सिद्धीनां तु प्रवक्ष्यामि लक्षणं नाटकाश्रयम् । यस्मात्प्रयोगः सर्वोऽयं सिद्ध्यर्थंं सम्प्रदर्शितः

siddhInAM tu pravakShyAmi lakShaNaM nATakAshrayam | yasmAtprayogaH sarvo.ayaM siddhyarthaMM sampradarshitaH

I will now tell the features of 'achievements' which are related to the drama since every performance is presented for the 'achievements'. 1. सिद्धिस्तु द्विविधा ज्ञेया वाङ्मनोङ्गसमुद्भवा । दैवी च मानुषी चैव नानाभावसमुत्थिता

drama since every performance is presented for the 'achievements'. 1.## siddhistu dvividhA j~neyA vA~Nmano~NgasamudbhavA | daivI cha mAnuShI chaiva nAnAbhAvasamutthitA

'achievments' are known to be two fold - arising out of speech and mind and out of body. arising out of many emotions, it is also divine and human. दशाङ्गा मानुषी सिद्धीर्दैवी तु द्विविधा स्मृता । नानासत्त्वाश्रयकृता वाङ्नैपथ्यशरीरजा

and out of body. arising out of many emotions, it is also divine and human.## dashA~NgA mAnuShI siddhIrdaivI tu dvividhA smR^itA | nAnAsattvAshrayakR^itA vA~NnaipathyasharIrajA

The human achievements have ten types and divine is known to be two fold. It is based on various characters and born out of speech, drapery and body (of the actor). स्मितापहासिनी हासा साध्वहो कष्टमेव च । प्रबद्धनादा च तथा सिद्धिर्ज्ञेयाथ वाङ्मयी

It is based on various characters and born out of speech, drapery and body (of the actor).## smitApahAsinI hAsA sAdhvaho kaShTameva cha | prabaddhanAdA cha tathA siddhirj~neyAtha vA~NmayI

पुलकैश्च सरोमाञ्चैरभ्युत्थानैस्तथैव च । चेलदानाङ्गुलिक्षेपैः शारीरी सिद्धिरिष्यते

pulakaishcha saromA~nchairabhyutthAnaistathaiva cha | cheladAnA~NgulikShepaiH shArIrI siddhiriShyate

किञ्चिच्छिष्टो रसो हास्यो नृत्यद्भिर्यत्र युज्यते । स्मितेन स प्रतिग्राह्यः प्रेक्षकैर्नित्यमेव च

ki~nchichChiShTo raso hAsyo nR^ityadbhiryatra yujyate | smitena sa pratigrAhyaH prekShakairnityameva cha

किञ्चिदस्पष्टहास्यं यत्तथा वचनमेव च । अर्थहास्येन तद्ग्राह्यं प्रेक्षकैर्नित्यमेव हि

ki~nchidaspaShTahAsyaM yattathA vachanameva cha | arthahAsyena tadgrAhyaM prekShakairnityameva hi

विदूषकोच्छेदकृतं भवेच्छिल्पकृतं च यत् । अतिहास्येन तद्ग्राह्यं प्रेक्षकैर्नित्यमेव तु

vidUShakochChedakR^itaM bhavechChilpakR^itaM cha yat | atihAsyena tadgrAhyaM prekShakairnityameva tu

अहोकारस्तथा कार्यो नृणां प्रकृतिसंभवः । यद्धर्मपदसंयुक्तं यथातिशयसंभवम्

ahokArastathA kAryo nR^iNAM prakR^itisaMbhavaH | yaddharmapadasaMyuktaM yathAtishayasaMbhavam

तत्र साध्विति यद्वाक्यं प्रयोक्तव्यं हि साधकैः । विस्मयाविष्टभावेषु प्रहर्षार्थेषु चैव हि

tatra sAdhviti yadvAkyaM prayoktavyaM hi sAdhakaiH | vismayAviShTabhAveShu praharShArtheShu chaiva hi

करुणेऽपि प्रयोक्तव्यं कष्टं शास्त्रकृतेन तु । प्रबद्धनादा च तथा विस्मयार्थेषु नित्यशः

karuNe.api prayoktavyaM kaShTaM shAstrakR^itena tu | prabaddhanAdA cha tathA vismayArtheShu nityashaH

साधिक्षेपेषु वाक्येषु प्रस्पन्दिततनूरुहैः । कुतूहलोत्तरावेधैर्बहुमानेन साधयेत्

sAdhikShepeShu vAkyeShu praspanditatanUruhaiH | kutUhalottarAvedhairbahumAnena sAdhayet

