चतुर्विंशोऽध्यायः समासतस्तु प्रकृतिस्त्रिविधा परिकीर्तिता । पुरुषाणामथ स्त्रीणामुत्तमाधममध्यमा

chaturviMsho.adhyAyaH samAsatastu prakR^itistrividhA parikIrtitA | puruShANAmatha strINAmuttamAdhamamadhyamA

जितेन्द्रिय ज्ञानवती नानाशिल्पविचक्षणा । दक्षिणाधमहालक्ष्या भीतानां परिसान्त्वनी

jitendriya j~nAnavatI nAnAshilpavichakShaNA | dakShiNAdhamahAlakShyA bhItAnAM parisAntvanI

नानाशास्त्रार्थसम्पन्ना गाम्भीर्यौदार्यशालिनी । स्थैर्यत्यागगुणोपेता ज्ञेया प्रकृतिरुत्तमा

nAnAshAstrArthasampannA gAmbhIryaudAryashAlinI | sthairyatyAgaguNopetA j~neyA prakR^itiruttamA

लोकोपचारचतुरा शिल्पशास्त्रविशारदा । विज्ञानमाधुर्ययुता मध्यमा प्रकृतिः स्मृता

lokopachArachaturA shilpashAstravishAradA | vij~nAnamAdhuryayutA madhyamA prakR^itiH smR^itA

रूक्षवाचोऽथ दुःशीलाः कुसत्त्वाः स्थूलबुद्धयः । क्रोधनाघातकाश्चैव मित्रघ्नाश्छिद्रमानिनः

rUkShavAcho.atha duHshIlAH kusattvAH sthUlabuddhayaH | krodhanAghAtakAshchaiva mitraghnAshChidramAninaH

पिशुनास्तूद्धतैर्वाक्यैरकृतज्ञास्तथालसाः । मान्यामान्या विशेषज्ञा स्त्रीलोलाः कलहप्रियाः

pishunAstUddhatairvAkyairakR^itaj~nAstathAlasAH | mAnyAmAnyA visheShaj~nA strIlolAH kalahapriyAH

सूचकाः पापकर्माणः परद्रव्यापहारिणः । एभिर्दोषैस्तुसम्पन्ना भवन्तीहाधमा नराः

sUchakAH pApakarmANaH paradravyApahAriNaH | ebhirdoShaistusampannA bhavantIhAdhamA narAH

एवं तु शीलतो नॄणां प्रकृतिस्त्रिविधा स्मृता । स्त्रीणां पुनश्च प्रकृतिं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः

evaM tu shIlato nR^INAM prakR^itistrividhA smR^itA | strINAM punashcha prakR^itiM vyAkhyAsyAmyanupUrvashaH

मृदुभाबा चाचपला स्मितभाषिण्यनिष्ठुरा । गुरूणां वचने दक्षा सलज्जा विनयान्विता

mR^idubhAbA chAchapalA smitabhAShiNyaniShThurA | gurUNAM vachane dakShA salajjA vinayAnvitA

रूपाभिजनमाधुर्यैर्गुणैः स्वाभाविकेर्युता । गाम्भीर्यधैर्यसम्पन्ना विज्ञेया प्रमदोत्तमा

rUpAbhijanamAdhuryairguNaiH svAbhAvikeryutA | gAmbhIryadhairyasampannA vij~neyA pramadottamA

नात्युत्कृष्टैरनिखिलैरेभिरेवान्विता गुणैः । अल्पदोषानुविद्धा च मध्यमा प्रकृतिः स्मृता

nAtyutkR^iShTairanikhilairebhirevAnvitA guNaiH | alpadoShAnuviddhA cha madhyamA prakR^itiH smR^itA

अधमा प्रकृतिर्या तु पुरुषाणां प्रकीर्तिता । विज्ञेया सैव नारीणामधमानां समासतः

adhamA prakR^itiryA tu puruShANAM prakIrtitA | vij~neyA saiva nArINAmadhamAnAM samAsataH

नपुंसकस्तु विज्ञेयः संकीर्णोऽधम एव च । प्रेष्यादिरपि विज्ञेया संकीर्णा प्रकृतिद्विजाः

napuMsakastu vij~neyaH sa.nkIrNo.adhama eva cha | preShyAdirapi vij~neyA sa.nkIrNA prakR^itidvijAH

