आतोद्यविधिमिदानीं वक्ष्यामः । ततं चैवावनद्धं च घनं सुषिरमेव च । चतुर्विधं तु विज्ञेयमातोद्यं लक्षणान्वितम्

AtodyavidhimidAnIM vakShyAmaH | tataM chaivAvanaddhaM cha ghanaM suShirameva cha | chaturvidhaM tu vij~neyamAtodyaM lakShaNAnvitam

ततं तन्त्रीकृतं ज्ञेयमवनद्धं तु पौष्करम् । घनं तालस्तु विज्ञेयः सुषिरो वंश उच्यते

tataM tantrIkR^itaM j~neyamavanaddhaM tu pauShkaram | ghanaM tAlastu vij~neyaH suShiro vaMsha uchyate

प्रयोगस्त्रिविधो ह्येषां विज्ञेयो नाटकाश्रयः । ततं चैवावनद्धं च तथा नाट्यकृतोऽपरः

prayogastrividho hyeShAM vij~neyo nATakAshrayaH | tataM chaivAvanaddhaM cha tathA nATyakR^ito.aparaH

ततः कुतपविन्यासो गायनः सपरिग्रहः । वैपञ्चिको वैणिकश्च वंशवादस्तथैव च

tataH kutapavinyAso gAyanaH saparigrahaH | vaipa~nchiko vaiNikashcha vaMshavAdastathaiva cha

मार्दङ्गिकः पाणविकस्तथा दार्दुरिको बुधैः । अवनद्धविधावेष कुतपः समुदाहृतः

mArda~NgikaH pANavikastathA dArduriko budhaiH | avanaddhavidhAveSha kutapaH samudAhR^itaH

११/२२ उत्तमाधममध्याभिस्तथा प्रकृतिभिर्युतः । कुतपो नाट्ययोगे तु नानादेशसमाश्रयः

11/22 uttamAdhamamadhyAbhistathA prakR^itibhiryutaH | kutapo nATyayoge tu nAnAdeshasamAshrayaH

एवं गानं च वाद्यं च नाट्यं च विविधाश्रयम् । अलातचक्रप्रतिमं कर्तव्यं नाट्ययोक्तृभिः

evaM gAnaM cha vAdyaM cha nATyaM cha vividhAshrayam | alAtachakrapratimaM kartavyaM nATyayoktR^ibhiH

यत्तु तन्त्रीकृतं प्रोक्तं नानातोद्यसमाश्रयम् । गान्धर्वमिति तज्ज्ञेयं स्वरतालपदात्मकम्

yattu tantrIkR^itaM proktaM nAnAtodyasamAshrayam | gAndharvamiti tajj~neyaM svaratAlapadAtmakam

अत्यर्थमिष्टं देवानां तथा प्रीतिकरं पुनः । गन्धर्वाणां च यस्माद्धि तस्माद्गन्धर्वमुच्यते

atyarthamiShTaM devAnAM tathA prItikaraM punaH | gandharvANAM cha yasmAddhi tasmAdgandharvamuchyate

अस्य योनिर्भवेद्गानं वीणा वंशस्तथैव च । एतेषां चैव वक्ष्यामि विधिं स्वरसमुत्थितम्

asya yonirbhavedgAnaM vINA vaMshastathaiva cha | eteShAM chaiva vakShyAmi vidhiM svarasamutthitam

गान्धर्वं त्रिविधं विद्यात्स्वरतालपदात्मकम् । त्रिविधस्यापि वक्ष्यामि लक्षणं कर्म चैव हि

gAndharvaM trividhaM vidyAtsvaratAlapadAtmakam | trividhasyApi vakShyAmi lakShaNaM karma chaiva hi

द्व्यधिष्ठानाः स्वरा वैणाः शारीराश्च प्रकीर्तिताः । एतेषां सम्प्रवक्ष्यामि विधानं लक्षणान्वितम्

dvyadhiShThAnAH svarA vaiNAH shArIrAshcha prakIrtitAH | eteShAM sampravakShyAmi vidhAnaM lakShaNAnvitam

स्वरा ग्रामौ मूर्च्छनाश्च तानाः स्थानानि वृत्तयः । शुष्कं साधारणे वर्णा ह्यलङ्काराश्च धातवः

svarA grAmau mUrchChanAshcha tAnAH sthAnAni vR^ittayaH | shuShkaM sAdhAraNe varNA hyala~NkArAshcha dhAtavaH

श्रुतयो यतयश्चैव नित्यं स्वरगतात्मकाः । दारव्यां समवायस्तु वीणायां समुदाहृतः

shrutayo yatayashchaiva nityaM svaragatAtmakAH | dAravyAM samavAyastu vINAyAM samudAhR^itaH

स्वरा ग्रामावलङ्कारा वर्णाः स्थानानि जातयः । साधारणे च शरीर्यां वीणायामेष संग्रहः

svarA grAmAvala~NkArA varNAH sthAnAni jAtayaH | sAdhAraNe cha sharIryAM vINAyAmeSha saMgrahaH

व्यञ्जनानि स्वरा वर्णाः सन्धयोऽथ विभक्तयः । नामाख्यातोपसर्गाश्च निपातास्तद्धिताः कृतः

vya~njanAni svarA varNAH sandhayo.atha vibhaktayaH | nAmAkhyAtopasargAshcha nipAtAstaddhitAH kR^itaH

छन्दोविधिरलङ्कारा ज्ञेयः पदगतो विधिः । निबद्धं चानिबद्धं च द्विविधं तत्पदं स्मृतम्

Chandovidhirala~NkArA j~neyaH padagato vidhiH | nibaddhaM chAnibaddhaM cha dvividhaM tatpadaM smR^itam

ध्रुवस्त्वावापनिष्कामौ विक्षेपोऽथ प्रवेशनम् । शम्या तालः सन्निपातः परिवर्तः सवस्तुकः

dhruvastvAvApaniShkAmau vikShepo.atha praveshanam | shamyA tAlaH sannipAtaH parivartaH savastukaH

मात्रा प्रकरणाङ्गानि विवारी यतयो लयाः । गीतयोऽवयवा मार्गाः पादमार्गाः सपाणयः

mAtrA prakaraNA~NgAni vivArI yatayo layAH | gItayo.avayavA mArgAH pAdamArgAH sapANayaH