दीप्तप्रदेशं यत्कार्यं छेद्यभेद्याहवात्मकम् । सविद्रवमथोत्फुल्लं तथा युद्धनियुद्धजम्

dIptapradeshaM yatkAryaM ChedyabhedyAhavAtmakam | savidravamathotphullaM tathA yuddhaniyuddhajam

प्रकम्पितांसशीर्षञ्च साश्रं सोत्थानमेव च । तत्प्रेक्षकैस्तु कुशलैस्साध्यमेवं विधानतः

prakampitAMsashIrSha~ncha sAshraM sotthAnameva cha | tatprekShakaistu kushalaissAdhyamevaM vidhAnataH

एवं साधयितव्यैषा तज्ज्ञैः सिद्धिस्तु मानुषी । दैविकीञ्च पुनः सिद्धिं सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वतः

evaM sAdhayitavyaiShA tajj~naiH siddhistu mAnuShI | daivikI~ncha punaH siddhiM sampravakShyAmi tattvataH

या भावातिशयोपेता सत्त्वयुक्ता तथैव च । सा प्रेक्षकैस्तु कर्तव्या दैवी सिद्धिः प्रयोगतः

yA bhAvAtishayopetA sattvayuktA tathaiva cha | sA prekShakaistu kartavyA daivI siddhiH prayogataH

न शब्दो न यत्र न क्षोभो न चोत्पातनिदर्शनम् । सम्पूर्णता च रंगस्य दैवी सिद्धिस्तु सा स्मृता

na shabdo na yatra na kShobho na chotpAtanidarshanam | sampUrNatA cha ra.ngasya daivI siddhistu sA smR^itA

दैवी च मानुषी चैव सिद्धिरेषा मयोदिता । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि घातान्दैवसमुत्थितन्

daivI cha mAnuShI chaiva siddhireShA mayoditA | ata UrdhvaM pravakShyAmi ghAtAndaivasamutthitan

दैवात्मपरसमुत्था त्रिविधा घाता बुधैस्तु विज्ञेया । औत्पातिकश्चतुर्थः कदाचिदथ संभवत्येषु

daivAtmaparasamutthA trividhA ghAtA budhaistu vij~neyA | autpAtikashchaturthaH kadAchidatha saMbhavatyeShu

वाताग्निवर्षकुञ्जरभुजङ्गमण्डपनिपाताः । कीटव्यालपिपीलिकपशुप्रवेशनाश्च दैवककृता

vAtAgnivarShaku~njarabhuja~NgamaNDapanipAtAH | kITavyAlapipIlikapashupraveshanAshcha daivakakR^itA

घातनतः परमहं परयुक्तान् सम्प्रवक्ष्यामि । [वैवर्ण्यं चाचेष्टं विभ्रमितत्वं स्मृतिप्रमोहश्च

अन्यवचनं च काव्यं तथांगदोषो विहस्तत्वम् । एते त्वात्मसमुत्था घाता ज्ञेया प्रयोगज्ञैः

ghAtanataH paramahaM parayuktAn sampravakShyAmi | anyavachanaM cha kAvyaM tathA.ngadoSho vihastatvam | ete tvAtmasamutthA ghAtA j~neyA prayogaj~naiH

] मात्सर्याद्द्वेषाद्वा तत्पक्षत्वात्तथार्थभेदत्वात् । एते तु परसमुत्था ज्ञेया घाता बुधैर्नित्यम्

##]## mAtsaryAddveShAdvA tatpakShatvAttathArthabhedatvAt | ete tu parasamutthA j~neyA ghAtA budhairnityam

अतिहसितरुदितविस्फोटितान्यथोत्कृष्टनालिकापाताः । गोमयलोष्टपिपीलिकाविक्षेपाश्चारिसंभूताः

atihasitaruditavisphoTitAnyathotkR^iShTanAlikApAtAH | gomayaloShTapipIlikAvikShepAshchArisaMbhUtAH

औत्पतिकाश्च घाता मत्तोन्मत्तप्रवेशलिङ्गकृतः । पुनरात्मसमुत्था ये घातांस्तांस्तान् प्रवक्ष्यामि

autpatikAshcha ghAtA mattonmattapraveshali~NgakR^itaH | punarAtmasamutthA ye ghAtAMstAMstAn pravakShyAmi

