अङ्गाभिनयस्यैव यो विशेषः क्वचित् क्वचित् । अनुक्त उच्यते चित्रः चित्राभिनयस्स्मृतः

a~NgAbhinayasyaiva yo visheShaH kvachit kvachit | anukta uchyate chitraH chitrAbhinayassmR^itaH

उत्तानौ तु करौ कृत्वा स्वस्तिकौ पार्श्वसंस्थितौ । उद्वाहितेन शिरसा तथा चोर्ध्वनिरीक्षणात्

uttAnau tu karau kR^itvA svastikau pArshvasaMsthitau | udvAhitena shirasA tathA chordhvanirIkShaNAt

प्रभातं गगनं रात्रिः प्रदोषं दिवसं तथा । ऋतून् घनान् वनान्तांश्च विस्तीर्णांश्च जलाशयान्

prabhAtaM gaganaM rAtriH pradoShaM divasaM tathA | R^itUn ghanAn vanAntAMshcha vistIrNAMshcha jalAshayAn

दिशो ग्रहान् सनक्षत्रान् किञ्चित् स्वस्थं च यद्भवेत् । तस्य त्वभिनयः कार्यो नानादृष्टिसमन्वितः

disho grahAn sanakShatrAn ki~nchit svasthaM cha yadbhavet | tasya tvabhinayaH kAryo nAnAdR^iShTisamanvitaH

एभिरेव करैर्भूयस्तेनैव शिरसा पुनः । अधो निरीक्षणेनाथ भूमिस्थान् सम्प्रदर्शयेत्

ebhireva karairbhUyastenaiva shirasA punaH | adho nirIkShaNenAtha bhUmisthAn sampradarshayet

स्पर्शस्य ग्रहणेनैव तथोल्लुकसनेन च । चन्द्रज्योस्त्नां सुखं वायुं रसं गन्धं च निर्दिशेत्

sparshasya grahaNenaiva tathollukasanena cha | chandrajyostnAM sukhaM vAyuM rasaM gandhaM cha nirdishet

वस्त्रावकुण्ठनात्सूर्यं रजोधूमानिलांस्तथा । भूमितापमथोष्णं च कुर्याच्छायाभिलाषतः

vastrAvakuNThanAtsUryaM rajodhUmAnilAMstathA | bhUmitApamathoShNaM cha kuryAchChAyAbhilAShataH

ऊर्ध्वाकेकरदृष्टिस्तु मध्याह्ने सूर्यमादिशेत् । उदयास्तगतं चैव विस्मयार्थैः प्रदर्शयेत्

UrdhvAkekaradR^iShTistu madhyAhne sUryamAdishet | udayAstagataM chaiva vismayArthaiH pradarshayet

यानि सौम्यार्थयुक्तानि सुस्वभावकृतानि च । गात्रस्पर्शैस्सरोमाञ्चैस्तेषामभिनयो भवेत्

yAni saumyArthayuktAni susvabhAvakR^itAni cha | gAtrasparshaissaromA~nchaisteShAmabhinayo bhavet

यानि स्युस्तीक्ष्णरूपाणि तानि चाभिनयेत्सुधीः । असंस्पर्शैस्तथोद्वेगैस्तथा मुखविकुण्ठनैः

yAni syustIkShNarUpANi tAni chAbhinayetsudhIH | asaMsparshaistathodvegaistathA mukhavikuNThanaiH

गम्भीरोदातसंयुक्तानर्थानभिनयेद्बुधः । साटोपैश्च सगर्वैश्च गात्रैः सौष्ठवसंयुतैः

gambhIrodAtasaMyuktAnarthAnabhinayedbudhaH | sATopaishcha sagarvaishcha gAtraiH sauShThavasaMyutaiH

यज्ञोपवीतदेशस्थमरालं हासमादिशेत् । स्वस्तिकौ विच्युतौ हारस्रग्दामार्थान् निदर्शयेत्

yaj~nopavItadeshasthamarAlaM hAsamAdishet | svastikau vichyutau hArasragdAmArthAn nidarshayet

भ्रमणेन प्रदर्शिन्या दृष्टेः परिगमेन च । अलपद्मकपीडायाः सर्वार्थग्रहणं भवेत्

bhramaNena pradarshinyA dR^iShTeH parigamena cha | alapadmakapIDAyAH sarvArthagrahaNaM bhavet

श्रव्यं श्रवणयोगेन दृश्यं दृष्टिविलोकनैः । आत्मस्थं परसंस्थं वा मध्यस्थं वा विनिर्दिशेत्

shravyaM shravaNayogena dR^ishyaM dR^iShTivilokanaiH | AtmasthaM parasaMsthaM vA madhyasthaM vA vinirdishet

विद्युदुल्काघनरवाविष्फुलिंगार्चिषस्तथा । त्रस्तांगाक्षिनिमेषैश्च तेऽभिनेयाः प्रयोक्तृभिः

vidyudulkAghanaravAviShphuli.ngArchiShastathA | trastA.ngAkShinimeShaishcha te.abhineyAH prayoktR^ibhiH

उद्वेष्टितकरावृत्तौ करौ कृत्वा नतं शिरः । असंस्पर्शे तथानिष्टे जिह्मदृष्टेन कारयेत्

udveShTitakarAvR^ittau karau kR^itvA nataM shiraH | asaMsparshe tathAniShTe jihmadR^iShTena kArayet