इत्येकविंशतिविधं ज्ञेयं तालगतं बुधैः । गान्धर्वसंग्रहो ह्येष विस्तरं तु निबोधत

ityekaviMshatividhaM j~neyaM tAlagataM budhaiH | gAndharvasaMgraho hyeSha vistaraM tu nibodhata

तत्र स्वराः - षड्जश्च ऋषभश्चैव गान्धारो मध्यमस्तथा । पञ्चमो धैवतश्चैव सप्तमोऽथ निषादवान्

tatra svarAH \- ShaDjashcha R^iShabhashchaiva gAndhAro madhyamastathA | pa~nchamo dhaivatashchaiva saptamo.atha niShAdavAn

चतुर्विधत्वमेतेषां विज्ञेयं गानयोक्तृभिः । वादी चैवाथ संवादी विवादी चानुवाद्यपि

chaturvidhatvameteShAM vij~neyaM gAnayoktR^ibhiH | vAdI chaivAtha saMvAdI vivAdI chAnuvAdyapi

संवादो मध्यमग्रामे पञ्चमस्यर्षभस्य च । षड्जग्रामे तु षड्जस्य संवादः पञ्चमस्य च

saMvAdo madhyamagrAme pa~nchamasyarShabhasya cha | ShaDjagrAme tu ShaDjasya saMvAdaH pa~nchamasya cha

तिस्रो द्वे च चतस्रश्च चतस्रस्तिस्र एव च । द्वे चैवाद्य चतस्रश्च षड्जग्रामे भवेद्विधिः

tisro dve cha chatasrashcha chatasrastisra eva cha | dve chaivAdya chatasrashcha ShaDjagrAme bhavedvidhiH

चतुःश्रुतिर्भवेत् षड्ज ऋषभस्त्रिश्रुतिः स्मृतः । द्विश्रुतिश्चैव गान्धारो मध्यमश्च चतुःश्रुतिः

chatuHshrutirbhavet ShaDja R^iShabhastrishrutiH smR^itaH | dvishrutishchaiva gAndhAro madhyamashcha chatuHshrutiH

पञ्चमस्तद्वदेव स्यात् त्रिश्रुतिर्धैवतो मतः । द्विश्रुतिश्च निषादः स्यात् षड्जग्रामे विधिर्भवेत्

pa~nchamastadvadeva syAt trishrutirdhaivato mataH | dvishrutishcha niShAdaH syAt ShaDjagrAme vidhirbhavet

अथ मूर्च्छनाः द्वैग्रामिक्यश्चतुर्दश - आदावुत्तरमन्द्रा स्याद्रजनी चोत्तरायता । चतुर्थी शुद्धषड्जा तु पञ्चमी मत्सरीकृता

atha mUrchChanAH dvaigrAmikyashchaturdasha \- AdAvuttaramandrA syAdrajanI chottarAyatA | chaturthI shuddhaShaDjA tu pa~nchamI matsarIkR^itA

अश्वक्रान्ता तथा षष्ठी सप्तमी चाभिरुद्गता । षड्जग्रामाश्रिता ह्येता विज्ञेयाः सप्तमूर्च्छनाः

ashvakrAntA tathA ShaShThI saptamI chAbhirudgatA | ShaDjagrAmAshritA hyetA vij~neyAH saptamUrchChanAH

षड्जे चोत्तरमन्द्रा स्यादृषभे चाभिरुद्गता । अश्वक्रान्ता तु गान्धारे मध्यमे मत्सरीकृता

ShaDje chottaramandrA syAdR^iShabhe chAbhirudgatA | ashvakrAntA tu gAndhAre madhyame matsarIkR^itA

पञ्चमे शुद्धषड्जा स्याद्धैवते चोत्तरायता । निषादे रजनी च स्यादित्येताः षड्जमूर्च्छनाः

pa~nchame shuddhaShaDjA syAddhaivate chottarAyatA | niShAde rajanI cha syAdityetAH ShaDjamUrchChanAH

अथ मध्यमग्रामे - सौवीरी हरिणाश्वा च स्यात्कलोपनता तथा । शुद्धमध्या तथा मार्गी पौरवी हृष्यका तथा । मध्यमग्रामजा ह्येता विज्ञेयाः सप्तमूर्च्छनाः

atha madhyamagrAme \- sauvIrI hariNAshvA cha syAtkalopanatA tathA | shuddhamadhyA tathA mArgI pauravI hR^iShyakA tathA | madhyamagrAmajA hyetA vij~neyAH saptamUrchChanAH

अपि च - क्रमयुक्ताः स्वराः सप्त मूर्च्छनेत्यभिसंज्ञिताः । षट्पञ्चस्वरकास्तानाः षाडवौडुविताश्रयाः

api cha \- kramayuktAH svarAH sapta mUrchChanetyabhisaMj~nitAH | ShaTpa~nchasvarakAstAnAH ShADavauDuvitAshrayAH

साधारणकृताश्चैव काकलीसमलङ्कृताः । अन्तरस्वरसंयुक्ता मूर्च्छना ग्रामयोर्द्वयोः

sAdhAraNakR^itAshchaiva kAkalIsamala~NkR^itAH | antarasvarasaMyuktA mUrchChanA grAmayordvayoH

यथा - छायासु भवति शीतं प्रस्वेदो भवति चातपस्थस्य । न च नागतो वसन्तो न च निःशेषः शिशिरकालः

yathA \- ChAyAsu bhavati shItaM prasvedo bhavati chAtapasthasya | na cha nAgato vasanto na cha niHsheShaH shishirakAlaH

भवतश्चात्र - अन्तरस्वरसंयोगो नित्यमारोहिसंश्रयः । कार्यो ह्यल्पो विशेषेण नावरोही कदाचन

bhavatashchAtra \- antarasvarasaMyogo nityamArohisaMshrayaH | kAryo hyalpo visheSheNa nAvarohI kadAchana

क्रियमाणोऽवरोही स्यादल्पो वा यदि वा बहुः । जातिरागं श्रुतिं चैव नयन्ते त्वन्तरस्वराः

kriyamANo.avarohI syAdalpo vA yadi vA bahuH | jAtirAgaM shrutiM chaiva nayante tvantarasvarAH

