आहार्याभिनयं विप्रा व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः । य्स्मात् प्रयोगः सर्वोऽयमाहार्याभिनये स्थितः

AhAryAbhinayaM viprA vyAkhyAsyAmyanupUrvashaH | ysmAt prayogaH sarvo.ayamAhAryAbhinaye sthitaH

नानावस्था प्रकृतय पूर्वं नैपथ्यसाधिताः । अङ्गादिभिरभिव्यक्तिमुपगच्छन्त्ययत्नतः

nAnAvasthA prakR^itaya pUrvaM naipathyasAdhitAH | a~NgAdibhirabhivyaktimupagachChantyayatnataH

आहार्याभिनयो नाम ज्ञेयो नेपथ्यजो विधिः । तत्र कार्यः प्रयत्नस्तु नाट्यस्य शुभमिच्छता

AhAryAbhinayo nAma j~neyo nepathyajo vidhiH | tatra kAryaH prayatnastu nATyasya shubhamichChatA

[तस्मिन्यत्नस्तु कर्तव्यो नैपथ्ये सिद्धिमिच्छता । नाट्यस्येह त्वलङ्कारो नैपथ्यं यत्प्रकीर्तितम् ॥]

nATyasyeha tvala~NkAro naipathyaM yatprakIrtitam ||##]##

चतुर्विधं तु नेपथ्यं पुस्तोऽलङ्कार एव च । तथाङ्करचना चैव ज्ञेयं सज्जीवमेव च

chaturvidhaM tu nepathyaM pusto.ala~NkAra eva cha | tathA~NkarachanA chaiva j~neyaM sajjIvameva cha

पुस्तस्तु त्रिविधो ज्ञेयो नानारूपप्रमाणतः । सन्धिमो व्याजिमश्चैव वेष्टिमश्च प्रकीर्तितः

pustastu trividho j~neyo nAnArUpapramANataH | sandhimo vyAjimashchaiva veShTimashcha prakIrtitaH

किलिञ्जचर्मवस्त्राद्यैर्यद्रूपं क्रियते बुधैः । सन्धिमो नाम विज्ञेयः पुस्तो नाटकसंस्श्रयः

kili~njacharmavastrAdyairyadrUpaM kriyate budhaiH | sandhimo nAma vij~neyaH pusto nATakasaMsshrayaH

व्याजिमो नाम विज्ञेअयो यन्त्रेण क्रियते तु यः । वेष्ट्यते चैव यद्रुपं वेष्टिमः स तु संज्ञितः

vyAjimo nAma vij~neayo yantreNa kriyate tu yaH | veShTyate chaiva yadrupaM veShTimaH sa tu sa.nj~nitaH

शैलयानविमानानि चर्मवर्मध्वजा नगाः । ये क्रियन्ते हि नाट्ये तु स पुस्त इति संज्ञितः

shailayAnavimAnAni charmavarmadhvajA nagAH | ye kriyante hi nATye tu sa pusta iti sa.nj~nitaH

अलङ्कारस्तु विज्ञेयो माल्याभरणवाससाम् । नानाविधः समायोगोऽप्यङ्गोपाङ्गविधिः स्मृतः

ala~NkArastu vij~neyo mAlyAbharaNavAsasAm | nAnAvidhaH samAyogo.apya~NgopA~NgavidhiH smR^itaH

वेष्टिमं विततं चैव संघात्यं ग्रन्थिमं तथा । प्रालम्बितं तथा चैव माल्यं पञ्चविधं स्मृतम्

veShTimaM vitataM chaiva sa.nghAtyaM granthimaM tathA | prAlambitaM tathA chaiva mAlyaM pa~nchavidhaM smR^itam

चतुर्विधं तु विज्ञेयं नाट्ये ह्याभरणं बुधैः । आवेध्यं बन्धनीयं च क्षेप्यमारोप्यमेव च

chaturvidhaM tu vij~neyaM nATye hyAbharaNaM budhaiH | AvedhyaM bandhanIyaM cha kShepyamAropyameva cha

आवेध्यं कुण्डलादीह यत्स्याच्छ्रवणभूषणम् । आरोप्यं हेमसूत्रादि हाराश्च विविधाश्रयाः

AvedhyaM kuNDalAdIha yatsyAchChravaNabhUShaNam | AropyaM hemasUtrAdi hArAshcha vividhAshrayAH

श्रोणीसूत्राङ्गदे मुक्ताबन्धनीयानि सर्वदा । प्रक्षेप्य नूपुरं विद्याद्वस्त्राभरणमेव च

shroNIsUtrA~Ngade muktAbandhanIyAni sarvadA | prakShepya nUpuraM vidyAdvastrAbharaNameva cha