शकारश्च विटश्चैव ये चान्येप्येवमादयः । संकीर्णास्तेऽपि विज्ञेया ह्यधमा नाटके बुधैः

shakArashcha viTashchaiva ye chAnyepyevamAdayaH | sa.nkIrNAste.api vij~neyA hyadhamA nATake budhaiH

एता ज्ञेयाः प्रकृतयः पुरुषस्त्रीनपुंसकैः । आसां तु सम्प्रवक्ष्यामि विधानं शीलसंश्रयम्

etA j~neyAH prakR^itayaH puruShastrInapuMsakaiH | AsAM tu sampravakShyAmi vidhAnaM shIlasaMshrayam

अत्र चत्वार एव स्युर्नायकाः परिकीर्तिताः । मध्यमोत्तमप्रकृतौ नानालक्षणलक्षिताः

atra chatvAra eva syurnAyakAH parikIrtitAH | madhyamottamaprakR^itau nAnAlakShaNalakShitAH

धीरोद्धता धीरललिता धीरोदात्तास्तथैव च । धीरप्रशान्तकाश्चैव नायकाः परिकीर्तिताः

dhIroddhatA dhIralalitA dhIrodAttAstathaiva cha | dhIraprashAntakAshchaiva nAyakAH parikIrtitAH

देवा धीरोद्धता ज्ञेयाः स्युर्धीरललिता नृपाः । सेनापतिरमात्यश्च धीरोदात्तौ प्रकीर्तितौ

devA dhIroddhatA j~neyAH syurdhIralalitA nR^ipAH | senApatiramAtyashcha dhIrodAttau prakIrtitau

धीरप्रशान्ता विज्ञेया ब्राह्मणा वाणिजस्तथा । एतेषां तु पुनर्ज्ञेयाश्चत्वारस्तु विदूषकः

dhIraprashAntA vij~neyA brAhmaNA vANijastathA | eteShAM tu punarj~neyAshchatvArastu vidUShakaH

लिंगी द्विजो राजजीवी शिष्यश्चेति यथाक्रमम् । देवक्षितिभृतामात्यब्राह्मणानां प्रयोजयेत्

li.ngI dvijo rAjajIvI shiShyashcheti yathAkramam | devakShitibhR^itAmAtyabrAhmaNAnAM prayojayet

विप्रलंभसुहृदोमी संकथालापपेशलाः । व्यसनी प्राप्य दुःखं वा युज्यतेऽभ्युदयेन यः

vipralaMbhasuhR^idomI sa.nkathAlApapeshalAH | vyasanI prApya duHkhaM vA yujyate.abhyudayena yaH

तथा पुरुषमाहुस्तं प्रधानं नायकं बुधाः । यत्रानेकस्य भवतो व्यसनाभ्युदयौ पुनः

tathA puruShamAhustaM pradhAnaM nAyakaM budhAH | yatrAnekasya bhavato vyasanAbhyudayau punaH

सपुष्टौ यत्र तौ स्यातां न भवेत्तत्र नायकः । दिव्या च नृपपत्नी च कुलस्त्री गणिका तथा

sapuShTau yatra tau syAtAM na bhavettatra nAyakaH | divyA cha nR^ipapatnI cha kulastrI gaNikA tathA

एतास्तु नायिका ज्ञेय नानाप्रकृतिलक्षणाः । धीरा च ललिता च स्यादुदात्ता निभृता तथा

etAstu nAyikA j~neya nAnAprakR^itilakShaNAH | dhIrA cha lalitA cha syAdudAttA nibhR^itA tathA

दिव्या राजाङ्गनाश्चैव गुणैर्युक्ता भवन्ति हि । उदात्ता निभृता चैव भवेत्तु कुलजाङ्गना

divyA rAjA~NganAshchaiva guNairyuktA bhavanti hi | udAttA nibhR^itA chaiva bhavettu kulajA~NganA

ललिते चाभ्युदात्ते च गणिकाशिल्पकारिके । [प्रकृतीनां तु सर्वासामुपचाराद् द्विधा स्मृताः