वैलक्षण्यमचेष्टितविभूमिकत्वं स्मृतिप्रमोषश्च । अन्यवचनं च काव्यं तथार्तनादो विहस्तत्वम्

vailakShaNyamacheShTitavibhUmikatvaM smR^itipramoShashcha | anyavachanaM cha kAvyaM tathArtanAdo vihastatvam

अतिहसितरुदितविस्वरपिपीलिकाकीटपशुविरावाश्च । मुकुटाभरणनिपाता पुष्करजाः काव्यदोषाश्च

atihasitaruditavisvarapipIlikAkITapashuvirAvAshcha | mukuTAbharaNanipAtA puShkarajAH kAvyadoShAshcha

अतिहसितरुदितहसितानि सिद्धैर्भावस्य दूषकाणि स्युः । कीटपिपीलिकपाता सिद्धिं सर्वात्मना घ्नान्त

atihasitaruditahasitAni siddhairbhAvasya dUShakANi syuH | kITapipIlikapAtA siddhiM sarvAtmanA ghnAnta

विवस्वरमजाततालं वर्णस्वरसम्पदा च परिहीणम् । अज्ञातस्थानलयं स्वरगतमेवंविधं हन्यात्

vivasvaramajAtatAlaM varNasvarasampadA cha parihINam | aj~nAtasthAnalayaM svaragatamevaMvidhaM hanyAt

मुकुटाभरणनिपातः प्रबद्धनादश्च नाशनो भवति । पशुविशसनं तथ अ स्याद्बहुवचनघ्नं प्रयोगेषु

mukuTAbharaNanipAtaH prabaddhanAdashcha nAshano bhavati | pashuvishasanaM tatha a syAdbahuvachanaghnaM prayogeShu

विषमं मानविहीनं विमार्जनं चाकुलप्रहारं च । अविभक्तग्रहमोक्षं पुष्करगतमीदृशं हन्ति

viShamaM mAnavihInaM vimArjanaM chAkulaprahAraM cha | avibhaktagrahamokShaM puShkaragatamIdR^ishaM hanti

पुनरुक्तो ह्यसमासो विभक्तिभेदो विसन्धयोऽपार्थः । त्रैलिङ्गजश्च दोषः प्रत्यक्षपरोक्षसंमोहाः

punarukto hyasamAso vibhaktibhedo visandhayo.apArthaH | traili~Ngajashcha doShaH pratyakShaparokShasaMmohAH

छन्दोवृत्तत्यागो गुरुलाघवसङ्करो यतेर्भेदः । एतानि यथा स्थूलं घातस्थानानि काव्यस्य

ChandovR^ittatyAgo gurulAghavasa~Nkaro yaterbhedaH | etAni yathA sthUlaM ghAtasthAnAni kAvyasya

ज्ञेयौ तु काव्यजातौ द्वौ घातावप्रतिक्रियौ नित्यम् । प्रकृतिव्यसनसमुत्थः शेषोदकनालिकत्वम्

j~neyau tu kAvyajAtau dvau ghAtAvapratikriyau nityam | prakR^itivyasanasamutthaH sheShodakanAlikatvam

अप्रतिभागं स्खलनं विस्वरमुच्चारणं च काव्यस्य । अस्थानभूषणत्वं पतनं मुकुटस्य विभ्रंशः

apratibhAgaM skhalanaM visvaramuchchAraNaM cha kAvyasya | asthAnabhUShaNatvaM patanaM mukuTasya vibhraMshaH

वाजिस्यन्दनकुञ्जरखरोष्ट्रशिबिकाविमानयानानाम् । आरोहणावतरणेष्वनभिज्ञत्वं विहस्त्वम्

vAjisyandanaku~njarakharoShTrashibikAvimAnayAnAnAm | ArohaNAvataraNeShvanabhij~natvaM vihastvam

प्रहरणकवचानामप्ययथाग्रहणं विधारणं चापि । अमुकुटभूषणयोगश्चिरप्रवेशोऽथवा रङ्गे

praharaNakavachAnAmapyayathAgrahaNaM vidhAraNaM chApi | amukuTabhUShaNayogashchirapravesho.athavA ra~Nge

एभिः स्थानविशेषैर्घाता लक्ष्यास्तु सूरिभिः कुशलैः । यूपाग्निचयनदर्भस्त्रग्भाण्डपरिग्रहान्मुक्त्वा

ebhiH sthAnavisheShairghAtA lakShyAstu sUribhiH kushalaiH | yUpAgnichayanadarbhastragbhANDaparigrahAnmuktvA