भूषणानां विकल्पं हि पुरुषस्त्रीसमाश्रयम् । नाविधं प्रवक्ष्यामि देशजातिसमुद्भवम्

bhUShaNAnAM vikalpaM hi puruShastrIsamAshrayam | nAvidhaM pravakShyAmi deshajAtisamudbhavam

चूडामणिः समुकुटः शिरसो भूषणं स्मृतम् । कुण्डलं मोचकं कीला कर्णाभरणमिष्यते

chUDAmaNiH samukuTaH shiraso bhUShaNaM smR^itam | kuNDalaM mochakaM kIlA karNAbharaNamiShyate

मुक्तावली हर्षकं च सूत्रकं कण्ठभूषणम् । वेतिकाङ्गुलिमुद्रा च स्यादङ्गुलिविभूषणम्

muktAvalI harShakaM cha sUtrakaM kaNThabhUShaNam | vetikA~NgulimudrA cha syAda~NgulivibhUShaNam

हस्तली वलयं चैव बाहुनालीविभूषणम् । रुचकश्चूलिका कार्या मणिबन्धविभूषणम्

hastalI valayaM chaiva bAhunAlIvibhUShaNam | ruchakashcUlikA kAryA maNibandhavibhUShaNam

केयूरे अङ्गदे चैव कूर्परोपरिभूषणे । त्रिसरश्चैव हारश्च तथा वक्षोविभूषणम्

keyUre a~Ngade chaiva kUrparoparibhUShaNe | trisarashchaiva hArashcha tathA vakShovibhUShaNam

व्यालम्बमौक्तिको हारो माला चैवाङ्गभूषणम् । तलकं सूत्रकं चैव भवेत्कटिविभूषणम्

vyAlambamauktiko hAro mAlA chaivA~NgabhUShaNam | talakaM sUtrakaM chaiva bhavetkaTivibhUShaNam

अयं पुरुषनिर्योगः कार्यस्त्वाभरणाश्रयः । देवानां पार्थिवानां च पुनर्वक्ष्यामि योषिताम्

ayaM puruShaniryogaH kAryastvAbharaNAshrayaH | devAnAM pArthivAnAM cha punarvakShyAmi yoShitAm

शिखापाशं शिखाव्यालं पिण्डीपत्रं तथैव च । चूडामणिर्मकरिका मुक्ताजालगवाक्षिकम्

shikhApAshaM shikhAvyAlaM piNDIpatraM tathaiva cha | chUDAmaNirmakarikA muktAjAlagavAkShikam

शिरसो भूषणं चैव विचित्रं शीर्षजोलकम् । कण्डकं शिखिपत्रं च वेणीपुच्छः सदोरकः

shiraso bhUShaNaM chaiva vichitraM shIrShajolakam | kaNDakaM shikhipatraM cha veNIpuchChaH sadorakaH

ललाटतिलकं चैव नानाशिल्पप्रयोजितम् । भ्रूगुच्छोपरिगुच्छश्च कुसुमानुकृतिस्तथा

lalATatilakaM chaiva nAnAshilpaprayojitam | bhrUguchChopariguchChashcha kusumAnukR^itistathA

कर्णिका कर्णवलयं तथा स्यात्पत्रकर्णिका । कुण्डलं कर्णमुद्रा च कर्णोत्कीलकमेव च

karNikA karNavalayaM tathA syAtpatrakarNikA | kuNDalaM karNamudrA cha karNotkIlakameva cha

नानारत्नविचित्राणि दन्तपत्राणि चैव हि । कर्णयोर्भूषणं ह्येतत्कर्णपूरस्तथैव च

nAnAratnavichitrANi dantapatrANi chaiva hi | karNayorbhUShaNaM hyetatkarNapUrastathaiva cha

तिलकाः पत्रलेखाश्च भवेद्गण्डविभूषणम् । त्रिवणी चैव विज्ञेयं भवेद्वक्षोविभूषणम्

tilakAH patralekhAshcha bhavedgaNDavibhUShaNam | trivaNI chaiva vij~neyaM bhavedvakShovibhUShaNam

नेत्रयोरञ्जनं ज्ञेयमधरस्य च रञ्जनम् । दन्तानां विविधो रागश्चतुर्णां शुक्लतापि वा

netrayora~njanaM j~neyamadharasya cha ra~njanam | dantAnAM vividho rAgashchaturNAM shuklatApi vA

रागान्तरविकल्पोऽथ शोभनेनाधिकोज्वलः । मुग्धानां सुन्दरीणां च मुक्ताभासितशोभनाः

rAgAntaravikalpo.atha shobhanenAdhikojvalaH | mugdhAnAM sundarINAM cha muktAbhAsitashobhanAH