बाह्यश्चाभ्यन्तरश्चैव तयोर्वक्ष्यामि लक्षणम् । तत्र राजोपचारो यो भवेदाभ्यन्तरो हि सः

lalite chAbhyudAtte cha gaNikAshilpakArike | bAhyashchAbhyantarashchaiva tayorvakShyAmi lakShaNam | tatra rAjopachAro yo bhavedAbhyantaro hi saH

ततो वाक्योपचारस्तु यस्य बाह्यः स उच्यते । अथ राजोपचारे च राज्ञामन्तःपुराश्रितम्

tato vAkyopachArastu yasya bAhyaH sa uchyate | atha rAjopachAre cha rAj~nAmantaHpurAshritam

स्त्रीविभागं प्रवक्ष्यामि विभक्तमुपचारतः । ] राजोपचारं वक्ष्यामि ह्यन्तःपुरसमाश्रयम्

strIvibhAgaM pravakShyAmi vibhaktamupachArataH | ##]## rAjopachAraM vakShyAmi hyantaHpurasamAshrayam

महादेवी तथा देव्यः स्वामिन्यः स्थापिता अपि । भोगिन्यः शिल्पकारिण्यो नाटकीयाः सनर्तकाः

mahAdevI tathA devyaH svAminyaH sthApitA api | bhoginyaH shilpakAriNyo nATakIyAH sanartakAH

अनुचारिकाश्च विज्ञेयास्तथा च परिचारिकाः । तथा संचारिकाश्चैव तथा प्रेषणकारिकाः

anuchArikAshcha vij~neyAstathA cha parichArikAH | tathA sa.nchArikAshchaiva tathA preShaNakArikAH

महत्तर्यः प्रतीहार्यः कुमार्यः स्थविरा अपि । आयुक्तिकाश्च नृपतेरयमन्तःपुरो जनः

mahattaryaH pratIhAryaH kumAryaH sthavirA api | AyuktikAshcha nR^ipaterayamantaHpuro janaH

अत्र मूर्धाभिषिक्ता या कुलशीलसमन्विता । गुणैर्युक्ता वयस्स्था च मध्यस्था क्रोधना तथा

atra mUrdhAbhiShiktA yA kulashIlasamanvitA | guNairyuktA vayassthA cha madhyasthA krodhanA tathA

मुक्तेर्ष्या नृपशीलज्ञा सुखदुःखसहा समा । शान्तिस्वस्त्ययनैर्भर्तुस्सततं मङ्गलैषिणी

mukterShyA nR^ipashIlaj~nA sukhaduHkhasahA samA | shAntisvastyayanairbhartussatataM ma~NgalaiShiNI

शान्ता पतिव्रता धीरा अन्तःपुरहिते रता । एभिर्गुणैस्तु संयुक्ता महदेवीत्युदाहृता

shAntA pativratA dhIrA antaHpurahite ratA | ebhirguNaistu saMyuktA mahadevItyudAhR^itA

एभिरेव गुणैर्युक्तास्तत्संस्कारविवर्जिताः । गर्विताश्चातिसौभाग्याः पतिसंभोगतत्पराः

ebhireva guNairyuktAstatsaMskAravivarjitAH | garvitAshchAtisaubhAgyAH patisaMbhogatatparAH

शुचिनित्योज्वलाकाराः पतिपक्षाभ्यसूयकाः । वयोरूपगुणाढ्या यास्ता देव्य इति भाषिताः

shuchinityojvalAkArAH patipakShAbhyasUyakAH | vayorUpaguNADhyA yAstA devya iti bhAShitAH

सेनापतेरमात्यानां भृत्यानामथवा पुनः । भवेयुस्तनया यास्तु प्रतिसम्मानवर्जिताः

senApateramAtyAnAM bhR^ityAnAmathavA punaH | bhaveyustanayA yAstu pratisammAnavarjitAH

शीलरूपगुणैर्यास्तु सम्पन्ना नृपतेर्हिताः । स्वगुणैर्लब्धसम्माना स्वामिन्य इति ताः स्मृताः

shIlarUpaguNairyAstu sampannA nR^ipaterhitAH | svaguNairlabdhasammAnA svAminya iti tAH smR^itAH