इति ॥ जातीरिदानीं वक्ष्यामः । स्वरसाधारणगतास्तिस्रो ज्ञेयास्तु जातयः । मध्यमा पञ्चमी चैव षड्जमध्या तथैव च

iti || jAtIridAnIM vakShyAmaH | svarasAdhAraNagatAstisro j~neyAstu jAtayaH | madhyamA pa~nchamI chaiva ShaDjamadhyA tathaiva cha

आसामंशास्तु विज्ञेयाः षड्जमध्यमपञ्चमाः । यथा स्वं दुर्बलतरा व्यक्ता सा पञ्चमी तथा

AsAmaMshAstu vij~neyAH ShaDjamadhyamapa~nchamAH | yathA svaM durbalatarA vyaktA sA pa~nchamI tathA

जातयोऽष्टादशेत्येवं ब्रह्मणाभिहितं पुरा । तास्त्वहं वर्तयिष्यामि ग्रहांशादिविभागतः

jAtayo.aShTAdashetyevaM brahmaNAbhihitaM purA | tAstvahaM vartayiShyAmi grahAMshAdivibhAgataH

षाड्जी चैवार्षभी चैव धैवत्यथ निषादिनी । षड्जोदीच्यवती चैव तथा वै षड्जकैशिकी

ShADjI chaivArShabhI chaiva dhaivatyatha niShAdinI | ShaDjodIchyavatI chaiva tathA vai ShaDjakaishikI

षड्जमध्या तथा चैव षड्जग्रामसमाश्रयाः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मध्यमग्रामसंश्रिताः

ShaDjamadhyA tathA chaiva ShaDjagrAmasamAshrayAH | ata UrdhvaM pravakShyAmi madhyamagrAmasaMshritAH

गान्धारी मध्यमा चैव गान्धारोदीच्यवा तथा । पञ्चमी रक्तगान्धारी तथा गान्धारपञ्चमी

gAndhArI madhyamA chaiva gAndhArodIchyavA tathA | pa~nchamI raktagAndhArI tathA gAndhArapa~nchamI

मध्यमोदीच्यवा चैव नन्दयन्ति तथैव च । कर्मारवी च विज्ञेया तथान्ध्री कैशिकी मता

madhyamodIchyavA chaiva nandayanti tathaiva cha | karmAravI cha vij~neyA tathAndhrI kaishikI matA

स्वरसाधारणगतास्तिस्रो ज्ञेयास्तु जातयः । मध्यमा षड्जमध्या च पञ्चमी चैव सूरिभिः

svarasAdhAraNagatAstisro j~neyAstu jAtayaH | madhyamA ShaDjamadhyA cha pa~nchamI chaiva sUribhiH

आसामंशास्तु विज्ञेयाः षड्जमध्यमपञ्चमाः । यथास्वं दुर्बलतरं व्यत्यासात्त्वत्र पञ्चमी

AsAmaMshAstu vij~neyAH ShaDjamadhyamapa~nchamAH | yathAsvaM durbalataraM vyatyAsAttvatra pa~nchamI

शुद्धा विकृताश्चैव हि समवायाज्जातयस्तु जायन्ते । पुनरेवाशुद्धकृता भवन्त्यथैकादशान्यास्तु

shuddhA vikR^itAshchaiva hi samavAyAjjAtayastu jAyante | punarevAshuddhakR^itA bhavantyathaikAdashAnyAstu

तासां यन्निर्वृत्ताः स्वरेष्वथांशेषु जातिषु च जातिः । तद्वक्ष्यामि यथावत्संक्षेपेण क्रमेणेह

tAsAM yannirvR^ittAH svareShvathAMsheShu jAtiShu cha jAtiH | tadvakShyAmi yathAvatsaMkShepeNa krameNeha

परस्परविनिष्पन्ना ज्ञेया ह्येवं तु जातयः । पृथग्लक्षणसंयुक्ता द्वैग्रामिकाः स्वराश्रयाः

parasparaviniShpannA j~neyA hyevaM tu jAtayaH | pR^ithaglakShaNasaMyuktA dvaigrAmikAH svarAshrayAH

चतस्रो जातयो नित्यं ज्ञेयाः सप्तस्वरा बुधैः । चतस्रः षट्स्वरा ज्ञेयाः स्मृताः पञ्चस्वरा दश

chatasro jAtayo nityaM j~neyAH saptasvarA budhaiH | chatasraH ShaTsvarA j~neyAH smR^itAH pa~nchasvarA dasha

मध्यमोदीच्यवा चैव तथा वै षड्जकैशिकी । कार्मारवी च सम्पूर्णा तथा गान्धारपञ्चमी

madhyamodIchyavA chaiva tathA vai ShaDjakaishikI | kArmAravI cha sampUrNA tathA gAndhArapa~nchamI

षाड्ज्यान्ध्री नन्दयन्ती च गान्धारोदीच्यवा तथा । चतस्रः षट्स्वरा ह्येताः ज्ञेयाः पञ्च स्वरा दश

ShADjyAndhrI nandayantI cha gAndhArodIchyavA tathA | chatasraH ShaTsvarA hyetAH j~neyAH pa~ncha svarA dasha

नैषादी चार्षभी चैव धैवती षड्जमध्यमा । षड्जोदीच्यवती चैव पञ्च षड्जाश्रिताः स्मृताः

naiShAdI chArShabhI chaiva dhaivatI ShaDjamadhyamA | ShaDjodIchyavatI chaiva pa~ncha ShaDjAshritAH smR^itAH

गान्धारी रक्तगान्धारी मध्यमा पञ्चमी तथा । कैशिकी चैव पञ्चैता मध्यमग्रामसंश्रयाः

gAndhArI raktagAndhArI madhyamA pa~nchamI tathA | kaishikI chaiva pa~nchaitA madhyamagrAmasaMshrayAH

यास्ताः सप्तस्वरा ज्ञेया याश्चैताः षट्स्वराः स्मृताः । कदाचित् षाडवीभूताः कदाचिच्चौडुवे मताः

yAstAH saptasvarA j~neyA yAshchaitAH ShaTsvarAH smR^itAH | kadAchit ShADavIbhUtAH kadAchichchauDuve matAH

षड्जग्रामे तु सम्पूर्णा विज्ञेया षड्जकैशिकी । षट्स्वरा चैव विज्ञेया षाड्जी गान्धारयोगतः