सुरक्ता वापि दन्ता स्युःः पद्मपल्लवरञ्जनाः । अश्मरागोद्द्योतितः स्यादधरः पल्लवप्रभः

suraktA vApi dantA syuHH padmapallavara~njanAH | ashmarAgoddyotitaH syAdadharaH pallavaprabhaH

विलासश्च भवेत्तासां सविभ्रान्तनिरीक्षितम् । मुक्तावली व्यालपङ्क्तिर्मञ्जरी रत्नमालिका

vilAsashcha bhavettAsAM savibhrAntanirIkShitam | muktAvalI vyAlapa~Nktirma~njarI ratnamAlikA

रत्नावली सूत्रकं च ज्ञेयं कण्ठविभूषणम् । द्विसरस्त्रिसरश्चैव चतुस्सरकमेव च

ratnAvalI sUtrakaM cha j~neyaM kaNThavibhUShaNam | dvisarastrisarashchaiva chatussarakameva cha

तथा श‍ृङ्खलिका चैव भवेत्कण्ठविभूषणम् । अङ्गदं वलयं चैव बाहुमूलविभूषणम्

tathA shR^i~NkhalikA chaiva bhavetkaNThavibhUShaNam | a~NgadaM valayaM chaiva bAhumUlavibhUShaNam

नानाशिल्पकृताश्चैव हारा वक्षोविभूषणम् । मणिजालावनद्धं च भवेत् स्तनविभूषणम्

nAnAshilpakR^itAshchaiva hArA vakShovibhUShaNam | maNijAlAvanaddhaM cha bhavet stanavibhUShaNam

खर्जूरकं सोच्छितिकं बाहुनालीविभूषणम् । कलापी कटकं शङ्खो हस्तपत्रं सपूरकम्

kharjUrakaM sochChitikaM bAhunAlIvibhUShaNam | kalApI kaTakaM sha~Nkho hastapatraM sapUrakam

मुद्राङ्गुलीयकं चैव ह्यङ्गुलीनां विभूषणम् । मुक्ताजालाढ्यतलकं मेखला काञ्चिकापि वा

mudrA~NgulIyakaM chaiva hya~NgulInAM vibhUShaNam | muktAjAlADhyatalakaM mekhalA kA~nchikApi vA

रशना च कलापश्च भवेच्छ्रोणीविभूषणम् । एकयष्टिर्भवेत्काञ्ची मेखला त्वष्टयष्टिका

rashanA cha kalApashcha bhavechChroNIvibhUShaNam | ekayaShTirbhavetkA~nchI mekhalA tvaShTayaShTikA

द्विरष्टयष्टि रशना कलापः पञ्चविंशकः । द्वात्रिंशच्च चतुःषष्टिः शतमष्टोत्तरं तथा

dviraShTayaShTi rashanA kalApaH pa~nchaviMshakaH | dvAtriMshachcha chatuHShaShTiH shatamaShTottaraM tathA

मुक्ताहारा भवन्त्येते देवपार्थिवयोषिताम् । नूपुरः किङ्किणीकाश्च घण्टिका रत्नजालकम्

muktAhArA bhavantyete devapArthivayoShitAm | nUpuraH ki~NkiNIkAshcha ghaNTikA ratnajAlakam

सघोषे कटके चैव गुल्फोपरिविभूषाणम् । जङ्घयोः पादपत्रं स्यादङ्गुलीष्वङ्गुलीयकम्

saghoShe kaTake chaiva gulphoparivibhUShANam | ja~NghayoH pAdapatraM syAda~NgulIShva~NgulIyakam

अङ्गुष्ठतिलकाश्चैव पादयोश्च विभूषणम् । तथालक्तकरागश्च नानाभक्तिनिवेशितः

a~NguShThatilakAshchaiva pAdayoshcha vibhUShaNam | tathAlaktakarAgashcha nAnAbhaktiniveshitaH

अशोकपलावच्छायः स्यात् स्वाभाविक एव च । एतद्विभूषणं नार्या आकेशादानखादपि

ashokapalAvachChAyaH syAt svAbhAvika eva cha | etadvibhUShaNaM nAryA AkeshAdAnakhAdapi

यथाभवरसावस्थं विज्ञेयं द्विजसत्तमाः । आगमश्च प्रमाणं च रूपनिर्वर्णनं तथा

yathAbhavarasAvasthaM vij~neyaM dvijasattamAH | Agamashcha pramANaM cha rUpanirvarNanaM tathA

विश्वकर्ममतात्कार्यं सुबुद्ध्यापि प्रयोक्तृभिः । न हि शक्यं सुवर्णेन मुक्ताभिर्मणिभिस्तथा

vishvakarmamatAtkAryaM subuddhyApi prayoktR^ibhiH | na hi shakyaM suvarNena muktAbhirmaNibhistathA