सिद्ध्या मिश्रो घातस्सर्वगतश्चैकदेशजो वापि । नाट्यकुशलैः सलेख्या सिद्धिर्वा स्याद्विघातो वा

siddhyA mishro ghAtassarvagatashchaikadeshajo vApi | nATyakushalaiH salekhyA siddhirvA syAdvighAto vA

नालेख्यो बहुदिनजः सर्वगतोऽव्यक्तलक्षणविशेषः । यस्त्वैकदिवसजातस्स प्रत्यवरोऽपि लेख्यस्स्यात्

nAlekhyo bahudinajaH sarvagato.avyaktalakShaNavisheShaH | yastvaikadivasajAtassa pratyavaro.api lekhyassyAt

जर्जरमोक्ष्यस्यान्ते सिद्धेर्मोक्षस्तु नालिकायास्तु । कर्तव्यस्त्विह सततं नाट्यज्ञैः प्राश्निकैर्विधिना

jarjaramokShyasyAnte siddhermokShastu nAlikAyAstu | kartavyastviha satataM nATyaj~naiH prAshnikairvidhinA

दैन्ये दीनत्वमायान्ति ते नाट्ये प्रेक्षकाः स्मृताः । ये तुष्टौ तुष्टिमायान्ति शोके शोकं व्रजन्ति च

dainye dInatvamAyAnti te nATye prekShakAH smR^itAH | ye tuShTau tuShTimAyAnti shoke shokaM vrajanti cha

योऽन्यस्य महे मूर्धो नांदीश्लोकं पठेद्धि देवस्य । स्ववशेन पूर्वरङ्गे सिद्धेर्घातः प्रयोगस्य

yo.anyasya mahe mUrdho nA.ndIshlokaM paTheddhi devasya | svavashena pUrvara~Nge siddherghAtaH prayogasya

यो देशभावरहितं भाषाकाव्यं प्रयोजयेद्बुद्ध्या । तस्याप्यभिलेख्यः स्याद्घातो देशः प्रयोगज्ञैः

yo deshabhAvarahitaM bhAShAkAvyaM prayojayed.hbuddhyA | tasyApyabhilekhyaH syAdghAto deshaH prayogaj~naiH

कः शक्तो नाट्यविधौ यथावदुपपादनं प्रयोगस्य । कर्तुं व्यग्रमना वा यथावदुक्तं परिज्ञातम्

kaH shakto nATyavidhau yathAvadupapAdanaM prayogasya | kartuM vyagramanA vA yathAvaduktaM parij~nAtam

तस्माद्गम्भीरार्थाः शब्दा ये लोकवेदसंसिद्धाः । सर्वजनेन ग्राह्या योज्या नाटके विधिवत्

tasmAdgambhIrArthAH shabdA ye lokavedasaMsiddhAH | sarvajanena grAhyA yojyA nATake vidhivat

न च किञ्चिद्गुणहीनं दोषैः परिवर्जितं न चाकिञ्चित् । तस्मान्नाट्यप्रकृतौ दोषा नाट्यार्थतो ग्राह्या

na cha ki~nchidguNahInaM doShaiH parivarjitaM na chAki~nchit | tasmAnnATyaprakR^itau doShA nATyArthato grAhyA

न च नादरस्तु कार्यो नटेन वागङ्गसत्त्वनेपथ्ये । रसभावयोश्च गीतेष्वातोद्ये लोकयुक्त्यां च

na cha nAdarastu kAryo naTena vAga~Ngasattvanepathye | rasabhAvayoshcha gIteShvAtodye lokayuktyAM cha

एवमेतत्तु विज्ञेयं सिद्धीनां लक्षणं बुधैः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि प्राश्निकानां तु लक्षणम्

evametattu vij~neyaM siddhInAM lakShaNaM budhaiH | ata UrdhvaM pravakShyAmi prAshnikAnAM tu lakShaNam

चारित्राभिजनोपेताः शान्तवृत्ताः कृतश्रमाः । यशोधर्मपराश्चैव मध्यस्थवयसान्विताः

chAritrAbhijanopetAH shAntavR^ittAH kR^itashramAH | yashodharmaparAshchaiva madhyasthavayasAnvitAH

षडङ्गनाट्यकुशलाः प्रबुद्धाः शुचयः समाः । चतुरातोद्यकुशलाः वृत्तज्ञास्तत्त्वदर्शिनः