रूपयौवनशालिन्यः कर्कशा विभ्रमान्विताः । रतिसंभोगकुशलाः प्रतिपक्षाभ्यसूयकाः

rUpayauvanashAlinyaH karkashA vibhramAnvitAH | ratisaMbhogakushalAH pratipakShAbhyasUyakAH

दक्षा भर्तुश्च चित्तज्ञा गन्धमाल्योज्वलास्सदा । नृपतेश्छन्दवर्तिन्यो न हीर्ष्यामानगर्विताः

dakShA bhartushcha chittaj~nA gandhamAlyojvalAssadA | nR^ipateshChandavartinyo na hIrShyAmAnagarvitAH

उत्थिताश्च प्रमत्ताश्च त्यक्तालस्या न निष्ठुराः । मान्यामान्यविशेषज्ञाः स्थापिता इति ताः स्मृताः

utthitAshcha pramattAshcha tyaktAlasyA na niShThurAH | mAnyAmAnyavisheShaj~nAH sthApitA iti tAH smR^itAH

कुलशीललब्धपूजामृदवो नातिचोद्भटाः । मध्यस्था निभृताः क्षान्ता भोगिन्य इति ताः स्मृताः

kulashIlalabdhapUjAmR^idavo nAtichodbhaTAH | madhyasthA nibhR^itAH kShAntA bhoginya iti tAH smR^itAH

नानाकलाविशेषज्ञा नानाशिल्पविचक्षणाः । गन्धपुष्पविभागज्ञा लेख्यालेख्यविकल्पिकाः

nAnAkalAvisheShaj~nA nAnAshilpavichakShaNAH | gandhapuShpavibhAgaj~nA lekhyAlekhyavikalpikAH

शयनासनभागज्ञाश्चतुरा मधुरास्तथा । दक्षाः सौम्याः स्फुटाः श्लिष्ठा निभृताः शिल्पकारिकाः

shayanAsanabhAgaj~nAshchaturA madhurAstathA | dakShAH saumyAH sphuTAH shliShThA nibhR^itAH shilpakArikAH

ग्रहमोक्षलयज्ञा या रसभावविकल्पिकाः । चतुरानाट्यकुशलाश्चोहापोहविचक्षणाः

grahamokShalayaj~nA yA rasabhAvavikalpikAH | chaturAnATyakushalAshchohApohavichakShaNAH

रूपयौवनसम्पन्ना नाटकीयास्तु ताः स्मृताः । हेलाभावविशेषाढ्या सत्वेनाभिनयेन च

rUpayauvanasampannA nATakIyAstu tAH smR^itAH | helAbhAvavisheShADhyA satvenAbhinayena cha

माधुर्येन च सम्पन्ना ह्यातोद्यकुशला तथा । अङ्गप्रत्यङ्गसम्पन्ना चतुष्षष्ठिकलान्विता

mAdhuryena cha sampannA hyAtodyakushalA tathA | a~Ngapratya~NgasampannA chatuShShaShThikalAnvitA

चतुराः प्रश्नयोपेताः स्त्रीदोषैश्च विवर्जिताः । सदा प्रगल्भा च तथा त्यक्तालस्या जितश्रमा

chaturAH prashnayopetAH strIdoShaishcha vivarjitAH | sadA pragalbhA cha tathA tyaktAlasyA jitashramA

नानाशिल्पप्रयोगज्ञा नृत्तगीतविचक्षणा । अथ रूपगुणौदार्यधैर्यसौभाग्यशीलसम्पन्ना

nAnAshilpaprayogaj~nA nR^ittagItavichakShaNA | atha rUpaguNaudAryadhairyasaubhAgyashIlasampannA

पेशलमधुरस्निग्धानुनादिकलचित्रकण्ठा च । समागतासु नारीषु रूपयौवनकन्तिभिः

peshalamadhurasnigdhAnunAdikalachitrakaNThA cha | samAgatAsu nArIShu rUpayauvanakantibhiH