स्वाधीनमिति रुच्यैव कर्तुमङ्गस्य भूषणम् । विभागतोऽभिप्रयुक्तमङ्गशोभाकरं भवेत्

svAdhInamiti ruchyaiva kartuma~Ngasya bhUShaNam | vibhAgato.abhiprayuktama~NgashobhAkaraM bhavet

यथा स्थानान्तरगतं भूषणं रत्नसंयुतम् । न तु नाट्यप्रयोगेषु कर्तव्यं भूषणं गुरु

yathA sthAnAntaragataM bhUShaNaM ratnasaMyutam | na tu nATyaprayogeShu kartavyaM bhUShaNaM guru

खेदं जनयते तद्धि सव्यायतविचेष्टनात् । गुरुभावावसन्नस्य स्वेदो मूर्छा च जायते

khedaM janayate taddhi savyAyatavicheShTanAt | gurubhAvAvasannasya svedo mUrChA cha jAyate

गुर्वाभरणसन्नो हि चेष्टां न कुरुते पुनः । तस्मात्तनुत्वचकृतं सौवर्णं भूषणं भवेत्

gurvAbharaNasanno hi cheShTAM na kurute punaH | tasmAttanutvachakR^itaM sauvarNaM bhUShaNaM bhavet

रत्नवज्जतुबद्धं वा न खेदजननं भवेत् । स्वेच्छया भूषणविधिर्दिव्यानामुपदिश्यते

ratnavajjatubaddhaM vA na khedajananaM bhavet | svechChayA bhUShaNavidhirdivyAnAmupadishyate

यत्नभावविनिष्पन्नं मानुषाणां विभूषणम् । [वेष्टितं विततं चैव संघात्यं ग्रथिमं तथ

लम्बशोभि तथा चैव माल्यं पञ्चविधं स्मृतम् । आच्छादनं बहुविधं नानापत्तनसंभवम्

yatnabhAvaviniShpannaM mAnuShANAM vibhUShaNam | lambashobhi tathA chaiva mAlyaM pa~nchavidhaM smR^itam | AchChAdanaM bahuvidhaM nAnApattanasaMbhavam

तज्ज्ञेयं त्रिप्रकारं तु शुद्धं रक्तं विचित्रितम्] । दिव्यानां भूषणविधिर्य एष परिकीर्तितः

tajj~neyaM triprakAraM tu shuddhaM raktaM vichitritam.h##]## | divyAnAM bhUShaNavidhirya eSha parikIrtitaH

मानुषाणां तु कर्तव्यो नानादेशसमाश्रयः । भूषणैश्चापि वेषैश्च नानावस्थासमाश्रयैः

mAnuShANAM tu kartavyo nAnAdeshasamAshrayaH | bhUShaNaishchApi veShaishcha nAnAvasthAsamAshrayaiH

दिव्याङ्गनानां कर्तव्या विभक्तिः स्वस्वभूमिजा । विद्याधरीणां यक्षीणामप्सरोनागयोषिताम्

divyA~NganAnAM kartavyA vibhaktiH svasvabhUmijA | vidyAdharINAM yakShINAmapsaronAgayoShitAm

ऋषिदैवतकन्यानां वेषैर्नानात्वमिष्यते । तथा च सिद्धगन्धर्वराक्षसासुरयोषिताम्

R^iShidaivatakanyAnAM veShairnAnAtvamiShyate | tathA cha siddhagandharvarAkShasAsurayoShitAm

दिव्यानां नरनारीणां तथैव च शिखण्डकम् । शिखापुटशिखण्डं तु मुक्ताभूयिष्ठभूषणम्

divyAnAM naranArINAM tathaiva cha shikhaNDakam | shikhApuTashikhaNDaM tu muktAbhUyiShThabhUShaNam

विद्याधरीणां कर्तव्यः शुद्धो वेषपरिच्छदः । यक्षिण्योऽप्सरश्चैव कर्या रत्नविभूषणाः

vidyAdharINAM kartavyaH shuddho veShaparichChadaH | yakShiNyo.apsarashchaiva karyA ratnavibhUShaNAH

समस्तानां भवेद्वेषो यक्षीणा केवलं शिखा । दिव्यनामिव कर्तव्यं नागस्त्रीणां विभूषणम्

samastAnAM bhavedveSho yakShINA kevalaM shikhA | divyanAmiva kartavyaM nAgastrINAM vibhUShaNam

