि लीलाकृतान्यभिसृतपरिसृतान्तरकृतानि । तान्यप्यर्थवशादिह कर्तव्यानि प्रयोगविधौ

shravaNamadhurANi lIlAkR^itAnyabhisR^itaparisR^itAntarakR^itAni | tAnyapyarthavashAdiha kartavyAni prayogavidhau

यथासारितानि ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि तालप्रमाणनिर्दिष्टानि तानि तालविधाने वक्ष्यामः । एवमेतत् स्वरगतं ज्ञेयं वीणाशरीरजम् । विपञ्चीवाद्ययुक्तानि करणानि निबोधत

yathAsAritAni jyeShThamadhyakaniShThAni tAlapramANanirdiShTAni tAni tAlavidhAne vakShyAmaH | evametat svaragataM j~neyaM vINAsharIrajam | vipa~nchIvAdyayuktAni karaNAni nibodhata

रूपं कृतं प्रतिकृतं प्रतिभेदो रूपशेषमोघश्च । षष्ठी वै प्रतिशुष्का त्वेवं ज्ञेयं करणजातम्

rUpaM kR^itaM pratikR^itaM pratibhedo rUpasheShamoghashcha | ShaShThI vai pratishuShkA tvevaM j~neyaM karaNajAtam

वीणावाद्यद्विगुणं गुरुलाघववादनं भवेद्रूपम् । रूपं प्रतिभेदकृतं प्रतिकृतमित्युच्यते वाद्यम्

vINAvAdyadviguNaM gurulAghavavAdanaM bhavedrUpam | rUpaM pratibhedakR^itaM pratikR^itamityuchyate vAdyam

युगपत्कृतेऽन्यकरणं प्रतिभेदो दीर्घलाघवकृतः स्यात् । कृतमेकस्यां तन्त्र्यां प्रतिशुष्का नाम विज्ञेया

yugapatkR^ite.anyakaraNaM pratibhedo dIrghalAghavakR^itaH syAt | kR^itamekasyAM tantryAM pratishuShkA nAma vij~neyA

वीणावाद्यविरामेऽप्यविरतकरणं तु रूपशेषः स्यात् । आविद्धकरणयुक्तो ह्युपर्युपरिपाणिकस्त्वोघः

vINAvAdyavirAme.apyaviratakaraNaM tu rUpasheShaH syAt | AviddhakaraNayukto hyuparyuparipANikastvoghaH

कार्यं ध्रुवाविधाने प्रायेण हि कोणवादनं तज्ज्ञैः । स्थानप्राप्त्यर्थं चेद्यत्तत्र भवेदयं नियमः

kAryaM dhruvAvidhAne prAyeNa hi koNavAdanaM tajj~naiH | sthAnaprAptyarthaM chedyattatra bhavedayaM niyamaH

तच्चौघतुल्यकरणं वाच्यं कार्यं विपञ्च्यास्तु । सप्ततन्त्री भवेच्चित्रा विपञ्ची तु भवेन्नव । कोणवादना विपञ्ची स्याच्चित्रा चाङ्गुलिवादना

tachchaughatulyakaraNaM vAchyaM kAryaM vipa~nchyAstu | saptatantrI bhavechchitrA vipa~nchI tu bhavennava | koNavAdanA vipa~nchI syAchchitrA chA~NgulivAdanA

ततवाद्यविधानमिदं सर्वं प्रोक्तं समासयोगेन । वक्ष्याम्यतश्च भूयः सुषिरातोद्यप्रयोगं तु

tatavAdyavidhAnamidaM sarvaM proktaM samAsayogena | vakShyAmyatashcha bhUyaH suShirAtodyaprayogaM tu