ShaDjagrAme tu sampUrNA vij~neyA ShaDjakaishikI | ShaTsvarA chaiva vij~neyA ShADjI gAndhArayogataH

गान्धारपञ्चमी चैव मध्यमोदीच्यवा तथा । पुनश्च षट्स्वरा ज्ञेया गान्धारोदीच्यवा बुधैः

gAndhArapa~nchamI chaiva madhyamodIchyavA tathA | punashcha ShaTsvarA j~neyA gAndhArodIchyavA budhaiH

आन्ध्री च नन्दयन्ती च मध्यमग्रामसंश्रयाः । एवमेता बुधैर्ज्ञेया द्वैग्रामिक्योऽपि जातयः

AndhrI cha nandayantI cha madhyamagrAmasaMshrayAH | evametA budhairj~neyA dvaigrAmikyo.api jAtayaH

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि तासामंशविकल्पनम् । षट्स्वराः सप्तमे ह्यंशे नेष्यन्ते षड्जमध्यमाः

ata UrdhvaM pravakShyAmi tAsAmaMshavikalpanam | ShaTsvarAH saptame hyaMshe neShyante ShaDjamadhyamAH

संवाद्यलोपाद्गान्धारे तद्वदेव हि नेष्यते । गान्धारीरक्तगान्धारीकैशिकीनां तु पञ्चमः

saMvAdyalopAdgAndhAre tadvadeva hi neShyate | gAndhArIraktagAndhArIkaishikInAM tu pa~nchamaH

षड्जायां चैव गान्धारमंशकं विद्धि षाडवम् । षाडवं धैवते नास्ति षड्जोदीच्यामथांशके

ShaDjAyAM chaiva gAndhAramaMshakaM viddhi ShADavam | ShADavaM dhaivate nAsti ShaDjodIchyAmathAMshake

संवाद्यलोपात्सप्तैताः षाट्स्वर्येण विवर्जिताः । गान्धारीरक्तगान्धार्योः षड्जमध्यमपञ्चमाः

saMvAdyalopAtsaptaitAH ShATsvaryeNa vivarjitAH | gAndhArIraktagAndhAryoH ShaDjamadhyamapa~nchamAH

सप्तमश्चैव विज्ञेयो येषु नौडुवितं भवेत् । द्वौ षड्जमध्यमांशो तु गान्धारोऽथ निषादवान्

saptamashchaiva vij~neyo yeShu nauDuvitaM bhavet | dvau ShaDjamadhyamAMsho tu gAndhAro.atha niShAdavAn

ऋषभश्चैव पञ्चम्यां कैशिक्यां चैव धैवतः । एवं तु द्वादशैवेह वर्ज्याः पञ्च स्वराः सदा

R^iShabhashchaiva pa~nchamyAM kaishikyAM chaiva dhaivataH | evaM tu dvAdashaiveha varjyAH pa~ncha svarAH sadA

तास्त्वनौडुविता नित्यं कर्तव्या हि स्वराश्रयाः । सर्वस्वराणां नाशस्तु विहितस्त्वथ जातिषु

tAstvanauDuvitA nityaM kartavyA hi svarAshrayAH | sarvasvarANAM nAshastu vihitastvatha jAtiShu

न मध्यमस्य नाशस्तु कर्तव्यो हि कदाचन । सर्वस्वराणां प्रवरो ह्यनाशी मध्यमः स्मृतः । गान्धर्वकल्पे विहितः सामस्वपि च मध्यमः

na madhyamasya nAshastu kartavyo hi kadAchana | sarvasvarANAM pravaro hyanAshI madhyamaH smR^itaH | gAndharvakalpe vihitaH sAmasvapi cha madhyamaH

दशकं जातिलक्षणम् - ग्रहांशौ तारमन्द्रौ च न्यासोऽपन्यास एव च । अल्पत्वं च बहुत्वं च षाडवौडुविते तथा

dashakaM jAtilakShaNam \- grahAMshau tAramandrau cha nyAso.apanyAsa eva cha | alpatvaM cha bahutvaM cha ShADavauDuvite tathA

अथ ग्रहाः । ग्रहास्तु सर्वजातीनामंशवत्परिकीर्तिताः । यत्प्रवृत्तं भवेद्गेयमंशो ग्रहविकल्पितः

atha grahAH | grahAstu sarvajAtInAmaMshavatparikIrtitAH | yatpravR^ittaM bhavedgeyamaMsho grahavikalpitaH

तत्रांशो नाम - यस्मिन् भवति रागश्च यस्माच्चैव प्रवर्तते । मन्द्रश्च तारमन्द्रश्च योऽत्यर्थं चोपलभ्यते

tatrAMsho nAma \- yasmin bhavati rAgashcha yasmAchchaiva pravartate | mandrashcha tAramandrashcha yo.atyarthaM chopalabhyate

ग्रहापन्यासविन्याससंन्यासन्यासगोचरः । अनुवृत्तश्च यस्येह सोंऽशः स्याद्दशलक्षणः

grahApanyAsavinyAsasaMnyAsanyAsagocharaH | anuvR^ittashcha yasyeha soM.ashaH syAddashalakShaNaH

पञ्चस्वरपरा तारगतिर्यथा अंशात्तारगतिं विद्यादाचतुर्थस्वरादिह । आ पञ्चमात्पञ्चमाद्वा नातःपरमिहेष्यते

pa~nchasvaraparA tAragatiryathA aMshAttAragatiM vidyAdAchaturthasvarAdiha | A pa~nchamAtpa~nchamAdvA nAtaHparamiheShyate

त्रिधा मन्द्रगतिः । अंशपरा न्यासपरा अपरन्यासपरा चेति । मन्द्रस्त्वंशपरो नास्ति न्यासौ तु द्वौ व्यवस्थितौ । गान्धारन्यासलिङ्गे तु दृष्टमार्षभसेवनम्

tridhA mandragatiH | aMshaparA nyAsaparA aparanyAsaparA cheti | mandrastvaMshaparo nAsti nyAsau tu dvau vyavasthitau | gAndhAranyAsali~Nge tu dR^iShTamArShabhasevanam