मुक्तामणिलताप्रायाः फणास्तासां तु केवलाः । कार्यं तु मुनिकन्यानामेकवेणीधरं शिरः

muktAmaNilatAprAyAH phaNAstAsAM tu kevalAH | kAryaM tu munikanyAnAmekaveNIdharaM shiraH

न चापि विभूषणविधिस्तासां वेषो वनोचितः । मुक्तामरकतप्रायं मण्डनं सिद्धयोषिताम्

na chApi vibhUShaNavidhistAsAM veSho vanochitaH | muktAmarakataprAyaM maNDanaM siddhayoShitAm

तासां तु चैव कर्तव्यं पीतवस्त्रपरिच्छदम् । पद्मरागमणिप्रायं गन्धर्वीणां विभूषणम्

tAsAM tu chaiva kartavyaM pItavastraparichChadam | padmarAgamaNiprAyaM gandharvINAM vibhUShaNam

वीणाहस्तश्च कर्तव्यः कौसुम्भवसनस्तथा । इन्द्रनीलैस्तु कर्तव्यं राक्षसीणां विभूषणम्

vINAhastashcha kartavyaH kausumbhavasanastathA | indranIlaistu kartavyaM rAkShasINAM vibhUShaNam

सितदंष्ट्रा च कर्तव्या कृष्णवस्त्रपरिच्छदम् । वैडूर्यमुक्ताभरणाः कर्तव्या सुरयोषिताम्

sitada.nShTrA cha kartavyA kR^iShNavastraparichChadam | vaiDUryamuktAbharaNAH kartavyA surayoShitAm

शुकपिञ्छनिभैअर्वस्त्रैः कार्यस्तासां परिच्छदः । पुष्यरागैस्तु मणिभिः क्वचिद्वैडूर्यभूषितैः

shukapi~nChanibhaiarvastraiH kAryastAsAM parichChadaH | puShyarAgaistu maNibhiH kvachidvaiDUryabhUShitaiH

दिव्यवानरनारीणां कार्यो नीलपरिच्छदः । एवं श‍ृङ्गारिणः कार्या वेषा दिव्याङ्गनाश्रयाः

divyavAnaranArINAM kAryo nIlaparichChadaH | evaM shR^i~NgAriNaH kAryA veShA divyA~NganAshrayAH

अवस्थान्तमासाद्य शुद्धाः कार्याः पुनस्तथा । मानुषीणां तु कर्तव्या नानादेशसमुद्भवाः

avasthAntamAsAdya shuddhAH kAryAH punastathA | mAnuShINAM tu kartavyA nAnAdeshasamudbhavAH

वेषाभरणसंयोगान् गदतस्तान्निबोधत । आवन्त्ययुवतीनां तु शिरस्सालककुन्तलम्

veShAbharaNasaMyogAn gadatastAnnibodhata | AvantyayuvatInAM tu shirassAlakakuntalam

गौडीयानामलकप्रायं सशिखापाशवेणिकम् । आभीरयुवतीनां तु द्विवेणीधर एव तु

gauDIyAnAmalakaprAyaM sashikhApAshaveNikam | AbhIrayuvatInAM tu dviveNIdhara eva tu

शिरः परिगमः कार्यो नीलप्रायमथाम्बरम् । तथा पूर्वोतरस्त्रीणां समुन्नद्धशिखण्डकम्

shiraH parigamaH kAryo nIlaprAyamathAmbaram | tathA pUrvotarastrINAM samunnaddhashikhaNDakam

आकेशाच्छादनं तासां देशकर्मणि कीर्तितम् । तथैव दक्षिणस्त्रीणां कार्यमुल्लेख्यसंश्रयम्

AkeshAchChAdanaM tAsAM deshakarmaNi kIrtitam | tathaiva dakShiNastrINAM kAryamullekhyasaMshrayam

कुम्भीबन्धकसंयुक्तं तथावर्तललाटिकम् । [गणिकानां तु कर्तव्यमिच्छाविच्छित्ति मण्डनम्]

देशजातिविधानेन शेषाणामपि कारयेत् । वेषं तथा चाभरणं क्षुरकर्म परिच्छदम्

kumbhIbandhakasaMyuktaM tathAvartalalATikam | deshajAtividhAnena sheShANAmapi kArayet | veShaM tathA chAbharaNaM kShurakarma parichChadam

[आगमं चापि नैपथ्ये नाट्यस्यैवं प्रयोजयेत्] । अदेशयुक्तो वेषो हि न शोभां जनयिष्यति

adeshayukto veSho hi na shobhAM janayiShyati

मेखलोरसि बद्धा तु हास्यं समुपपादयेत् । तथा प्रोषितकान्तासु व्यसनाभिहतासु च

mekhalorasi baddhA tu hAsyaM samupapAdayet | tathA proShitakAntAsu vyasanAbhihatAsu cha