वायुमुष्णं तमस्तेजो मुखप्रच्छादनेन च । रेणुतोयपतंगांश्च भ्रमरांश्च निवारयेत्

vAyumuShNaM tamastejo mukhaprachChAdanena cha | reNutoyapata.ngAMshcha bhramarAMshcha nivArayet

कृत्वा स्वस्तिकसंस्थानौ पद्मकोशावधोमुखौ । सिअंहर्क्षवानरव्याघ्रश्वापदांश्च निरूपयेत्

kR^itvA svastikasaMsthAnau padmakoshAvadhomukhau | siaMharkShavAnaravyAghrashvApadAMshcha nirUpayet

स्वस्तिकौ त्रिपताकौ तु गुरूणां पादवन्दने । खटकस्वस्थिकौ चापि प्रतोदग्रहणे स्मृतौ

svastikau tripatAkau tu gurUNAM pAdavandane | khaTakasvasthikau chApi pratodagrahaNe smR^itau

एकं द्वि त्रीणि चत्वारि पञ्च षट् सप्त चाष्टधा । नव वा दश वापि स्युर्गणनांगुलिभिर्भवेत्

ekaM dvi trINi chatvAri pa~ncha ShaT sapta chAShTadhA | nava vA dasha vApi syurgaNanA.ngulibhirbhavet

दशाख्याश्च शताख्याश्च सहस्राख्यास्तथैव च । पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यां प्रयोज्यास्ताः प्रयोक्तृभिः

dashAkhyAshcha shatAkhyAshcha sahasrAkhyAstathaiva cha | patAkAbhyAM tu hastAbhyAM prayojyAstAH prayoktR^ibhiH

दशाख्यगणनायास्तु परतो या भवेदिह । वाक्यार्थेनैव साध्यासौ परोक्षाभिनयेन च

dashAkhyagaNanAyAstu parato yA bhavediha | vAkyArthenaiva sAdhyAsau parokShAbhinayena cha

छत्रध्वजपताकाश्च निर्देश्या दण्डधारणात् । नानाप्रहरणं चाथ निर्देश्यं धारणाश्रयम्

ChatradhvajapatAkAshcha nirdeshyA daNDadhAraNAt | nAnApraharaNaM chAtha nirdeshyaM dhAraNAshrayam

एकचित्तो ह्यधोदृष्टिः किञ्चिन्नतशिरास्तथा । सव्यहस्तश्च संदंशः स्मृते ध्याने वितर्किते

ekachitto hyadhodR^iShTiH ki~nchinnatashirAstathA | savyahastashcha sa.ndaMshaH smR^ite dhyAne vitarkite

उद्वाहितं शिरः कृत्वा हंसपक्षौ प्रदक्षिणौ । अपत्यरूपणे कार्यावुछ्रयौ च प्रयोक्तृभिः

udvAhitaM shiraH kR^itvA haMsapakShau pradakShiNau | apatyarUpaNe kAryAvuChrayau cha prayoktR^ibhiH

उद्वाहितं शिरः कृत्वा हंसवक्त्रं तथोर्ध्वगम् । प्रसादयच्च यं मानं दीर्घसत्वं च निर्दिशेत्

udvAhitaM shiraH kR^itvA haMsavaktraM tathordhvagam | prasAdayachcha yaM mAnaM dIrghasatvaM cha nirdishet

अरालं च शिरस्थाने समुद्वाह्य तु वामकम् । गते निर्वृत्ते ध्वस्ते च श्रान्तवाक्ये च योजयेत्

arAlaM cha shirasthAne samudvAhya tu vAmakam | gate nirvR^itte dhvaste cha shrAntavAkye cha yojayet

सर्वेन्द्रियस्वस्थतया प्रसन्नवदनस्तथा । विचित्रभूतलालोकैः शरदन्तु विनिर्दिशेत्

sarvendriyasvasthatayA prasannavadanastathA | vichitrabhUtalAlokaiH sharadantu vinirdishet

गात्रसंकोचनाच्चापि सूर्याग्निपटुसेवनात् । हेमन्तस्त्वभिनेतव्यः पुरुषैर्मध्यमाधमैः

gAtrasa.nkochanAchchApi sUryAgnipaTusevanAt | hemantastvabhinetavyaH puruShairmadhyamAdhamaiH

शिरोदन्तोष्ठकम्पेन गात्रसंकोचनेन च । कूजितैश्च सशीत्कारैरधमश्शीतमादिशेत्

shirodantoShThakampena gAtrasa.nkochanena cha | kUjitaishcha sashItkArairadhamashshItamAdishet

अवस्थान्तरमासाद्य कदाचित्तूत्तमरैरपि । शीताभिनयनं कूर्याद्देवाद्व्यसनसंभवम्

avasthAntaramAsAdya kadAchittUttamarairapi | shItAbhinayanaM kUryAddevAdvyasanasaMbhavam

ऋतुजानां तु पुष्पाणां गन्धघ्राणैस्तथैव च । रूक्षस्य वायोः स्पर्शाच्च शिशिरं रूपयेद्बुधः