ShaDa~NganATyakushalAH prabuddhAH shuchayaH samAH | chaturAtodyakushalAH vR^ittaj~nAstattvadarshinaH

देशभाषाविधानज्ञाः कलाशिल्पप्रयोजकाः । चतुर्थाभिनयोपेता रसभावविकल्पकाः

deshabhAShAvidhAnaj~nAH kalAshilpaprayojakAH | chaturthAbhinayopetA rasabhAvavikalpakAH

शब्दच्छन्दोविधानज्ञा नानाशास्त्रविचक्षणाः । एवं विधास्तु कर्तव्याः प्राश्निका दशरूपके

shabdachChandovidhAnaj~nA nAnAshAstravichakShaNAH | evaM vidhAstu kartavyAH prAshnikA dasharUpake

अव्यग्रैरिन्द्रियैः शुद्ध ऊहापोहविशारदः । त्यक्तदोषोनुअरागी च स नाट्ये प्रेक्षकः स्मृतः

avyagrairindriyaiH shuddha UhApohavishAradaH | tyaktadoShonuarAgI cha sa nATye prekShakaH smR^itaH

न चैवेते गुणाः सम्यक् सर्वस्मिन् प्रेक्षके स्मृताः । विज्ञेयस्याप्रमेयत्वात्संकीर्णानां च पार्षदि

na chaivete guNAH samyak sarvasmin prekShake smR^itAH | vij~neyasyAprameyatvAtsa.nkIrNAnAM cha pArShadi

यद्यस्य शिल्पं नेपथ्यं कर्मचेष्टितमेव वा । तत्तथा तेन कार्यं तु स्वकर्मविषयं प्रति

yadyasya shilpaM nepathyaM karmacheShTitameva vA | tattathA tena kAryaM tu svakarmaviShayaM prati

नानाशीलाः प्रकृतयः शीले नाट्यं विनिर्मितम् । उत्तमाधममध्यानां वृद्धबालिशयोषिताम्

nAnAshIlAH prakR^itayaH shIle nATyaM vinirmitam | uttamAdhamamadhyAnAM vR^iddhabAlishayoShitAm

तुष्यन्ति तरुणाः कामे विदग्धाः समयात्विते । अर्थेष्वर्थपराश्चैव मोक्षे चाथ विरागिणः

tuShyanti taruNAH kAme vidagdhAH samayAtvite | artheShvarthaparAshchaiva mokShe chAtha virAgiNaH

शूरास्तु वीररौद्रेषु नियुद्धेष्वाहवेषु च । धर्माख्याने पुराणेषु वृद्धास्तुष्यन्ति नित्यशः

shUrAstu vIraraudreShu niyuddheShvAhaveShu cha | dharmAkhyAne purANeShu vR^iddhAstuShyanti nityashaH

न शक्यमधमैर्ज्ञातुमुत्तमानां विचेष्टितम् । तत्त्वभावेषु सर्वेषु तुष्यन्ति सततं बुधाः

na shakyamadhamairj~nAtumuttamAnAM vicheShTitam | tattvabhAveShu sarveShu tuShyanti satataM budhAH

बाला मूर्खाः स्त्रियश्चैव हास्यनैपथ्ययोः सदा । यस्तुष्टो तुष्टिमायाति शोके शोकमुपैति च

bAlA mUrkhAH striyashchaiva hAsyanaipathyayoH sadA | yastuShTo tuShTimAyAti shoke shokamupaiti cha

क्रुद्धः क्रोधे भये भीतः स श्रेष्ठः प्रेक्षकः स्मृतः । एवं भावानुकरणे यो यस्मिन् प्रविशेन्नरः

kruddhaH krodhe bhaye bhItaH sa shreShThaH prekShakaH smR^itaH | evaM bhAvAnukaraNe yo yasmin pravishennaraH

स तत्र प्रेक्षको ज्ञेयो गुणैरेभिरलङ्कृतः । एवं हि प्रेक्षका ज्ञेयाः प्रयोगे दशरूपतः

sa tatra prekShako j~neyo guNairebhirala~NkR^itaH | evaM hi prekShakA j~neyAH prayoge dasharUpataH

संघर्षे तु समुत्पन्ने प्राश्निकान् संनिबोधत । यज्ञविन्नर्तकश्चैव छन्दोविच्छब्दवित्तथा

sa.ngharShe tu samutpanne prAshnikAn sa.nnibodhata | yaj~navinnartakashchaiva ChandovichChabdavittathA