वेषो वै मलिनः कार्य एकवेणीधरं शिरः । विप्रलम्भे तु नार्यास्तु शुद्धो वेषो भवेदिह

veSho vai malinaH kArya ekaveNIdharaM shiraH | vipralambhe tu nAryAstu shuddho veSho bhavediha

नात्याभरणसंयुक्तो न चापि मृजयान्वितः । एवं स्त्रीणां भवेद्वेषो देशावस्थासमुद्भवः

nAtyAbharaNasaMyukto na chApi mR^ijayAnvitaH | evaM strINAM bhavedveSho deshAvasthAsamudbhavaH

पुरुषाणां पुनश्चैव वेषान्वक्ष्यामि तत्त्वतः । तत्राङ्करचना पूर्वं कर्तव्या नाट्ययोक्तृभिः

puruShANAM punashchaiva veShAnvakShyAmi tattvataH | tatrA~NkarachanA pUrvaM kartavyA nATyayoktR^ibhiH

ततः परं प्रयोक्तव्या वेषा देशसमुद्भवाः । सितो नीलश्च पीतश्च चतुर्थो रक्त एव च

tataH paraM prayoktavyA veShA deshasamudbhavAH | sito nIlashcha pItashcha chaturtho rakta eva cha

एते स्वभावजा वर्णा यैः कार्यं त्वङ्गवर्तनम् । संयोगजाः पुनश्चान्ये उपवर्णा भवन्ति हि

ete svabhAvajA varNA yaiH kAryaM tva~Ngavartanam | saMyogajAH punashchAnye upavarNA bhavanti hi

तानहं सम्प्रवक्ष्यामि यथाकार्यं प्रयोक्तृभिः । सितनीलसमायोगे कारण्डव इति स्मृतः

tAnahaM sampravakShyAmi yathAkAryaM prayoktR^ibhiH | sitanIlasamAyoge kAraNDava iti smR^itaH

सितपीतसामायोगात्पाण्डुवर्णः प्रकीर्तितः । सितिअरक्तसमायोगे पद्मवर्णः प्रकीर्तितः

sitapItasAmAyogAtpANDuvarNaH prakIrtitaH | sitiaraktasamAyoge padmavarNaH prakIrtitaH

पीतनीलसमायोगाद्धरितो नाम जायते । नीलरक्तसमायोगात्कषायो नाम जायते

pItanIlasamAyogAddharito nAma jAyate | nIlaraktasamAyogAtkaShAyo nAma jAyate

रक्तपीतसमायोगाद्गौरवर्ण इति स्मृतः । एते संयोगजा वर्णा ह्युपवर्णास्तथापरे

raktapItasamAyogAdgauravarNa iti smR^itaH | ete saMyogajA varNA hyupavarNAstathApare

त्रिचतुर्वर्णसंयुक्ता बहवः सम्प्रकीर्तिताः । बलस्थो यो भवेद्वर्णस्तस्य भागो भवेत्ततः

trichaturvarNasaMyuktA bahavaH samprakIrtitAH | balastho yo bhavedvarNastasya bhAgo bhavettataH

दुर्बलस्य च भागौ द्वौ नीलं मुक्त्वा प्रदापयेत् । नीलस्यैको भवेद्भागश्चत्वारोऽन्ये तु वर्णके

durbalasya cha bhAgau dvau nIlaM muktvA pradApayet | nIlasyaiko bhavedbhAgashchatvAro.anye tu varNake

बलवान्सर्ववर्णानां नील एव प्रकीर्तितः । एवं वर्णविधिं ज्ञात्वा नानासंयोगसंश्रयम्

balavAnsarvavarNAnAM nIla eva prakIrtitaH | evaM varNavidhiM j~nAtvA nAnAsaMyogasaMshrayam

ततः कुर्याद्यथायोगमङ्गानां वर्तनं बुधः । वर्तनच्छादनं रूपं स्ववेषपरिवर्जितम्

tataH kuryAdyathAyogama~NgAnAM vartanaM budhaH | vartanachChAdanaM rUpaM svaveShaparivarjitam

नाट्यधर्मप्रवृत्तं तु ज्ञेयं तत्प्रकृतिस्थितम् । स्ववर्णमात्मनश्छाद्यं वर्णकैर्वेषसंश्रयैः

nATyadharmapravR^ittaM tu j~neyaM tatprakR^itisthitam | svavarNamAtmanashChAdyaM varNakairveShasaMshrayaiH

आकृतिस्तस्य कर्तव्या यस्य प्रकृतिरास्थिता । यथा जन्तुः स्वभावं स्वं परित्यज्यान्यदैहिकम्