R^itujAnAM tu puShpANAM gandhaghrANaistathaiva cha | rUkShasya vAyoH sparshAchcha shishiraM rUpayedbudhaH

प्रमोदजननारंभैरुपभोगैः पृथग्विधिः । वसन्तस्त्वभिनेतव्यो नानापुष्पप्रदर्शनात्

pramodajananAraMbhairupabhogaiH pR^ithagvidhiH | vasantastvabhinetavyo nAnApuShpapradarshanAt

स्वेद प्रमार्जनैश्चैव भूमितापैः सवीजनैः । उष्णस्य वायोः स्पर्शेन ग्रीष्मं त्वभिनयेद्बुधः

sveda pramArjanaishchaiva bhUmitApaiH savIjanaiH | uShNasya vAyoH sparshena grIShmaM tvabhinayedbudhaH

कदम्बनीपकुटपैः शाद्वलैः सेन्द्रगोपकैः । मेघवातैः सुखस्पर्शैः प्रावृट्कालं प्रदर्शयेत्

kadambanIpakuTapaiH shAdvalaiH sendragopakaiH | meghavAtaiH sukhasparshaiH prAvR^iT.hkAlaM pradarshayet

मेघौघनादैर्गम्भीरैर्धाराप्रपतनैस्तदा । विद्युन्निर्घातघोषैश्च वर्षारात्रं समादिशेत्

meghaughanAdairgambhIrairdhArAprapatanaistadA | vidyunnirghAtaghoShaishcha varShArAtraM samAdishet

यद्यस्य चिह्नं वेषो वा कर्म वा रूपमेव वा । निर्देश्यः स ऋतुस्तेन इष्टानिष्टार्थदर्शनात्

yadyasya chihnaM veSho vA karma vA rUpameva vA | nirdeshyaH sa R^itustena iShTAniShTArthadarshanAt

एतानृतूनर्थवशाद्दर्शयेद्धि रसानुगान् । सुखिनस्तु सुखोपेतान् सुःखार्थान् दुःखसंयुतान्

etAnR^itUnarthavashAddarshayeddhi rasAnugAn | sukhinastu sukhopetAn suHkhArthAn duHkhasaMyutAn

यो येन भावेनाविष्टः सुखदेनेतरेअन वा । स तदाहितसंकारः सर्वं पश्यति तन्मयम्

yo yena bhAvenAviShTaH sukhadenetareana vA | sa tadAhitasa.nkAraH sarvaM pashyati tanmayam

भावाभिनयनं कुर्याद्विभावानां निदर्शनैः । तथैव चानुभावानां भावसिद्धिः प्रवर्तिता

bhAvAbhinayanaM kuryAdvibhAvAnAM nidarshanaiH | tathaiva chAnubhAvAnAM bhAvasiddhiH pravartitA

विभावेनाहृतं कार्यमनुभावेन नीयते । आत्मानुभवनं भावो विभावः परदर्शनम्

vibhAvenAhR^itaM kAryamanubhAvena nIyate | AtmAnubhavanaM bhAvo vibhAvaH paradarshanam

गुरुर्मित्रं सखा स्निग्धः संबन्धी बन्धुरेव वा । आवेद्यते हि यः प्राप्तः स विभाव इति स्मृतः

gururmitraM sakhA snigdhaH saMbandhI bandhureva vA | Avedyate hi yaH prAptaH sa vibhAva iti smR^itaH

यत्त्वस्य संभ्रमोत्थानैरर्घ्यपाद्यासनादिभिः । पूजनं क्रियते भक्त्या सोऽनुभावः प्रकीर्तितः

yattvasya saMbhramotthAnairarghyapAdyAsanAdibhiH | pUjanaM kriyate bhaktyA so.anubhAvaH prakIrtitaH

एवमन्येष्वपि ज्ञेयो नानाकार्यप्रदर्शनात् । विभावो वापि भावो वा विज्ञेयोऽर्थवशाद्बुधैः

evamanyeShvapi j~neyo nAnAkAryapradarshanAt | vibhAvo vApi bhAvo vA vij~neyo.arthavashAdbudhaiH

यस्त्वपि प्रतिसंदेशो दूतस्येह प्रदीयते । सोऽनुभाव इति ज्ञेयः प्रतिसन्देशदर्शितः

yastvapi pratisa.ndesho dUtasyeha pradIyate | so.anubhAva iti j~neyaH pratisandeshadarshitaH

एवं भावो विभावो वाप्यनुभावश्च कीर्तितः । पुरुषैरभिनेयः स्यात्प्रमदाभिरथापि वा

evaM bhAvo vibhAvo vApyanubhAvashcha kIrtitaH | puruShairabhineyaH syAtpramadAbhirathApi vA

स्वभावाभिनये स्थानं पुंसां कार्यं तु वैष्णवम् । आयतं वावहित्थं वा स्त्रीणां कार्यं स्वभावतः

svabhAvAbhinaye sthAnaM puMsAM kAryaM tu vaiShNavam | AyataM vAvahitthaM vA strINAM kAryaM svabhAvataH

प्रयोजनवशाच्चैव शेषाण्यपि भवन्ति हि । नानाभवाभिनयनैः प्रयोगैश्च पृथग्विधैः

prayojanavashAchchaiva sheShANyapi bhavanti hi | nAnAbhavAbhinayanaiH prayogaishcha pR^ithagvidhaiH