अथ न्यास एकविंशतिसङ्ख्यः । अङ्गसमाप्तौ न्यासः । तद्वदपन्यासो ह्यङ्गमध्ये षट्पञ्चाशत्सङ्ख्यः । यथा - न्यासोऽङ्गसमाप्तौ स चैकविंशतिसङ्ख्यस्तथा । १६ अक्षराणि षट्पञ्चाशत्संख्योऽपन्यासोऽङ्गमध्ये भवेत्

atha nyAsa ekaviMshatisa~NkhyaH | a~NgasamAptau nyAsaH | tadvadapanyAso hya~Ngamadhye ShaTpa~nchAshatsa~NkhyaH | yathA \- nyAso.a~NgasamAptau sa chaikaviMshatisa~NkhyastathA | 16 akSharANi ShaTpa~nchAshatsaMkhyo.apanyAso.a~Ngamadhye bhavet

तत्र प्रथमं विदारीमध्ये न्यासस्वरप्रयुक्तस्तु । विवदनशीलं मुक्त्वा संन्यासः सोऽभिधातव्यः । कृत्वा पदावसाने विन्यासात्क्वापि विन्यासः

tatra prathamaM vidArImadhye nyAsasvaraprayuktastu | vivadanashIlaM muktvA saMnyAsaH so.abhidhAtavyaH | kR^itvA padAvasAne vinyAsAtkvApi vinyAsaH

तथा - अल्पत्वेऽथ बहुत्वे बलवदबलता विनिश्चयादेव । जातिस्वरैस्तु नित्यं जात्यल्पत्वं द्विविधमेतत्

tathA \- alpatve.atha bahutve balavadabalatA vinishchayAdeva | jAtisvaraistu nityaM jAtyalpatvaM dvividhametat

सञ्चारांशे बलस्थानामल्पत्वे दुर्बलासु च । न्यासश्चान्तरमार्गस्तु जातीनां व्यक्तिकारकः

sa~nchArAMshe balasthAnAmalpatve durbalAsu cha | nyAsashchAntaramArgastu jAtInAM vyaktikArakaH

पञ्चस्वरमौडुवितं विज्ञेयं दशविधं प्रयोगज्ञैः । त्रिंशत्प्रकारविहितं पूर्वोक्तं लक्षणं चास्य

pa~nchasvaramauDuvitaM vij~neyaM dashavidhaM prayogaj~naiH | triMshatprakAravihitaM pUrvoktaM lakShaNaM chAsya

षट्स्वरस्य प्रयोगोऽस्ति तथा पञ्चस्वरस्य च । चतुःस्वरप्रयोगोऽपि ह्यवकृष्टध्रुवास्विह

ShaTsvarasya prayogo.asti tathA pa~nchasvarasya cha | chatuHsvaraprayogo.api hyavakR^iShTadhruvAsviha

द्वैग्रामिकीणां जातीनां सर्वासामपि नित्यशः । अंशास्त्रिषष्टिर्विज्ञेयास्तेषां चैवांशवद् ग्रहाः

dvaigrAmikINAM jAtInAM sarvAsAmapi nityashaH | aMshAstriShaShTirvij~neyAsteShAM chaivAMshavad grahAH

अंशग्रहमिदानीं वक्ष्यामः । तत्र - मध्यमोदीच्यवायास्तु नन्दयन्त्यास्तथैव च । तथा गान्धारपञ्चम्याः पञ्चमोंऽशो ग्रहस्तथा

aMshagrahamidAnIM vakShyAmaH | tatra \- madhyamodIchyavAyAstu nandayantyAstathaiva cha | tathA gAndhArapa~nchamyAH pa~nchamoM.asho grahastathA

धैवत्याश्च तथा ह्यंशौ विज्ञेयौ धैवतर्षभौ । पञ्चम्याश्च तथा ज्ञेयौ ग्रहांशौ पञ्चमर्षभौ

dhaivatyAshcha tathA hyaMshau vij~neyau dhaivatarShabhau | pa~nchamyAshcha tathA j~neyau grahAMshau pa~nchamarShabhau

गान्धारोदीच्यवायास्तु ग्रहांशौ षड्जमध्यमौ । आर्षभ्याश्च ग्रहा अंशा धैवतर्षभसप्तमाः

gAndhArodIchyavAyAstu grahAMshau ShaDjamadhyamau | ArShabhyAshcha grahA aMshA dhaivatarShabhasaptamAH

गान्धारश्च निषादश्च ह्यार्षभश्च तथापरः । निषादिन्यास्त्रयो ह्येते ग्रहा अंशाश्च कीर्तिताः

gAndhArashcha niShAdashcha hyArShabhashcha tathAparaH | niShAdinyAstrayo hyete grahA aMshAshcha kIrtitAH

षड्जपञ्चमगान्धारैस्त्रिभिरेव प्रकीर्तिताः । अंशैर्ग्रहैस्तथा चैव विज्ञेया षड्जकैशिकी

ShaDjapa~nchamagAndhAraistribhireva prakIrtitAH | aMshairgrahaistathA chaiva vij~neyA ShaDjakaishikI

षड्जश्च मध्यमश्चैव निषादो धैवतस्तथा । षड्जोदीच्यवतीजातेर्ग्रहा अंशाश्च कीर्तिताः

ShaDjashcha madhyamashchaiva niShAdo dhaivatastathA | ShaDjodIchyavatIjAtergrahA aMshAshcha kIrtitAH

पञ्चमश्चार्षभश्चैव निषादो धैवतस्तथा । कार्मारव्या बुधैरंशा ग्रहाश्च परिकीर्तिताः

pa~nchamashchArShabhashchaiva niShAdo dhaivatastathA | kArmAravyA budhairaMshA grahAshcha parikIrtitAH

गान्धारश्चार्षभश्चैव पञ्चमोऽथ निषादवान् । चत्वरोंशा भवन्त्यान्ध्र्या ग्रहाश्चैव तथैव हि

gAndhArashchArShabhashchaiva pa~nchamo.atha niShAdavAn | chatvaroMshA bhavantyAndhryA grahAshchaiva tathaiva hi

षड्जश्चाथर्षभश्चैव मध्यमः पञ्चमस्तथा । मध्यमाया ग्रहा ज्ञेया अंशाश्चैव सधैवताः

ShaDjashchAtharShabhashchaiva madhyamaH pa~nchamastathA | madhyamAyA grahA j~neyA aMshAshchaiva sadhaivatAH