AkR^itistasya kartavyA yasya prakR^itirAsthitA | yathA jantuH svabhAvaM svaM parityajyAnyadaihikam

तत्स्वभावं हि भजते देहान्तरमुपाश्रितः । वेषेण वर्णकैश्चैव च्छादितः पुरुषस्तथा

tatsvabhAvaM hi bhajate dehAntaramupAshritaH | veSheNa varNakaishchaiva chChAditaH puruShastathA

परभावं प्रकुरुते यस्य वेषं समाश्रितः । देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः

parabhAvaM prakurute yasya veShaM samAshritaH | devadAnavagandharvayakSharAkShasapannagAH

प्राणिसंज्ञाः स्मृता ह्येते जीवबन्धाश्च येऽपरे । [स्त्रीभावाः पर्वताः नद्यः समुद्रा वाहनानि च

नानाशस्त्राण्यपि तथा विज्ञेयाः प्राणिसंज्ञया] । शैलप्रासादयन्त्राणि चर्मवर्मध्वजास्तथा

prANisa.nj~nAH smR^itA hyete jIvabandhAshcha ye.apare | nAnAshastrANyapi tathA vij~neyAH prANisa.nj~nayA##]## | shailaprAsAdayantrANi charmavarmadhvajAstathA

नानाप्रहरणाद्याश्च तेऽप्राणिन इति स्मृताः । अथवा कारणोपेता भवन्त्येते शरीरिणः

nAnApraharaNAdyAshcha te.aprANina iti smR^itAH | athavA kAraNopetA bhavantyete sharIriNaH

वेषभाषाश्रयोपेता नाट्यधर्ममवेक्ष्य तु । वर्णानां तु विधिं ज्ञात्वा वयः प्रकृतिमेव च

veShabhAShAshrayopetA nATyadharmamavekShya tu | varNAnAM tu vidhiM j~nAtvA vayaH prakR^itimeva cha

कुर्यादङ्गस्य रचनां देशजातिवयःश्रितताम् । देवा गौरास्तु विज्ञेया यक्षाश्चाप्सरस्तथा

kuryAda~Ngasya rachanAM deshajAtivayaHshritatAm | devA gaurAstu vij~neyA yakShAshchApsarastathA

रुद्रार्कद्रुहिणस्कन्दास्तपनीयप्रभाः स्मृताः । सोमो बृहस्पतिः शुक्रो वरुणस्तारकागणाः

rudrArkadruhiNaskandAstapanIyaprabhAH smR^itAH | somo bR^ihaspatiH shukro varuNastArakAgaNAH

समुद्रहिमवद्गङ्गाः श्वेता हि स्युर्बलस्तथा । रक्तमङ्गारकं विद्यात् पीतौ बुधहुताशनौ

samudrahimavadga~NgAH shvetA hi syurbalastathA | raktama~NgArakaM vidyAt pItau budhahutAshanau

नारायणो नरश्चैव श्यामो नागश्च वासुकिः । दैत्याश्च दानवाश्चैव राक्षसा गुह्यका नगाः

nArAyaNo narashchaiva shyAmo nAgashcha vAsukiH | daityAshcha dAnavAshchaiva rAkShasA guhyakA nagAH

पिशाचा जलमाकाशमसितानि तु वर्णतः । भवन्ति षट्सु द्वीपेषु पुरुषश्चैव वर्णतः

pishAchA jalamAkAshamasitAni tu varNataH | bhavanti ShaTsu dvIpeShu puruShashchaiva varNataH

कर्तव्या नाट्ययोगेन निष्टप्तकनकप्रभाः । जाम्बूद्वीपस्य वर्षे तु नानावर्णाश्रया नराः

kartavyA nATyayogena niShTaptakanakaprabhAH | jAmbUdvIpasya varShe tu nAnAvarNAshrayA narAH

उत्तरांस्तु कुरुस्त्यक्त्वा ते चापि कनकप्रभाः । भद्राश्वपुरुषाः श्वेताः कर्तव्या वर्णतस्तथा

uttarAMstu kurustyaktvA te chApi kanakaprabhAH | bhadrAshvapuruShAH shvetAH kartavyA varNatastathA

केतुमाले नरा नीला गौराः शेषेषु कीर्तिताः । नानावर्णाः स्मृता भूता गन्धर्वा यक्षपन्नगाः

ketumAle narA nIlA gaurAH sheSheShu kIrtitAH | nAnAvarNAH smR^itA bhUtA gandharvA yakShapannagAH

विद्याधरास्तथा चैव पितरस्तु समा नराः । पुनश्च भारते वर्षे तांस्तान्वर्णान्निबोधत

vidyAdharAstathA chaiva pitarastu samA narAH | punashcha bhArate varShe tAMstAnvarNAnnibodhata