धैर्यलीलाङ्गसम्पन्नं पुरुषाणां विचेष्टितम् । मृदुलीलाङ्गहारैश्च स्त्रीणां कार्यं तु चेष्टितम्

dhairyalIlA~NgasampannaM puruShANAM vicheShTitam | mR^idulIlA~NgahAraishcha strINAM kAryaM tu cheShTitam

करपादाङ्गसञ्चारास्स्त्रीणां तु ललिताः स्मृताः । सुधीरश्चोद्धतश्चैव पुरुषाणां प्रयोक्तृभिः

karapAdA~Ngasa~nchArAsstrINAM tu lalitAH smR^itAH | sudhIrashchoddhatashchaiva puruShANAM prayoktR^ibhiH

यथा रसं यथा भावं स्त्रीणां भावप्रदर्शनम् । नराणां प्रमदानां च भावाभिनयनं पृथक्

yathA rasaM yathA bhAvaM strINAM bhAvapradarshanam | narANAM pramadAnAM cha bhAvAbhinayanaM pR^ithak

भावानुभावनं युक्तं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः । आलिङ्गनेन गात्राणां सस्मितेन च चक्षुषा

bhAvAnubhAvanaM yuktaM vyAkhyAsyAmyanupUrvashaH | Ali~Nganena gAtrANAM sasmitena cha chakShuShA

तथोल्लुकसानच्चापि हर्षं संदर्शयेन्नरः । क्षिप्रस!न्जातरोमाञ्चात् बाष्पेणावृतलोचना

tathollukasAnachchApi harShaM sa.ndarshayennaraH | kShiprasa!njAtaromA~nchAt bAShpeNAvR^italochanA

कुर्वीत नर्तकी हर्षं प्रीत्या वाक्यैश्च सस्मितैः । उद्वृत्तरक्तनेत्रश्च सन्दष्टाधर एव च

kurvIta nartakI harShaM prItyA vAkyaishcha sasmitaiH | ud.hvR^ittaraktanetrashcha sandaShTAdhara eva cha

निश्वासकंपितांगश्च क्रोधं चाभिनयेन्नरः । नेत्राभ्यां बाष्पपूर्णाभ्यां चिबुकौष्ठप्रकंपनात्

nishvAsakaMpitA.ngashcha krodhaM chAbhinayennaraH | netrAbhyAM bAShpapUrNAbhyAM chibukauShThaprakaMpanAt

शिरसः कंपनाच्चैव भ्रुकुटीकरणेन च । मौनेनाङ्गुलिभङ्गेन माल्याभरणवर्जनात्

shirasaH kaMpanAchchaiva bhrukuTIkaraNena cha | maunenA~Ngulibha~Ngena mAlyAbharaNavarjanAt

आयतकस्थानकक्षाया ईर्ष्या क्रोधे भवेत्स्त्रियाः । निश्वासोच्छ्वासबहुलैरधोमुखविचिन्तनैः

AyatakasthAnakakShAyA IrShyA krodhe bhavetstriyAH | nishvAsochChvAsabahulairadhomukhavichintanaiH

आकाशवचनाच्चापि दुःखं पुंसां तु योजयेत् । रुदितैः श्वसितैश्चैव शिरोभिहननेन च

AkAshavachanAchchApi duHkhaM puMsAM tu yojayet | ruditaiH shvasitaishchaiva shirobhihananena cha

भूमिपाताभिघातैश्च दुःखं स्त्रीषु प्रयोजयेत् । आनन्दजं चार्तिजं वा ईर्ष्यासंभूतमेव वा

bhUmipAtAbhighAtaishcha duHkhaM strIShu prayojayet | AnandajaM chArtijaM vA IrShyAsaMbhUtameva vA

यत्पूर्वमुक्तं रुदितं तत्स्त्रीनीचेषु योजयेत् । संभ्रमावेगचेष्टाभिश्शस्त्रसम्पातनेन च

yatpUrvamuktaM ruditaM tatstrInIcheShu yojayet | saMbhramAvegacheShTAbhishshastrasampAtanena cha

पुरुषाणां भयं कार्यं धैर्यावेगबलादिभिः । चलतारकनेत्रत्वाद्गात्रैः स्फुरितकम्पितैः

puruShANAM bhayaM kAryaM dhairyAvegabalAdibhiH | chalatArakanetratvAdgAtraiH sphuritakampitaiH

सन्त्रस्तहृदयत्वाच्च पार्श्वाभ्यामवलोकनैः । भर्तृरन्वेषणाच्चैवमुच्चैराक्रन्दनादपि

santrastahR^idayatvAchcha pArshvAbhyAmavalokanaiH | bhartR^iranveShaNAchchaivamuchchairAkrandanAdapi

प्रियस्यालिंगनाच्चैव भयं कार्यं भवेत्स्त्रियाः । मदा येऽभिहिताः पूर्वं ते स्त्रीनीचेषु योजयेत्

priyasyAli.nganAchchaiva bhayaM kAryaM bhavetstriyAH | madA ye.abhihitAH pUrvaM te strInIcheShu yojayet