न दृश्यते गुणैर्स्तुल्या यस्याः सा नर्तकी स्मृता । सर्वावस्थोपचारेषु या न मुञ्चति पर्थिवम् ॥

na dR^ishyate guNairstulyA yasyAH sA nartakI smR^itA | sarvAvasthopachAreShu yA na mu~nchati parthivam ||

विज्ञेया दक्षिणा दक्षा नाट्यज्ञैरनुचारिका । शय्यापाली छत्रधारी तथा व्यजनधारिणी

vij~neyA dakShiNA dakShA nATyaj~nairanuchArikA | shayyApAlI ChatradhArI tathA vyajanadhAriNI

संवाहिका गन्धयोक्त्री तथा चैव प्रसाधिका । तथाभरणयोक्त्री च माल्यसंयोजिका तथा

saMvAhikA gandhayoktrI tathA chaiva prasAdhikA | tathAbharaNayoktrI cha mAlyasaMyojikA tathA

एवं विधा भवेयुर्याः ता ज्ञेयाः परिचारिकाः । नानाकक्ष्या विचारिण्यः तथोअपवनसंचराः

evaM vidhA bhaveyuryAH tA j~neyAH parichArikAH | nAnAkakShyA vichAriNyaH tathoapavanasa.ncharAH

देवतायतनक्रीडा प्रासादपरिचारिकाः । यामकिन्यस्तथा चैव याश्चैवं लक्षणाः स्त्रियः

devatAyatanakrIDA prAsAdaparichArikAH | yAmakinyastathA chaiva yAshchaivaM lakShaNAH striyaH

संचारिकास्तु विज्ञेया नाट्यज्ञैः समुदाहृताः । प्रेषणेऽकामसंयुक्ते गुह्यागुह्यसमुत्थिते

sa.nchArikAstu vij~neyA nATyaj~naiH samudAhR^itAH | preShaNe.akAmasaMyukte guhyAguhyasamutthite

नृपैर्यास्तु नियुज्यन्ते ताः ज्ञेयाः परिचारिकाः । सर्वान्तःपुररक्षासु स्तुतिस्वस्त्ययनेन च

nR^ipairyAstu niyujyante tAH j~neyAH parichArikAH | sarvAntaHpurarakShAsu stutisvastyayanena cha

या वृद्धिमभिनन्दन्ति ता विज्ञेया महत्तराः । सन्धिविग्रहसंबद्धनानाचारसमुत्थितम्

yA vR^iddhimabhinandanti tA vij~neyA mahattarAH | sandhivigrahasaMbaddhanAnAchArasamutthitam

निवेदयन्ति याः कार्यं प्रतिहार्यस्तु ताः स्मृताः । अप्राप्तरससंभोगा न संभ्रान्ता न चोद्भटाः

nivedayanti yAH kAryaM pratihAryastu tAH smR^itAH | aprAptarasasaMbhogA na saMbhrAntA na chodbhaTAH

निभृताश्च सलज्जाश्च कुमार्यो बालिकाः स्मृताः । पुर्वराजनयज्ञा याः पुर्वराजाभिपूजिताः

nibhR^itAshcha salajjAshcha kumAryo bAlikAH smR^itAH | purvarAjanayaj~nA yAH purvarAjAbhipUjitAH

पुर्वराजानुचरितास्ता वृद्धा इति सुज्ञिताः । भाण्डागारेष्वधिकृताश्चायुधाधिकृतास्तथा

purvarAjAnucharitAstA vR^iddhA iti suj~nitAH | bhANDAgAreShvadhikR^itAshchAyudhAdhikR^itAstathA

फलमूलौषधीनां च तथा चैवान्ववेक्षकी । गन्धाभरणवस्त्राणां माल्यानां चैव चिन्तिका

phalamUlauShadhInAM cha tathA chaivAnvavekShakI | gandhAbharaNavastrANAM mAlyAnAM chaiva chintikA

बह्वाश्रये तथा युक्ता ज्ञेया ह्यायुक्तिकास्तु ताः । इत्यन्तःपुरचारिण्यः स्त्रियः प्रोक्ता समासतः

bahvAshraye tathA yuktA j~neyA hyAyuktikAstu tAH | ityantaHpurachAriNyaH striyaH proktA samAsataH