निषादषड्जगान्धारमध्यमाः पञ्चमस्तथा । गान्धारीरक्तगान्धार्योर्ग्रहा अंशाः प्रकीर्तिताः

niShAdaShaDjagAndhAramadhyamAH pa~nchamastathA | gAndhArIraktagAndhAryorgrahA aMshAH prakIrtitAH

षड्जी धैवतगान्धारषड्जमध्यमपञ्चमैः । ग्रहैरंशैश्च विज्ञेया विकृता स्वरयोगतः

ShaDjI dhaivatagAndhAraShaDjamadhyamapa~nchamaiH | grahairaMshaishcha vij~neyA vikR^itA svarayogataH

कैशिक्याश्चार्षभं हित्वा ग्रहांशाः षट् स्वराः स्मृताः । सप्तस्वरग्रहांशा तु विज्ञेया षड्जमध्यमा

kaishikyAshchArShabhaM hitvA grahAMshAH ShaT svarAH smR^itAH | saptasvaragrahAMshA tu vij~neyA ShaDjamadhyamA

एते त्रिषष्टिर्विज्ञेयाः सर्वास्वंशास्तु जातिषु । अंशवच्च ग्रहास्तासां सर्वासामेव नित्यशः

ete triShaShTirvij~neyAH sarvAsvaMshAstu jAtiShu | aMshavachcha grahAstAsAM sarvAsAmeva nityashaH

सर्वासामेव जातीनां त्रिजातिस्तु गणः स्मृतः । ते च सप्त गणा ज्ञेया वर्धमानस्वरा बुधैः

sarvAsAmeva jAtInAM trijAtistu gaNaH smR^itaH | te cha sapta gaNA j~neyA vardhamAnasvarA budhaiH

एकस्वरो द्विस्वरश्च त्रिस्वरोऽथ चतुःस्वरः । पञ्चस्वरश्चतुर्था स्यादेकधा सप्तषट्स्वरौ

ekasvaro dvisvarashcha trisvaro.atha chatuHsvaraH | pa~nchasvarashchaturthA syAdekadhA saptaShaTsvarau

एतदुक्तं मया त्वासां ग्रहांशपरिकल्पनम् । पुनश्चैव प्रवक्ष्यामि न्यासापन्यासयोगतः

etaduktaM mayA tvAsAM grahAMshaparikalpanam | punashchaiva pravakShyAmi nyAsApanyAsayogataH

पञ्चांशा तु भवेत् षाड्जी निषादर्षभवर्जिता । अपन्यासो भवेदत्र गान्धारः पञ्चमस्तथा

pa~nchAMshA tu bhavet ShADjI niShAdarShabhavarjitA | apanyAso bhavedatra gAndhAraH pa~nchamastathA

न्यासश्चात्र भवेत् षड्जो लोप्यः सप्तम एव च । षड्जगान्धारसञ्चारः षड्जधैवतयोस्तथा

nyAsashchAtra bhavet ShaDjo lopyaH saptama eva cha | ShaDjagAndhArasa~nchAraH ShaDjadhaivatayostathA

षाडवं सप्तमोपेतमल्पौ वै सप्तमर्षभौ । गान्धारस्य च बाहुल्यं त्वत्र कार्यं प्रयोक्तुभिः

ShADavaM saptamopetamalpau vai saptamarShabhau | gAndhArasya cha bAhulyaM tvatra kAryaM prayoktubhiH

आर्षभ्यामृषभस्त्वंशो निषादो धैवतस्तथा । एत एव ह्यपन्यासा न्यासश्चाप्यृषभः स्मृतः । षट्पञ्चस्वरता चात्र षड्जपञ्चमयोर्विना

ArShabhyAmR^iShabhastvaMsho niShAdo dhaivatastathA | eta eva hyapanyAsA nyAsashchApyR^iShabhaH smR^itaH | ShaTpa~nchasvaratA chAtra ShaDjapa~nchamayorvinA

धैवत्यां धैवतो न्यासस्त्वंशावृषभधैवतो । अपन्यासा भवन्त्यत्र धैवतार्षभमध्यमाः

dhaivatyAM dhaivato nyAsastvaMshAvR^iShabhadhaivato | apanyAsA bhavantyatra dhaivatArShabhamadhyamAH

षड्जपञ्चमहीनं तु पाञ्च्स्वर्यं विधीयते । पञ्चमेन विना चैव षाडवं परिकीर्तितम्

ShaDjapa~nchamahInaM tu pA~nchsvaryaM vidhIyate | pa~nchamena vinA chaiva ShADavaM parikIrtitam

आरोहिणौ च तौ कार्यौ लङ्घनीयौ तथैव च । निषादश्चर्षभश्चैव गान्धारो बलवांस्तथा

ArohiNau cha tau kAryau la~NghanIyau tathaiva cha | niShAdashcharShabhashchaiva gAndhAro balavAMstathA

निषादिन्यां निषादोंऽशो सगान्धारर्षभस्तथा । एत एव ह्यपन्यासा न्यासश्चैवात्र सप्तमः

niShAdinyAM niShAdoM.asho sagAndhArarShabhastathA | eta eva hyapanyAsA nyAsashchaivAtra saptamaH

धैवत्या इव कर्तव्ये षाडवौडुविते तथा । तद्वच्च लङ्घनीयौ तु बलवन्तौ तथैव च

dhaivatyA iva kartavye ShADavauDuvite tathA | tadvachcha la~NghanIyau tu balavantau tathaiva cha

अंशास्तु षड्जकैशिक्याः षड्जगान्धारपञ्चमाः । अपन्यासा भवन्त्यत्र षड्जपञ्चमसप्तमाः

aMshAstu ShaDjakaishikyAH ShaDjagAndhArapa~nchamAH | apanyAsA bhavantyatra ShaDjapa~nchamasaptamAH

गान्धारश्च भवेन्न्यासो हैनस्वर्यं न चात्र तु । दौर्बल्यं चात्र कर्तव्यं धैवत(मध्यम) स्यार्षभस्य च

gAndhArashcha bhavennyAso hainasvaryaM na chAtra tu | daurbalyaM chAtra kartavyaM dhaivata##(##madhyama##) ##syArShabhasya cha