मृदुभिः स्खलितैर्नित्यमाकाशस्यावलंबनात् । नेत्रावघूर्णनैश्चैव सालस्यैः कथितैस्तथा

mR^idubhiH skhalitairnityamAkAshasyAvalaMbanAt | netrAvaghUrNanaishchaiva sAlasyaiH kathitaistathA

गात्राणां कंपनैश्चैव मदः कार्यो भवेत्स्त्रियाः । अनेन विधिना कार्यः प्रयोगाः कारणोत्थिताः

gAtrANAM kaMpanaishchaiva madaH kAryo bhavetstriyAH | anena vidhinA kAryaH prayogAH kAraNotthitAH

पौरुषः स्त्रीकृतो वापि भावा ह्यभिनयं प्रति । सर्वे सललिता भावास्स्त्रीभिः कार्याः प्रयत्नतः

pauruShaH strIkR^ito vApi bhAvA hyabhinayaM prati | sarve salalitA bhAvAsstrIbhiH kAryAH prayatnataH

धैर्यमाधुर्यसम्पन्ना भावाः कार्यास्तु पौरुषाः । त्रिपताकाङ्गुलीभ्यां तु वलिताभ्यां प्रयोजयेत्

dhairyamAdhuryasampannA bhAvAH kAryAstu pauruShAH | tripatAkA~NgulIbhyAM tu valitAbhyAM prayojayet

शुकाश्च सारिकाश्चैव सूक्ष्मा ये चापि पक्षिणः । शिखिसारसहंसाद्याः स्थूला येऽपि स्वभावतः

shukAshcha sArikAshchaiva sUkShmA ye chApi pakShiNaH | shikhisArasahaMsAdyAH sthUlA ye.api svabhAvataH

रेचकैरङ्गहारैश्च तेषामभिनयो भवेत् । खरोष्ट्राश्वतरासिंहव्याघ्रगोमहिषादय

rechakaira~NgahAraishcha teShAmabhinayo bhavet | kharoShTrAshvatarAsiMhavyAghragomahiShAdaya

गतिप्रचरैरङ्गैश्च तेऽभिनेयाः प्रयोक्तृभिः । भूताः पिशाचा यक्षाश्च दानवाः सहराक्षसैः

gatipracharaira~Ngaishcha te.abhineyAH prayoktR^ibhiH | bhUtAH pishAchA yakShAshcha dAnavAH saharAkShasaiH

अङ्गहारैरविनिर्देश्या नामसंकीर्तनादपि । अङ्गहारैर्विनिर्देश्या अप्रत्यक्षा भवन्ति ये

a~NgahArairavinirdeshyA nAmasa.nkIrtanAdapi | a~NgahArairvinirdeshyA apratyakShA bhavanti ye

प्रत्यक्षास्त्वभिनेतव्या भयोद्वेगैः सविस्मयैः । देवाश्च चिह्नैश्च प्रणामकरणैर्भावैश्च विचेष्टितैः

pratyakShAstvabhinetavyA bhayodvegaiH savismayaiH | devAshcha chihnaishcha praNAmakaraNairbhAvaishcha vicheShTitaiH

अभिनेयो ह्यर्थवशादप्रत्यक्षाः प्रयोगज्ञैः । सव्योत्थितेन हस्तेन ह्यरालेन शिरः स्पृशेत्

abhineyo hyarthavashAdapratyakShAH prayogaj~naiH | savyotthitena hastena hyarAlena shiraH spR^ishet

नरेऽह्यभिवादनं ह्येतदप्रत्यक्षे विधीयते । खटकावर्धमानेन कपोताख्येन वा पुनः

nare.ahyabhivAdanaM hyetadapratyakShe vidhIyate | khaTakAvardhamAnena kapotAkhyena vA punaH

दैवतानि गुरूंश्चैव प्रमदाश्चाभिवादयेत् । दिवौकसश्च ये पूज्याः प्रत्यक्षाश्च भवन्ति ये

daivatAni gurUMshchaiva pramadAshchAbhivAdayet | divaukasashcha ye pUjyAH pratyakShAshcha bhavanti ye

तान् प्रमाणैः प्रभावैश्च गंभीरार्थैश्च योजयेत् । महाजनं सखीवर्गं विटधूर्तजनं तथा

tAn pramANaiH prabhAvaishcha gaMbhIrArthaishcha yojayet | mahAjanaM sakhIvargaM viTadhUrtajanaM tathA

परिमण्डलसंस्थेन हस्तेनाभिनयेनन्नरः । पर्वतान् प्रांशुयोगेन वृक्षांश्चैव समुच्छ्रितान्

parimaNDalasaMsthena hastenAbhinayenannaraH | parvatAn prAMshuyogena vR^ikShAMshchaiva samuchChritAn

प्रसारिताभ्यां बाहुभ्यामुत्क्षिप्ताभ्यां प्रयोजयेत् । समूहसागरं सेना बहुविस्तीर्णमेव च

prasAritAbhyAM bAhubhyAmutkShiptAbhyAM prayojayet | samUhasAgaraM senA bahuvistIrNameva cha

पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यामुत्क्षिप्ताभ्यां प्रदर्शयेत् । शौर्यं धैर्यं च गर्वं च दर्पमौदार्यमुच्छ्रयम्

patAkAbhyAM tu hastAbhyAmutkShiptAbhyAM pradarshayet | shauryaM dhairyaM cha garvaM cha darpamaudAryamuchChrayam

ललाटदेशस्थानेन त्वरालेनाभिदर्शयेत् । वक्षोदेशादपाविद्धौ करौ तु मृगशीर्षकौ

lalATadeshasthAnena tvarAlenAbhidarshayet | vakShodeshAdapAviddhau karau tu mR^igashIrShakau

विस्तीर्णप्रद्रुतोत्क्षेपौ योज्यौ यस्यादपावृतम् । अधोमुखोत्तानतलौ हस्तौ किञ्चित्प्रसारितौ

vistIrNapradrutotkShepau yojyau yasyAdapAvR^itam | adhomukhottAnatalau hastau ki~nchitprasAritau

पूर्ववृत्तं तु यत्कार्यं भूयः कथ्यं तु कारणात् । कर्णप्रदेशे तद्वाच्यं मागात्तत्पुनरुक्तताम्

pUrvavR^ittaM tu yatkAryaM bhUyaH kathyaM tu kAraNAt | karNapradeshe tadvAchyaM mAgAttatpunaruktatAm

एतेषां चेष्टितं कुर्यादङ्गाद्यैः सदृशैर्बुधैः । दोलाभिनयनं कुर्याद्दोलायास्तु विलोकनैः

eteShAM cheShTitaM kuryAda~NgAdyaiH sadR^ishairbudhaiH | dolAbhinayanaM kuryAddolAyAstu vilokanaiH

संभोक्षेण च गात्राणां रज्वश्वाग्रहणेन च । यदा चाङ्गवती डोला प्रत्यक्षा पुस्तजा भवेत्

saMbhokSheNa cha gAtrANAM rajvashvAgrahaNena cha | yadA chA~NgavatI DolA pratyakShA pustajA bhavet

आसनेषु प्रविष्टानां कर्तव्यं तत्र डोलनम् । आकाशवचनानीह वक्ष्याम्यात्मगतानि च

AsaneShu praviShTAnAM kartavyaM tatra Dolanam | AkAshavachanAnIha vakShyAmyAtmagatAni cha

अपवारितकं चैव जनान्तिकमथापि च । दूरस्थाभाषणं यत्स्यादशरीरनिवेदनम्

apavAritakaM chaiva janAntikamathApi cha | dUrasthAbhAShaNaM yatsyAdasharIranivedanam

परोक्षान्तरितं वाक्यमाकाशवचनं तु तत् । तत्रोत्तरकृतैर्वाक्यैः संलापं सम्प्रयोजयेत्

parokShAntaritaM vAkyamAkAshavachanaM tu tat | tatrottarakR^itairvAkyaiH saMlApaM samprayojayet

नानाकारणसंयुक्तैः काव्यभावसमुत्थितैः । हृदयस्य वचो यत्तू तदात्मगतमीष्यते

nAnAkAraNasaMyuktaiH kAvyabhAvasamutthitaiH | hR^idayasya vacho yattU tadAtmagatamIShyate

सवितर्कं च तद्योज्यं प्रायशो नाटकादिषु । निगूढभावसंयुक्तमपवारितकं स्मृतम्

savitarkaM cha tadyojyaM prAyasho nATakAdiShu | nigUDhabhAvasaMyuktamapavAritakaM smR^itam

कार्यवशादश्रवणं पार्श्वगतैर्यज्जनान्तिकं तत्स्यात् । हृदयस्थं सविकल्पं भावस्थं चात्मगतमेव

kAryavashAdashravaNaM pArshvagatairyajjanAntikaM tatsyAt | hR^idayasthaM savikalpaM bhAvasthaM chAtmagatameva

इति गूढार्थयुक्तानि वचनानीह नाटके । जनान्तिकानि कर्णे तु तानि योज्यानि योक्तृभिः

iti gUDhArthayuktAni vachanAnIha nATake | janAntikAni karNe tu tAni yojyAni yoktR^ibhiH

अव्यभिचारेण पठेदाकाशजनान्तिकात्मगतपाठ्यम् । प्रत्यक्षपरोक्षकृतानामात्मसमुत्थान् परकृतांश्च

avyabhichAreNa paThedAkAshajanAntikAtmagatapAThyam | pratyakShaparokShakR^itAnAmAtmasamutthAn parakR^itAMshcha

हस्तमन्तरितं कृत्वा त्रिपताकं प्रयोक्तृभिः । जनान्तिकं प्रयोक्तव्यमपवारितकं तथा

hastamantaritaM kR^itvA tripatAkaM prayoktR^ibhiH | janAntikaM prayoktavyamapavAritakaM tathA

स्वप्नायितवाक्यार्थैस्त्वभिनेयो न खलु हस्तसंचारैः । सुप्ताभिहितैरेव तु वाक्यार्थैः सोऽभिनेयः स्यात्

svapnAyitavAkyArthaistvabhineyo na khalu hastasa.nchAraiH | suptAbhihitaireva tu vAkyArthaiH so.abhineyaH syAt