अस्त्रविच्चित्रकृद्वेश्या गन्धर्वो रजसेवकः । यज्ञविद्यज्ञयोगे तु नर्तकोऽभिनये स्मृतः

astravichchitrakR^idveshyA gandharvo rajasevakaH | yaj~navidyaj~nayoge tu nartako.abhinaye smR^itaH

छन्दोविद्वृत्तबन्धेषु शब्दवित्पाठ्यविस्तरे । इष्वस्त्रवित्सौष्ठवे तु नेपथ्ये चैव चित्रकृत्

ChandovidvR^ittabandheShu shabdavitpAThyavistare | iShvastravitsauShThave tu nepathye chaiva chitrakR^it

कामोपचारे वेश्या च गान्धर्वः स्वरकर्मणि । सेवकस्तूपचारे स्यादेते वै प्राश्निकाः स्मृताः

kAmopachAre veshyA cha gAndharvaH svarakarmaNi | sevakastUpachAre syAdete vai prAshnikAH smR^itAH

एभिर्दृष्टान्तसंयुक्तैर्दोषा वाच्यास्तथा गुणाः । अशास्त्रज्ञा विवादेषु यथा प्रकृतिकर्मतः

ebhirdR^iShTAntasaMyuktairdoShA vAchyAstathA guNAH | ashAstraj~nA vivAdeShu yathA prakR^itikarmataH

अथैते प्रश्निका ज्ञेयाः कथिता ये मयानघाः । शास्त्रज्ञानाद्यदा तु स्यात्संघर्षः शास्त्रसंश्रयः

athaite prashnikA j~neyAH kathitA ye mayAnaghAH | shAstraj~nAnAdyadA tu syAtsa.ngharShaH shAstrasaMshrayaH

शास्त्रप्रामाणनिर्माणैर्व्यवहारो भवेत्तदा । भर्तृनियोगादन्योऽन्यविग्रात्स्पर्धयापि भरतानाम्

shAstraprAmANanirmANairvyavahAro bhavettadA | bhartR^iniyogAdanyo.anyavigrAtspardhayApi bharatAnAm

अर्थपताका हेतोस्संघर्षो नाम संभवति । तेषां कार्यं व्यवहारदर्शनं पक्षपातविरहेण

arthapatAkA hetossa.ngharSho nAma saMbhavati | teShAM kAryaM vyavahAradarshanaM pakShapAtaviraheNa

कृत्वा पणं पताकां व्यवहारः स भवितव्यस्तु । सर्वैरनन्यमतिभिः सुखोपविष्टैश्च शुद्धभावैश्च

kR^itvA paNaM patAkAM vyavahAraH sa bhavitavyastu | sarvairananyamatibhiH sukhopaviShTaishcha shuddhabhAvaishcha

यैर्लेखकगमकसहायास्सह सिद्धिभिर्घाताः । नात्यासनैर्नदूरसंस्थितैः प्रेक्षकैस्तु भवितव्यम्

yairlekhakagamakasahAyAssaha siddhibhirghAtAH | nAtyAsanairnadUrasaMsthitaiH prekShakaistu bhavitavyam

तेषामासनयोगो द्वादशहस्तस्थितः कार्यः । यानि विहितानि पूर्वं सिद्धिस्थानानि तानि लक्ष्याणि

teShAmAsanayogo dvAdashahastasthitaH kAryaH | yAni vihitAni pUrvaM siddhisthAnAni tAni lakShyANi

घाताश्च लक्षणीयाः प्रयोगतो नाट्ययोगे तु । दैवाद्घातसमुत्थाः परोत्थिता वा बुधैर्नवैर्लेख्याः

ghAtAshcha lakShaNIyAH prayogato nATyayoge tu | daivAdghAtasamutthAH parotthitA vA budhairnavairlekhyAH

घाता नाट्यसमुत्था ह्यात्मसमुत्थास्तु लेख्याः स्युः । घाता यस्य त्वल्पाः संख्याताः सिद्धयश्च बहुलाः स्युः

ghAtA nATyasamutthA hyAtmasamutthAstu lekhyAH syuH | ghAtA yasya tvalpAH sa.nkhyAtAH siddhayashcha bahulAH syuH

विदितं कृत्वा राज्ञस्तस्मै देया पताका हि । सिध्यतिशयात्पताका समसिद्धौ पार्थिवाज्ञया देया

viditaM kR^itvA rAj~nastasmai deyA patAkA hi | sidhyatishayAtpatAkA samasiddhau pArthivAj~nayA deyA