विशेषणविशेषेण तासां वक्ष्यामि वै द्विजाः । अनुरक्ताश्च भक्ताश्च नानापार्श्वसमुत्थिताः

visheShaNavisheSheNa tAsAM vakShyAmi vai dvijAH | anuraktAshcha bhaktAshcha nAnApArshvasamutthitAH

या नियुक्ता नियोगेषु कार्येषु विविधेषु च । न चोद्भटा असंभ्रान्ता न लुब्धा नापि निष्ठुराः

yA niyuktA niyogeShu kAryeShu vividheShu cha | na chodbhaTA asaMbhrAntA na lubdhA nApi niShThurAH

दान्ताः क्षान्ताः प्रसन्नाश्च जितक्रोधा जितेन्द्रियाः । अकामा लोभडीनाश्च स्त्रीदोषैश्च विवर्जिताः

dAntAH kShAntAH prasannAshcha jitakrodhA jitendriyAH | akAmA lobhaDInAshcha strIdoShaishcha vivarjitAH

सा त्वन्तःपुरसंचारे योज्या पार्थिववेश्मनि । कारुकाः कञ्चुकीयाश्च तथा वर्षवराः पुनः

sA tvantaHpurasa.nchAre yojyA pArthivaveshmani | kArukAH ka~nchukIyAshcha tathA varShavarAH punaH

औपस्थायिकनिर्मुण्डा स्त्रीणा प्रेषणकर्मणि । रक्षणं च कुमारीणां बालिकानां प्रयोजयेत्

aupasthAyikanirmuNDA strINA preShaNakarmaNi | rakShaNaM cha kumArINAM bAlikAnAM prayojayet

अन्तःपुराधिकारेषु राजचर्यानुवर्त्तिनाम् । सर्ववृत्तान्तसंवाहाः पत्यागारे नियोजयेत्

antaHpurAdhikAreShu rAjacharyAnuvarttinAm | sarvavR^ittAntasaMvAhAH patyAgAre niyojayet

विनीताः स्वल्पसत्त्वा ये क्लीबा वै स्त्रीस्वभाविकाः । जात्या न दोषिणश्चैव ते वै वर्षवराः स्मृताः

vinItAH svalpasattvA ye klIbA vai strIsvabhAvikAH | jAtyA na doShiNashchaiva te vai varShavarAH smR^itAH

ब्रह्माणाः कुशला वृद्धाः कामदोषविवर्जिताः । प्रयोजनेषु देवीनां प्रयोक्तव्या नृपैः सदा

brahmANAH kushalA vR^iddhAH kAmadoShavivarjitAH | prayojaneShu devInAM prayoktavyA nR^ipaiH sadA

एतदष्टादशविधं प्रोक्तमन्तःपुरं मया । अतः परं प्रवक्ष्यामि बाह्यं पुरुषसंभवम्

etadaShTAdashavidhaM proktamantaHpuraM mayA | ataH paraM pravakShyAmi bAhyaM puruShasaMbhavam

राजा सेनापतिश्चैव पुरोधा मन्त्रिणस्तथा । सचिवाः प्राड्विवाकाश्च कुमाराधिकृतास्तथा

rAjA senApatishchaiva purodhA mantriNastathA | sachivAH prADvivAkAshcha kumArAdhikR^itAstathA

एके चान्ये च बहवो मान्या ज्ञेया नृपस्य तु । वेशेषमेषां वक्ष्यामि लक्षणेन निबोधत

eke chAnye cha bahavo mAnyA j~neyA nR^ipasya tu | vesheShameShAM vakShyAmi lakShaNena nibodhata

बलवान् बुद्धिसम्पन्नः सत्यवादी जितेन्द्रियः । दक्षः प्रगल्भो धृतिमान् विक्रान्तो मतिमाञ्छुचिः

balavAn buddhisampannaH satyavAdI jitendriyaH | dakShaH pragalbho dhR^itimAn vikrAnto matimA~nChuchiH

