षड्विंशोऽध्यायः अनुरूपा विरूपा च तथा रूपानुरूपिणी । त्रिप्रकारेह पात्राणां प्रकृतिश्च विभाविता

ShaDviMsho.adhyAyaH anurUpA virUpA cha tathA rUpAnurUpiNI | triprakAreha pAtrANAM prakR^itishcha vibhAvitA

नानावस्थाक्रियोपेता भूमिका प्रकृतिस्तथा । भृशमुद्योतयेन्नाट्यं स्वभावकरणाश्रयम्

nAnAvasthAkriyopetA bhUmikA prakR^itistathA | bhR^ishamudyotayennATyaM svabhAvakaraNAshrayam

बहुबाहूबहुमुखास्तथा च विकृताननाः । पशुश्वापदवक्त्राश्च खरोष्ट्राश्च गजाननाः

bahubAhUbahumukhAstathA cha vikR^itAnanAH | pashushvApadavaktrAshcha kharoShTrAshcha gajAnanAH

एते चान्ये च बहवो नानारूपा भवन्ति ये । आचार्येण तु ते कार्या मृत्काष्ठजतुचर्मभिः

ete chAnye cha bahavo nAnArUpA bhavanti ye | AchAryeNa tu te kAryA mR^itkAShThajatucharmabhiH

स्वाभाविकेन रूपेन प्रविशेद्रङ्गमण्डलम् । आत्मरूपमवच्छाद्य वर्णकैर्भूषणैरपि

svAbhAvikena rUpena pravishedra~NgamaNDalam | AtmarUpamavachChAdya varNakairbhUShaNairapi

यादृशं यस्य यद्रूपं प्रकृत्या तत्र तादृशम् । वयोवेषानुरूपेण प्रयोज्यं नाट्यकर्मणि

yAdR^ishaM yasya yadrUpaM prakR^ityA tatra tAdR^isham | vayoveShAnurUpeNa prayojyaM nATyakarmaNi

यथा जीवत्स्वभावं हि परित्यज्यान्यदेहिकम् । परभावं प्रकुरुते परभावं समाश्रितः

yathA jIvatsvabhAvaM hi parityajyAnyadehikam | parabhAvaM prakurute parabhAvaM samAshritaH

एवं बुधः परंभावं सोऽस्मीति मनसा स्मरन् । येषां वागङ्गलीलाभिश्चेष्टाभिस्तु समाचरेत्

evaM budhaH paraMbhAvaM so.asmIti manasA smaran | yeShAM vAga~NgalIlAbhishcheShTAbhistu samAcharet

सुकुमारप्रयोगो यो राज्ञामामोदसंभवः । श‍ृङ्गाररसमासाद्य तन्नारीषु प्रयोजयेत्

sukumAraprayogo yo rAj~nAmAmodasaMbhavaH | shR^i~NgArarasamAsAdya tannArIShu prayojayet

युद्धोद्धताविद्धकृता संरंभारभटाश्च ये । न ते स्त्रीभिः प्रयोक्तव्याः योक्तव्याः पुरुषेषु ते

yuddhoddhatAviddhakR^itA saMraMbhArabhaTAshcha ye | na te strIbhiH prayoktavyAH yoktavyAH puruSheShu te

अनुद्भटमसंभ्रान्तमनाविद्धाङ्गचेष्टितम् । लयतालकलापातप्रमाणनियताक्षरम्

anudbhaTamasaMbhrAntamanAviddhA~NgacheShTitam | layatAlakalApAtapramANaniyatAkSharam

सुविभक्तपदालापमनिष्ठुरमकाहलम् । ईदृशं यद्भवेन्नाट्यं नारीभिश्च प्रयोजयेत्

suvibhaktapadAlApamaniShThuramakAhalam | IdR^ishaM yadbhavennATyaM nArIbhishcha prayojayet

एवं कार्यं प्रयोगज्ञैर्भूमिकाविनिवेशनम् । स्त्रियो हि स्त्रीगतो भावः पौरुषः पुरुषस्यच

evaM kAryaM prayogaj~nairbhUmikAviniveshanam | striyo hi strIgato bhAvaH pauruShaH puruShasyacha