अथ नरपतिः समः स्यादुभयोरपि सा तदा देया । एवं विधिज्ञैर्यष्टव्यो व्यवहारः समञ्जसाम्

atha narapatiH samaH syAdubhayorapi sA tadA deyA | evaM vidhij~nairyaShTavyo vyavahAraH sama~njasAm

स्वस्थचित्तसुखासिनैः सुविशिष्टैर्गुणार्थिभिः । विमृश्य प्रेक्षकैर्ग्राह्यं सर्वरागपराङ्गमुखैः

svasthachittasukhAsinaiH suvishiShTairguNArthibhiH | vimR^ishya prekShakairgrAhyaM sarvarAgaparA~NgamukhaiH

साधन दूषणाभासः प्रयोगसमयाश्रितैः । समत्वमङ्गमाधुर्यं पाठ्यं प्रकृतयो रसाः

sAdhana dUShaNAbhAsaH prayogasamayAshritaiH | samatvama~NgamAdhuryaM pAThyaM prakR^itayo rasAH

वाद्यं गानं सनेपथ्यमेतज्ज्ञेयं प्रयत्नतः । गीतवादित्रतालेन कलान्तरकलासु च

vAdyaM gAnaM sanepathyametajj~neyaM prayatnataH | gItavAditratAlena kalAntarakalAsu cha

उअदङ्गं क्रियते नाट्यं समन्तात् सममुच्यते । अङ्गोपाङ्गसमायुक्तं गीतताललयान्वितम्

uada~NgaM kriyate nATyaM samantAt samamuchyate | a~NgopA~NgasamAyuktaM gItatAlalayAnvitam

गानवाद्यसमत्वं च तद्बुधैः सममुच्यते । सनिर्भुग्नमुरः कृत्वा चतुरश्रक्रुतौ करौ

gAnavAdyasamatvaM cha tadbudhaiH samamuchyate | sanirbhugnamuraH kR^itvA chaturashrakrutau karau

ग्रीवाञ्चिता तथा कर्या त्वङ्गमाधुर्यमेव च । पूर्व्रोक्तानीह शेषाणि यानि द्रव्याणि साधकैः

grIvA~nchitA tathA karyA tva~NgamAdhuryameva cha | pUrvroktAnIha sheShANi yAni dravyANi sAdhakaiH

वद्यादीनां पुनर्वुप्रा लक्षणं सन्निबोधत । वाद्यप्रभृतयो गानं वाद्यमाणानि निर्दिशेत्

vadyAdInAM punarvuprA lakShaNaM sannibodhata | vAdyaprabhR^itayo gAnaM vAdyamANAni nirdishet

यानि स्थानानि सिद्धीनां तैः सिद्धिं तु प्रकाशयेत् । हर्षादङ्गसमुद्भूतां नानारससमुत्थिताम्

yAni sthAnAni siddhInAM taiH siddhiM tu prakAshayet | harShAda~NgasamudbhUtAM nAnArasasamutthitAm

वारकालास्तु विज्ञेया नाट्यज्ञैर्विविधाश्रयाः । दिवसैश्चैव रात्रिश्च तयोर्वारान् निबोधत

vArakAlAstu vij~neyA nATyaj~nairvividhAshrayAH | divasaishchaiva rAtrishcha tayorvArAn nibodhata

पूर्वाह्णस्त्वथ मध्याह्नस्त्वपराह्णस्तथैव च । दिवा समुत्था विज्ञेया नाट्यवाराः प्रयोगतः

pUrvAhNastvatha madhyAhnastvaparAhNastathaiva cha | divA samutthA vij~neyA nATyavArAH prayogataH

प्रादोषिकार्धरात्रिश्च तथा प्राभातिकोऽपरः । नाट्यवारा भवन्त्येते रात्रावित्यनुपूर्वशः

prAdoShikArdharAtrishcha tathA prAbhAtiko.aparaH | nATyavArA bhavantyete rAtrAvityanupUrvashaH

एतेषां अत्र यद्योज्यं नाट्यकार्यं रसाश्रयम् । तदहं सम्प्रवक्ष्यामि वारकालसमाश्रयम्

eteShAM atra yadyojyaM nATyakAryaM rasAshrayam | tadahaM sampravakShyAmi vArakAlasamAshrayam