मन्दस्वरसञ्चारैर्व्यक्ताव्यक्तं पुनरुक्तवचनार्थम् । पूर्वानुस्मरणकृतं कार्यं स्वप्नाञ्चिते पाठ्यम्

mandasvarasa~nchArairvyaktAvyaktaM punaruktavachanArtham | pUrvAnusmaraNakR^itaM kAryaM svapnA~nchite pAThyam

प्रशिथिलगुरुकरुणाक्षरघण्टानुस्वरितवाक्यगद्गदजैः । हिक्काश्वसोपेतां काकुं कुर्यान्मरणकाले

prashithilagurukaruNAkSharaghaNTAnusvaritavAkyagadgadajaiH | hikkAshvasopetAM kAkuM kuryAnmaraNakAle

हिक्काश्वासोपेतां मूर्च्छोपगमे मरणवत्कथयेत् । अतिमत्तेष्वपि कार्यं तद्वत्स्वप्नायिते यथा पाठ्यम्

hikkAshvAsopetAM mUrchChopagame maraNavatkathayet | atimatteShvapi kAryaM tadvatsvapnAyite yathA pAThyam

वृद्धानां योजयेत्पाठ्यं गद्गदस्खलिताक्षरम् । असमाप्ताक्षरं चैव बालानां तु कलस्वनम्

vR^iddhAnAM yojayetpAThyaM gadgadaskhalitAkSharam | asamAptAkSharaM chaiva bAlAnAM tu kalasvanam

नानाभावोपगतं मरणाभिनये बहुकीर्तितं तु । विक्षिप्तहस्तपादैर्निभृतैः सन्नैस्तथा कार्यम्

nAnAbhAvopagataM maraNAbhinaye bahukIrtitaM tu | vikShiptahastapAdairnibhR^itaiH sannaistathA kAryam

व्याधिप्लुते च मरणं निषण्णगात्रैस्तु सम्प्रयोक्तव्यम् । हिक्काश्वासोपेतं तथा पराधीनगात्रसंचारम्

vyAdhiplute cha maraNaM niShaNNagAtraistu samprayoktavyam | hikkAshvAsopetaM tathA parAdhInagAtrasa.nchAram

विषपीतेऽपि च मरणं कार्यं विक्षिप्तगात्रकरचरणम् । विषवेगसम्प्रयुक्तं विस्फुरितांगक्रियोपेतम्

viShapIte.api cha maraNaM kAryaM vikShiptagAtrakaracharaNam | viShavegasamprayuktaM visphuritA.ngakriyopetam

प्रथेमे वेगे कार्श्यं त्वभिनेये वेपथुर्द्वितीये तु । दाहस्तथा तृतीये विलल्लिका स्याच्चतुर्थे तु

pratheme vege kArshyaM tvabhineye vepathurdvitIye tu | dAhastathA tR^itIye vilallikA syAchchaturthe tu

फेनस्तु पञ्चमस्थे तु ग्रीवा षष्ठे तु भज्यते । जडता सप्तमे तु स्यान्मरणं त्वष्टमे भवेत्

phenastu pa~nchamasthe tu grIvA ShaShThe tu bhajyate | jaDatA saptame tu syAnmaraNaM tvaShTame bhavet

तत्र प्रथमवेगे तु क्षामवक्रकपोलता । कृशत्वेऽभिनयः कार्यो वाक्यानामल्पभाषणम्

tatra prathamavege tu kShAmavakrakapolatA | kR^ishatve.abhinayaH kAryo vAkyAnAmalpabhAShaNam

सर्वाङ्गवेपथुं च कण्डूयनं तथाङ्गानाम् । विक्षिप्तहस्तगात्रं दाहं चैवाप्यभिनयेत्तु

sarvA~NgavepathuM cha kaNDUyanaM tathA~NgAnAm | vikShiptahastagAtraM dAhaM chaivApyabhinayettu

उद्वृत्तनिमेषत्वादुद्गारच्छर्दनैस्तथाक्षेपैः । अव्यक्ताक्षरकथनैः विलल्लिकामभिनयेदेवम्

udvR^ittanimeShatvAdudgArachChardanaistathAkShepaiH | avyaktAkSharakathanaiH vilallikAmabhinayedevam

उद्गारवमनयोगैः शिरसश्च विलोलनैरनेकविधैः । फेनस्त्वभिनेतव्यो निःसंज्ञतया निमेषैश्च

udgAravamanayogaiH shirasashcha vilolanairanekavidhaiH | phenastvabhinetavyo niHsa.nj~natayA nimeShaishcha

अंसकपोलस्पर्शः शिरसोऽथ विनामनं शिरोऽपाङ्गः । सर्वेन्द्रिअयसंमोहाज्जडतामेवं त्वभिनयेत्तु

aMsakapolasparshaH shiraso.atha vinAmanaM shiro.apA~NgaH | sarvendriayasaMmohAjjaDatAmevaM tvabhinayettu

संमीलितनेत्रत्वात् व्याधिविवृद्धौ भुजङ्गदशनाद्वा । एवं हि नाट्यधर्मे मरणानि बुधैः प्रयोज्यानि

saMmIlitanetratvAt vyAdhivivR^iddhau bhuja~NgadashanAdvA | evaM hi nATyadharme maraNAni budhaiH prayojyAni