षड्जश्च मध्यमश्चैव निषादो धैवतस्तथा । स्युः षड्जोदीच्यवांशास्तु न्यासश्चैव तु मध्यमः

ShaDjashcha madhyamashchaiva niShAdo dhaivatastathA | syuH ShaDjodIchyavAMshAstu nyAsashchaiva tu madhyamaH

अपन्यासो भवत्यस्य धैवतः षड्ज एव च । परस्परांशगमनमिष्टतश्च विधीयते

apanyAso bhavatyasya dhaivataH ShaDja eva cha | parasparAMshagamanamiShTatashcha vidhIyate

षाट्स्वर्यमृषभापेतं कार्यं गान्धर्ववेदिभिः । पञ्चमार्षभहीनं तु पाञ्चस्वर्यं तु तत्र वै

ShATsvaryamR^iShabhApetaM kAryaM gAndharvavedibhiH | pa~nchamArShabhahInaM tu pA~nchasvaryaM tu tatra vai

षड्जश्चाप्यृषभश्चैव गान्धारश्च बली भवेत् । गान्धारस्य च बाहुल्यं मन्द्रस्थाने विधीयते

ShaDjashchApyR^iShabhashchaiva gAndhArashcha balI bhavet | gAndhArasya cha bAhulyaM mandrasthAne vidhIyate

सर्वेंशाः षड्जमध्यायामपन्यासास्तथैव च । षड्जश्च मध्यमश्चापि न्यासौ नार्यौ प्रयोक्तृभिः

sarveMshAH ShaDjamadhyAyAmapanyAsAstathaiva cha | ShaDjashcha madhyamashchApi nyAsau nAryau prayoktR^ibhiH

गान्धारसप्तमापेतं पाञ्चस्वर्यं विधीयते । षाडवं सप्तमापेतं कार्यं चात्र प्रयोगतः

gAndhArasaptamApetaM pA~nchasvaryaM vidhIyate | ShADavaM saptamApetaM kAryaM chAtra prayogataH

सर्वस्वराणां सञ्चार इष्टतस्तु विधीयते । षड्जग्रामाश्रिता ह्येता विज्ञेयाः सप्त जातयः

sarvasvarANAM sa~nchAra iShTatastu vidhIyate | ShaDjagrAmAshritA hyetA vij~neyAH sapta jAtayaH

अतः परं प्रवक्ष्यामि मध्यमग्रामसंश्रयाः । गान्धार्याः पञ्च एवांशा धैवतर्षभवर्जिताः

ataH paraM pravakShyAmi madhyamagrAmasaMshrayAH | gAndhAryAH pa~ncha evAMshA dhaivatarShabhavarjitAH

षड्जश्च पञ्चमश्चैव ह्यपन्यासौ प्रकीर्तितौ । गान्धारश्च भवेन्न्यासः षाडवं चर्षभं विना

ShaDjashcha pa~nchamashchaiva hyapanyAsau prakIrtitau | gAndhArashcha bhavennyAsaH ShADavaM charShabhaM vinA

धैवतर्षभयोर्हीनं तथा चौडुवितं भवेत् । लङ्घनीयौ च तौ नित्यमार्षभाद्धैवतं व्रजेत् । विहितस्त्विति गान्धार्याः स्वरन्यासांशगोचरः

dhaivatarShabhayorhInaM tathA chauDuvitaM bhavet | la~NghanIyau cha tau nityamArShabhAddhaivataM vrajet | vihitastviti gAndhAryAH svaranyAsAMshagocharaH

लक्षणं रक्तगान्धार्या गान्धार्या एव यत्स्मृतम् । धैवतो बलवानत्र दौर्बल्यं तस्य लोपतः

lakShaNaM raktagAndhAryA gAndhAryA eva yatsmR^itam | dhaivato balavAnatra daurbalyaM tasya lopataH

गान्धारषड्जयोश्चात्र सञ्चारश्चार्षभाद्विना । अपन्यासस्तथा चैव मध्यमस्तु विधीयते

gAndhAraShaDjayoshchAtra sa~nchArashchArShabhAdvinA | apanyAsastathA chaiva madhyamastu vidhIyate

गान्धारोदीच्यवांशौ तु विज्ञेयौ षड्जमध्यमौ । पाञ्चस्वर्यं न चैवात्र षाट्स्वर्यमृषभं विना

gAndhArodIchyavAMshau tu vij~neyau ShaDjamadhyamau | pA~nchasvaryaM na chaivAtra ShATsvaryamR^iShabhaM vinA

कार्यश्चान्तरमार्गश्च न्यासोपन्यास एव च । षड्जोदीच्यवतीवत्तु पाञ्चस्वर्येण जातुचित्

kAryashchAntaramArgashcha nyAsopanyAsa eva cha | ShaDjodIchyavatIvattu pA~nchasvaryeNa jAtuchit

मध्यमाया भवन्त्यंशा विना गान्धारसप्तमौ । एत एव ह्यपन्यासा न्यासश्चैव तु मध्यमः

madhyamAyA bhavantyaMshA vinA gAndhArasaptamau | eta eva hyapanyAsA nyAsashchaiva tu madhyamaH

गान्धारसप्तमापेतं पाञ्चस्वर्यं विधीयते । षाडवं चाप्यगान्धारं कर्तव्यं तु प्रयोगतः

gAndhArasaptamApetaM pA~nchasvaryaM vidhIyate | ShADavaM chApyagAndhAraM kartavyaM tu prayogataH

षड्जमध्यमयोश्चात्र कार्यं बाहुल्यमेव हि । गान्धारलङ्घनं चात्र कार्यं नित्यं प्रयोक्तृभिः

ShaDjamadhyamayoshchAtra kAryaM bAhulyameva hi | gAndhArala~NghanaM chAtra kAryaM nityaM prayoktR^ibhiH

मध्यमोदीच्यवा पूर्णा ह्यंश एकस्तु पञ्चमः । शेषो विधिस्तु कर्तव्यो गान्धारोदीच्यवां गतः

madhyamodIchyavA pUrNA hyaMsha ekastu pa~nchamaH | sheSho vidhistu kartavyo gAndhArodIchyavAM gataH