यथा वयो यथावस्थमनुरूपेति सा स्मृता । पुरुषः स्त्रीकृतं भावं रूपात्प्रकुरुते तु यः

yathA vayo yathAvasthamanurUpeti sA smR^itA | puruShaH strIkR^itaM bhAvaM rUpAtprakurute tu yaH

रूपानुरूपा सा ज्ञेया प्रयोगे प्रकृतिर्बुधः । छन्दतः पौरुषीं भूमिं स्त्री कुर्यादनुरूपतः

rUpAnurUpA sA j~neyA prayoge prakR^itirbudhaH | ChandataH pauruShIM bhUmiM strI kuryAdanurUpataH

न परस्परचेष्टासु कार्यौ स्थविरबालिशौ । पाठ्यप्रयोगे पुरुषाः प्रयोक्तव्या हि संस्कृते

na parasparacheShTAsu kAryau sthavirabAlishau | pAThyaprayoge puruShAH prayoktavyA hi saMskR^ite

स्त्रीणां स्वभावमधुराः कण्ठाः पुंसां तु बलवन्तः । यद्यपि पुरुषो विद्यात् गीतविधानं च लक्षणोपेतम्

strINAM svabhAvamadhurAH kaNThAH puMsAM tu balavantaH | yadyapi puruSho vidyAt gItavidhAnaM cha lakShaNopetam

माधुर्यगुणविहीनं शोभां जनयेन्न तद्गीतम् । यत्र स्त्रीणां पाठ्याद्गुणैर्नराणां च कण्ठमाधुर्यम्

mAdhuryaguNavihInaM shobhAM janayenna tadgItam | yatra strINAM pAThyAdguNairnarANAM cha kaNThamAdhuryam

प्रकृतिविपर्ययजनितौ विज्ञेयौ तावलङ्कारौ । प्रायेण देवपार्थिवसेनापतिमुख्यपुरुषभवनेषु

prakR^itiviparyayajanitau vij~neyau tAvala~NkArau | prAyeNa devapArthivasenApatimukhyapuruShabhavaneShu

स्त्रीजनकृताः प्रयोगा भवन्ति पुरुषस्वभावेन । रम्भोर्वशीप्रभृतिषु स्वर्गे नाट्यं प्रतिष्ठितम्

strIjanakR^itAH prayogA bhavanti puruShasvabhAvena | rambhorvashIprabhR^itiShu svarge nATyaM pratiShThitam

तथैव मानुषे लोके राज्ञामन्तःपुरेष्विह । उपदेष्टव्यमाचार्यैः प्रयत्नेनाङ्गनाजने

tathaiva mAnuShe loke rAj~nAmantaHpureShviha | upadeShTavyamAchAryaiH prayatnenA~NganAjane

न स्वयं भूमिकाभ्यासो बुधैः कार्यस्तु नाटके । स्त्रीषु योज्यः प्रयत्नेन प्रयोगः पुरुषाश्रयः

na svayaM bhUmikAbhyAso budhaiH kAryastu nATake | strIShu yojyaH prayatnena prayogaH puruShAshrayaH

यस्मात्स्वभावोपगतो विलासः स्त्रीषु विद्यते । तस्मात्स्वभावमधुरमङ्गं सुलभसौष्ठवम्

yasmAtsvabhAvopagato vilAsaH strIShu vidyate | tasmAtsvabhAvamadhurama~NgaM sulabhasauShThavam

ललितं सौष्ठवं यच्च सोऽलङ्कारः परो मतः । प्रयोगो द्विविधश्चैव विज्ञेयो नाटकाश्रयः

lalitaM sauShThavaM yachcha so.ala~NkAraH paro mataH | prayogo dvividhashchaiva vij~neyo nATakAshrayaH

सुकुमारस्तथाविद्धो नानाभावरसाश्रयः । नाटकं सप्रकरणं भाणो वीथ्यङ्क एव च

sukumArastathAviddho nAnAbhAvarasAshrayaH | nATakaM saprakaraNaM bhANo vIthya~Nka eva cha

ज्ञेयानि सुकुमाराणि मानुषैराश्रितानि तु । सुकुमारप्रयोगोऽयं राज्ञामामोदकारकः

j~neyAni sukumArANi mAnuShairAshritAni tu | sukumAraprayogo.ayaM rAj~nAmAmodakArakaH