यच्छ्रोत्ररमणीयं स्याद्धर्मोत्थनकृतं च यत् । पूर्वाह्णे तत्प्रयोक्तव्यं शुद्धं वा विकृतं तथा

yachChrotraramaNIyaM syAddharmotthanakR^itaM cha yat | pUrvAhNe tatprayoktavyaM shuddhaM vA vikR^itaM tathA

सत्त्वोत्थानगुणैर्युक्तं वाद्यभूयिष्ठमेव च । पुष्कलं सत्त्वयुक्तं च अपराह्णे प्रयोजयेत्

sattvotthAnaguNairyuktaM vAdyabhUyiShThameva cha | puShkalaM sattvayuktaM cha aparAhNe prayojayet

कैशिकीवृत्तिसंयुक्तं श‍ृङ्गारससंश्रयम् । नृत्यवादित्रगीताढ्यं प्रदोषे नाट्यमिष्यते

kaishikIvR^ittisaMyuktaM shR^i~NgArasasaMshrayam | nR^ityavAditragItADhyaM pradoShe nATyamiShyate

यन्नर्महास्यबहुलं करुणप्रायमेव च । प्रभातकाले तत्कार्यं नाट्यं निद्राविनाशनम्

yannarmahAsyabahulaM karuNaprAyameva cha | prabhAtakAle tatkAryaM nATyaM nidrAvinAshanam

अर्धरात्रे नियुञ्जीत समध्याह्ने तथैव च । सन्ध्याभोजनकाले च नाट्यं नैव प्रयोजयेत्

ardharAtre niyu~njIta samadhyAhne tathaiva cha | sandhyAbhojanakAle cha nATyaM naiva prayojayet

एवं कालं च देशं च समीक्ष्य च बलाबलम् । नित्यं नाट्यं प्रयुञ्जीत यथाभावं यथारसम्

evaM kAlaM cha deshaM cha samIkShya cha balAbalam | nityaM nATyaM prayu~njIta yathAbhAvaM yathArasam

अथव देशकालौ च न परीक्ष्यौ प्रयोक्तृभिः यथैवाज्ञापयेद्भर्ता तदा योज्यमसंशयम् ॥

athava deshakAlau cha na parIkShyau prayoktR^ibhiH yathaivAj~nApayedbhartA tadA yojyamasaMshayam ||

तथा समुदिआताश्चैव विज्ञेया नाटकाश्रिताः । पात्रं प्रयोगमृद्धिश्च विज्ञेयास्तु त्रयो गुणाः

tathA samudiAtAshchaiva vij~neyA nATakAshritAH | pAtraM prayogamR^iddhishcha vij~neyAstu trayo guNAH

बुद्धिमत्वं सुरूपत्वं लयतालज्ञता तथा । रसभावज्ञता चैव वयस्स्थत्वं कुतूहलम्

buddhimatvaM surUpatvaM layatAlaj~natA tathA | rasabhAvaj~natA chaiva vayassthatvaM kutUhalam

ग्रहणं धारणं चैव गात्रावैकल्यमेव च । निजसाध्वसतोत्साह इति पात्रगतो विधिः

grahaNaM dhAraNaM chaiva gAtrAvaikalyameva cha | nijasAdhvasatotsAha iti pAtragato vidhiH

सुवाद्यता सुगानत्वं सुपाठ्यत्वं तथैव च । शास्त्रकर्मसमायोगः प्रयोग इति संज्ञितः

suvAdyatA sugAnatvaM supAThyatvaM tathaiva cha | shAstrakarmasamAyogaH prayoga iti sa.nj~nitaH

शुचिभूषणतायां तु माल्याभरणवाससाम् । विचित्ररचना चैव समृद्धिरिति संज्ञिता

shuchibhUShaNatAyAM tu mAlyAbharaNavAsasAm | vichitrarachanA chaiva samR^iddhiriti sa.nj~nitA

यदा समुदिताः सर्वे एकीभूता भवन्ति हि । अलङ्काराः सकुतपा मन्तव्यो नाटकाश्रयाः

yadA samuditAH sarve ekIbhUtA bhavanti hi | ala~NkArAH sakutapA mantavyo nATakAshrayAH

एतदुक्तं द्विजश्रेष्ठाः सिद्धीनां लक्षणं मया । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्याम्यातोद्यानां विकल्पनम्

etaduktaM dvijashreShThAH siddhInAM lakShaNaM mayA | ata UrdhvaM pravakShyAmyAtodyAnAM vikalpanam