दीर्घदर्शी महोत्साहः कृतज्ञः प्रियवाङ्मृदुः । लोकपालव्रतधरः कर्ममार्गविशारदः

dIrghadarshI mahotsAhaH kR^itaj~naH priyavA~NmR^iduH | lokapAlavratadharaH karmamArgavishAradaH

उत्थितश्चाप्रमत्तश्च वृद्धसेव्यर्थशास्त्रवित् । परभावेङ्गिताभिज्ञः शूरो रक्षासमन्वितः

utthitashchApramattashcha vR^iddhasevyarthashAstravit | parabhAve~NgitAbhij~naH shUro rakShAsamanvitaH

ऊहापोहविचारी च नानाशिल्पप्रयोजकः । नीतिशास्त्रार्थकुशलस्तथा चैवानुरागवान्

UhApohavichArI cha nAnAshilpaprayojakaH | nItishAstrArthakushalastathA chaivAnurAgavAn

धर्मज्ञोऽव्यसनी चैव गुणैरेतेर्भवेन्नृपः । कुलीना बुद्धिसम्पन्ना नानाशास्त्रविपश्चिताः

dharmaj~no.avyasanI chaiva guNaireterbhavennR^ipaH | kulInA buddhisampannA nAnAshAstravipashchitAH

स्निग्धा परेरहार्यश्च न प्रमत्ताश्च देशजाः । अलुब्धाश्च विनीताश्च शुचयो धार्मिकास्तथा

snigdhA parerahAryashcha na pramattAshcha deshajAH | alubdhAshcha vinItAshcha shuchayo dhArmikAstathA

पुरोधो मन्त्रिणस्त्वेभिर्गुणैर्युक्ता भवन्ति हि । बुद्धिमान्नीतिसम्पन्नस्त्यक्तालस्यः प्रियंवदः

purodho mantriNastvebhirguNairyuktA bhavanti hi | buddhimAnnItisampannastyaktAlasyaH priyaMvadaH

पररन्ध्रविधिज्ञश्च यात्राकालविशेषवित् । अर्थशास्त्रार्थकुशलो ह्यनुरक्तः कुलोद्भवः

pararandhravidhij~nashcha yAtrAkAlavisheShavit | arthashAstrArthakushalo hyanuraktaH kulodbhavaH

देशवित्कालविच्चैव कर्तव्यः क्षितिपैः सदा । व्यवहारार्थतत्त्वज्ञा बुद्धिमन्तो बहुश्रुताः

deshavitkAlavichchaiva kartavyaH kShitipaiH sadA | vyavahArArthatattvaj~nA buddhimanto bahushrutAH

मध्यस्था धार्मिका धीराः कार्याकार्यविवेकिनः । क्षान्ता दान्ता जितक्रोधा सर्वत्र समदर्शिनः

madhyasthA dhArmikA dhIrAH kAryAkAryavivekinaH | kShAntA dAntA jitakrodhA sarvatra samadarshinaH

ईदृशः प्राड्विवाकास्तु स्थाप्या धर्मासने द्विजाः । उत्थिताश्च प्रमत्ताश्च त्यक्तालस्या जितश्रमाः

IdR^ishaH prADvivAkAstu sthApyA dharmAsane dvijAH | utthitAshcha pramattAshcha tyaktAlasyA jitashramAH

स्निग्धा शान्ता विनीताश्च मध्यस्था निपुणास्तथा । नयज्ञा विनयज्ञाश्च ऊहापोहविचक्षणाः

snigdhA shAntA vinItAshcha madhyasthA nipuNAstathA | nayaj~nA vinayaj~nAshcha UhApohavichakShaNAH

सर्वशात्रार्थसम्पन्नाः कुमाराधिकृतास्तथा । बृहस्पतिमतादेषां गुणांश्चाभिकांक्षयेत्

sarvashAtrArthasampannAH kumArAdhikR^itAstathA | bR^ihaspatimatAdeShAM guNAMshchAbhikA.nkShayet

विज्ञेयं चोपहार्यं च सभ्यानां च विकल्पनम् । इत्येष वो मया प्रोक्तः प्राड्विवाकनिर्णयः

vij~neyaM chopahAryaM cha sabhyAnAM cha vikalpanam | ityeSha vo mayA proktaH prADvivAkanirNayaH