श‍ृङ्गारसमासाद्य स्त्रीणां तत्तु प्रयोजयेत् । युद्धोद्धताविद्धकृतासंरंभारभटाश्च ये

shR^i~NgArasamAsAdya strINAM tattu prayojayet | yuddhoddhatAviddhakR^itAsaMraMbhArabhaTAshcha ye

न ते स्त्रीणां प्रकर्तव्याः कर्तव्याः पुरुषैर्हि ते । यथाविद्धाङ्गहारं तु भेद्यभेद्याहवात्मकम्

na te strINAM prakartavyAH kartavyAH puruShairhi te | yathAviddhA~NgahAraM tu bhedyabhedyAhavAtmakam

मायेन्द्रजालबहुलं पुस्तनैपथ्यदीपितम् । पुरुषप्रायसंचारमल्पस्त्रीकमथोद्धतम्

mAyendrajAlabahulaM pustanaipathyadIpitam | puruShaprAyasa.nchAramalpastrIkamathoddhatam

सात्वत्यारभटीइयुक्तं नाट्यमाविद्धसंज्ञितम् । डिमः समवकारश्च व्यायोगेहामृगौ तथा

sAtvatyArabhaTIiyuktaM nATyamAviddhasa.nj~nitam | DimaH samavakArashcha vyAyogehAmR^igau tathA

एतान्याविद्धसंज्ञानि विज्ञेयानि प्रयोक्तृभिः । एषां प्रयोगः कर्तव्यो देवदानवराक्षसैः

etAnyAviddhasa.nj~nAni vij~neyAni prayoktR^ibhiH | eShAM prayogaH kartavyo devadAnavarAkShasaiH

उद्धता ये च पुरुषाः शौर्यवीर्यसमन्विताः । योग्यः स च प्रयत्नः कर्तव्यः सततप्रमादेन

uddhatA ye cha puruShAH shauryavIryasamanvitAH | yogyaH sa cha prayatnaH kartavyaH satatapramAdena

न हि योग्यया विना भवति च भावरससौष्ठवं किंचित् । संगीतपरिक्लेशो नित्यं प्रमदाजनस्य गुण एव

na hi yogyayA vinA bhavati cha bhAvarasasauShThavaM ki.nchit | sa.ngItapariklesho nityaM pramadAjanasya guNa eva

यन्मधुरकर्कशत्वं लभते नाट्यप्रयोगेण । प्रमदाः नाट्यविलासैर्लभते यत् कुसुमैर्विचित्रलावण्यम् । कामोपचारकुशला भवन्ति च काम्या विशेषेण

yanmadhurakarkashatvaM labhate nATyaprayogeNa | pramadAH nATyavilAsairlabhate yat kusumairvichitralAvaNyam | kAmopachArakushalA bhavanti cha kAmyA visheSheNa

गीतं वृत्तं तथा वाद्यं प्रस्तारगमनक्रिया । शिष्यनिष्पादनं चैव षडाचार्यगुणाः स्मृताः

gItaM vR^ittaM tathA vAdyaM prastAragamanakriyA | shiShyaniShpAdanaM chaiva ShaDAchAryaguNAH smR^itAH

एतानि पञ्च यो वेत्ति स आचार्यः प्रकीर्तितः । ऊहापोहौ मतिश्चैव स्मृतिर्मेधा तथैव च

etAni pa~ncha yo vetti sa AchAryaH prakIrtitaH | UhApohau matishchaiva smR^itirmedhA tathaiva cha

मेधास्मृतिर्गुणश्लाघारागः संघर्ष एव च । उत्साहश्च षडेवैतान् शिष्यस्यापि गुणान् विदुः

medhAsmR^itirguNashlAghArAgaH sa.ngharSha eva cha | utsAhashcha ShaDevaitAn shiShyasyApi guNAn viduH

एवं कार्यं प्रयोगज्ञैर्नानाभूमिविकल्पनम् । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सिद्धीनामपि लक्षणम्

evaM kAryaM prayogaj~nairnAnAbhUmivikalpanam | ata UrdhvaM pravakShyAmi siddhInAmapi lakShaNam