द्वावंशावथ पञ्चम्यामृषभः पञ्चमस्तथा । स(ऋ)निषादावपन्यासौ न्यासश्चैव तु पञ्चमः

dvAvaMshAvatha pa~nchamyAmR^iShabhaH pa~nchamastathA | sa##(##R^i##)##niShAdAvapanyAsau nyAsashchaiva tu pa~nchamaH

मध्यमावत्तु कर्तव्ये षाडवौडुविते तथा । दौर्बल्यं चात्र कर्तव्यं षड्जगान्धारमध्यमैः

madhyamAvattu kartavye ShADavauDuvite tathA | daurbalyaM chAtra kartavyaM ShaDjagAndhAramadhyamaiH

कुर्यादप्यत्र सञ्चारं पञ्चमस्यार्षभस्य च । गान्धारगमनं चैव कार्यं त्वल्पश्च (ल्पं च) सप्तमः (मात्)

kuryAdapyatra sa~nchAraM pa~nchamasyArShabhasya cha | gAndhAragamanaM chaiva kAryaM tvalpashcha ##(##lpaM cha##)## saptamaH ##(##mAt##)##

अथ गान्धारपञ्चम्याः पञ्चमोंऽशः प्रकीर्तितः । तारगत्या तु षड्जोऽपि कदाचिन्नातिवर्तते

atha gAndhArapa~nchamyAH pa~nchamoM.ashaH prakIrtitaH | tAragatyA tu ShaDjo.api kadAchinnAtivartate

ऋषभः पञ्चमश्चैव ह्यपन्यासौ प्रकीर्तितौ । न्यासश्चैव तु गान्धारो सा च पूर्णस्वरा सदा । पञ्चम्या यश्च गान्धार्याः सञ्चारः स विधीयते

R^iShabhaH pa~nchamashchaiva hyapanyAsau prakIrtitau | nyAsashchaiva tu gAndhAro sA cha pUrNasvarA sadA | pa~nchamyA yashcha gAndhAryAH sa~nchAraH sa vidhIyate

पञ्चमश्चार्षभश्चैव गान्धारोऽथ निषादवान् । चत्वारोंऽशा भवन्त्यान्ध्र्यामपन्यासास्त एव हि

pa~nchamashchArShabhashchaiva gAndhAro.atha niShAdavAn | chatvAroM.ashA bhavantyAndhryAmapanyAsAsta eva hi

गान्धारश्च भवेन्न्यासः षड्जापेतं तु षाडवम् । गान्धारार्षभयोश्चापि सञ्चारस्तु परस्परम्

gAndhArashcha bhavennyAsaH ShaDjApetaM tu ShADavam | gAndhArArShabhayoshchApi sa~nchArastu parasparam

सप्तमस्य च षष्ठस्य न्यासो गत्यनुपूर्वशः । षड्जस्य लङ्घनं चात्र नास्ति चौडुवितं सदा

saptamasya cha ShaShThasya nyAso gatyanupUrvashaH | ShaDjasya la~NghanaM chAtra nAsti chauDuvitaM sadA

नन्दयन्त्याः क्रमान् न्यासापन्यासांशाः प्रकीर्तिताः । गान्धारो मध्यमश्चैव पञ्चमश्चैव नित्यशः

nandayantyAH kramAn nyAsApanyAsAMshAH prakIrtitAH | gAndhAro madhyamashchaiva pa~nchamashchaiva nityashaH

षड्जो लोप्यश्च लङ्घ्यश्च नान्ध्रीसञ्चरणं भवेत् । लङ्घनं ह्यृषभस्यापि तच्च मन्द्रगतं स्मृतम्

ShaDjo lopyashcha la~Nghyashcha nAndhrIsa~ncharaNaM bhavet | la~NghanaM hyR^iShabhasyApi tachcha mandragataM smR^itam

तारगत्या तु षड्जस्तु कदाचिन्नातिवर्तते । गान्धारो वा ग्रहः कार्यस्तथा न्यासश्च नित्यशः

tAragatyA tu ShaDjastu kadAchinnAtivartate | gAndhAro vA grahaH kAryastathA nyAsashcha nityashaH

कार्मारव्याः स्मृता ह्यंशा आर्षभः पञ्चमस्तथा । धैवतश्च निषादश्चाप्यपन्यासास्त एव तु । पञ्चमश्च भवेन्न्यासो हैनस्वर्यं न चात्र तु

kArmAravyAH smR^itA hyaMshA ArShabhaH pa~nchamastathA | dhaivatashcha niShAdashchApyapanyAsAsta eva tu | pa~nchamashcha bhavennyAso hainasvaryaM na chAtra tu

गान्धारस्य विशेषेण सर्वतो गमनं भवेत्

gAndhArasya visheSheNa sarvato gamanaM bhavet

कैशिक्यास्तु तथा ह्यंशाः सर्वे चैवार्षभं विना । एत एव ह्यपन्यासा न्यासौ गान्धारसप्तमौ

kaishikyAstu tathA hyaMshAH sarve chaivArShabhaM vinA | eta eva hyapanyAsA nyAsau gAndhArasaptamau

धैवतेंशे निषादे च न्यासः पञ्चम इष्यते । अपन्यासः कदाचित्तु ऋषभोऽपि विधीयते

dhaivateMshe niShAde cha nyAsaH pa~nchama iShyate | apanyAsaH kadAchittu R^iShabho.api vidhIyate

आर्षभे षाडवं चात्र धैवतर्षभवर्जितम् । तथा चौडुवितं कुर्याद् बलिनौ चान्त्यपञ्चमौ

ArShabhe ShADavaM chAtra dhaivatarShabhavarjitam | tathA chauDuvitaM kuryAd balinau chAntyapa~nchamau

दौर्बल्यमृषभस्यात्र लङ्घनं च विशेषतः । अंशवत् कल्पितश्चान्यैः षाडवे तु विधीयते । षड्जमध्यावदत्रापि सञ्चारस्तु भवेदिह

daurbalyamR^iShabhasyAtra la~NghanaM cha visheShataH | aMshavat kalpitashchAnyaiH ShADave tu vidhIyate | ShaDjamadhyAvadatrApi sa~nchArastu bhavediha

एवमेता बुधैर्ज्ञेया जातयो दशलक्षणाः । यथा यस्मिन् रसे याश्च गदतो मे निबोधत

evametA budhairj~neyA jAtayo dashalakShaNAH | yathA yasmin rase yAshcha gadato me nibodhata