संभ्रमेष्वथ रोषेषु शोकावेशकृतेषु च । यानि वाक्यानि युज्यन्ते पुनरुक्तं न तेष्विह

saMbhrameShvatha roSheShu shokAveshakR^iteShu cha | yAni vAkyAni yujyante punaruktaM na teShviha

साध्वहो मां च हेहेति किं त्वं मामावदेति च । एवंविधानि कार्याणि द्वित्रिसंख्यानि कारयेत्

sAdhvaho mAM cha heheti kiM tvaM mAmAvadeti cha | evaMvidhAni kAryANi dvitrisa.nkhyAni kArayet

प्रत्यङ्गहीनं यत्काव्यं विकृतं च प्रयुज्यते । न लक्षणकृतस्तत्र कार्यस्त्वभिनयो बुधैः

pratya~NgahInaM yatkAvyaM vikR^itaM cha prayujyate | na lakShaNakR^itastatra kAryastvabhinayo budhaiH

भावो यत्रोत्तमानां तु न तं मध्येषु योजयेत् । यो भावश्चैव मध्यानां न ते नीचेषु योजयेत्

bhAvo yatrottamAnAM tu na taM madhyeShu yojayet | yo bhAvashchaiva madhyAnAM na te nIcheShu yojayet

पृथक् पृथग्भावरसैरात्मचेष्टासमुत्थितैः । ज्येष्ठमध्यमनीचेषु नाट्यं रागं हि गच्छति

pR^ithak pR^ithagbhAvarasairAtmacheShTAsamutthitaiH | jyeShThamadhyamanIcheShu nATyaM rAgaM hi gachChati

एतेऽभिनयविशेषाः कर्तव्याः सत्त्वभावसंयुक्ताः । अन्ये तु लौकिका ये तु ते सर्वे लोकवत्कार्याः

ete.abhinayavisheShAH kartavyAH sattvabhAvasaMyuktAH | anye tu laukikA ye tu te sarve lokavatkAryAH

नानाविधैर्यथा पुष्पैर्मालां ग्रथ्नाति माल्यकृत् । अंगोपांगै रसैर्भावैस्तथा नाट्यं प्रयोजयेत्

nAnAvidhairyathA puShpairmAlAM grathnAti mAlyakR^it | a.ngopA.ngai rasairbhAvaistathA nATyaM prayojayet

या यस्य लीला नियता गतिश्च रङ्गप्रविष्टस्य निधानयुक्तः । तामेव कुर्यादविमुक्तसत्त्वो यावन्नरङ्गात्प्रतिनिर्वृतः स्यात्

yA yasya lIlA niyatA gatishcha ra~NgapraviShTasya nidhAnayuktaH | tAmeva kuryAdavimuktasattvo yAvannara~NgAtpratinirvR^itaH syAt

एवमेते मया प्रोक्ता नाट्ये चाभिनयाः क्रमात् । अन्ये तु लौकिका ये ते लोकाद्ग्राह्याः सदा बुधैः

evamete mayA proktA nATye chAbhinayAH kramAt | anye tu laukikA ye te lokAdgrAhyAH sadA budhaiH

लोको वेदस्तथाध्यात्मं प्रमाणं त्रिविधं स्मृतम् । वेदाध्यात्मपदार्थेषु प्रायो नाट्यं प्रतिष्ठितम्

loko vedastathAdhyAtmaM pramANaM trividhaM smR^itam | vedAdhyAtmapadArtheShu prAyo nATyaM pratiShThitam

वेदाध्यात्मोपपन्नं तु शब्दच्छन्दस्समन्वितम् । लोकसिद्धं भवेत्सिद्धं नाट्यं लोकात्मकं तथा

vedAdhyAtmopapannaM tu shabdachChandassamanvitam | lokasiddhaM bhavetsiddhaM nATyaM lokAtmakaM tathA

न च शक्यं हि लोकस्य स्थावरस्य चरस्य च । शास्त्रेण निर्णयं कर्तुं भावचेष्टाविधिं प्रति

na cha shakyaM hi lokasya sthAvarasya charasya cha | shAstreNa nirNayaM kartuM bhAvacheShTAvidhiM prati

नानाशीलाः प्रकृतयः शीले नाट्यं प्रतिष्ठिअतम् । तस्माल्लोकप्रमाणं हि विज्ञेयं नाट्ययोक्तृभिः

nAnAshIlAH prakR^itayaH shIle nATyaM pratiShThiatam | tasmAllokapramANaM hi vij~neyaM nATyayoktR^ibhiH

एतान् विधींश्चाभिनयस्य सम्यग्विज्ञाय रङ्गे मनुजः प्रयुङ्क्ते । स नाट्यतत्त्वाभिनयप्रयोक्ता संमानमग्र्यं लभते हि लोके

etAn vidhIMshchAbhinayasya samyagvij~nAya ra~Nge manujaH prayu~Nkte | sa nATyatattvAbhinayaprayoktA saMmAnamagryaM labhate hi loke

एवमेते ह्यभिनया वाङ्नेपथ्याङ्गसंभवाः प्रयोगज्ञेन कर्तव्या नाटके सिद्धिमिच्छता

evamete hyabhinayA vA~NnepathyA~NgasaMbhavAH prayogaj~nena kartavyA nATake siddhimichChatA