राजानः पद्मवर्णास्तु गौराः श्यामास्तथैव च । ये चापि सुखिनो मर्त्या गौरा कार्यास्तु वैः बुधैः

rAjAnaH padmavarNAstu gaurAH shyAmAstathaiva cha | ye chApi sukhino martyA gaurA kAryAstu vaiH budhaiH

कुकर्मिणो ग्रहग्रस्ताः व्याधितास्तपसि स्थिताः । आयस्तकर्मिणश्चैव ह्यसिताश्च कुजातयः

kukarmiNo grahagrastAH vyAdhitAstapasi sthitAH | AyastakarmiNashchaiva hyasitAshcha kujAtayaH

ऋष्ययश्चैव कर्तव्या नित्यं तु बदरप्रभाः । तपःस्थिताश्च ऋषयो नित्यामेवासिता बुधैः

R^iShyayashchaiva kartavyA nityaM tu badaraprabhAH | tapaHsthitAshcha R^iShayo nityAmevAsitA budhaiH

कारणव्यपदेशेन तथा चात्मेच्छया पुनः । वर्णस्तत्र प्रकर्तव्यो देशजतिवशानुगः

kAraNavyapadeshena tathA chAtmechChayA punaH | varNastatra prakartavyo deshajativashAnugaH

देशं कर्म च जातिं च पृथिव्युद्देशसंश्रयम् । विज्ञाय वर्तना कार्या पुरुषाणां प्रयोगतः

deshaM karma cha jAtiM cha pR^ithivyuddeshasaMshrayam | vij~nAya vartanA kAryA puruShANAM prayogataH

किरातबर्बरान्ध्राश्च द्रविडाः काशिकोसलाः । पुलिन्दा दाक्षिणात्याश्च प्रायेण त्वसिताः स्मृताः

kirAtabarbarAndhrAshcha draviDAH kAshikosalAH | pulindA dAkShiNAtyAshcha prAyeNa tvasitAH smR^itAH

शकाश्च यवनाश्चैव पह्लवा वाह्लिकाश्च ये । प्रायेण गौराः कर्तव्या उत्तरा ये श्रिता दिशम्

shakAshcha yavanAshchaiva pahlavA vAhlikAshcha ye | prAyeNa gaurAH kartavyA uttarA ye shritA disham

पाञ्चालाः शौरसेनाश्च माहिषाश्चौड्रमागधाः । अङ्गा वङ्गाः कलिङ्गाश्च श्यामाः कार्यास्तु वर्णतः

pA~nchAlAH shaurasenAshcha mAhiShAshchauDramAgadhAH | a~NgA va~NgAH kali~NgAshcha shyAmAH kAryAstu varNataH

ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव गौराः कार्यास्तथैव हि । वैश्याः शूद्रास्तथा चैव श्यामाः कार्यास्तु वर्णतः

brAhmaNAH kShatriyAshchaiva gaurAH kAryAstathaiva hi | vaishyAH shUdrAstathA chaiva shyAmAH kAryAstu varNataH

एवं कृत्वा यथान्यायं मुखाङ्गोपाङ्गवर्तनाम् । श्मश्रुकर्म प्रयुञ्जीत देशकालवयोऽनुगम्

evaM kR^itvA yathAnyAyaM mukhA~NgopA~NgavartanAm | shmashrukarma prayu~njIta deshakAlavayo.anugam

शुद्धं विचित्रं श्यामं च तथा रोमशमेव च । भवेच्चतुर्विधं श्मश्रु नानावस्थान्तरात्मकम्

shuddhaM vichitraM shyAmaM cha tathA romashameva cha | bhavechchaturvidhaM shmashru nAnAvasthAntarAtmakam

शुद्धं तु लिङ्गिनां कार्यं तथामात्यपुरोधसाम् । मध्यस्था ये च पुरुषा ये च दीक्षां समाश्रिताः

shuddhaM tu li~NginAM kAryaM tathAmAtyapurodhasAm | madhyasthA ye cha puruShA ye cha dIkShAM samAshritAH

दिव्या ये पुरुषाः केचित्सिद्धविद्याधरादयः । पार्थिवाश्च कुमाराश्च ये च राजोपजीविनः

divyA ye puruShAH kechitsiddhavidyAdharAdayaH | pArthivAshcha kumArAshcha ye cha rAjopajIvinaH

श‍ृङ्गारिणश्च ये मर्त्या यौवनोन्मादिनश्च ये । तेषां विचित्रं कर्तव्यं श्मश्रु नाट्यप्रयोक्तृभिः

shR^i~NgAriNashcha ye martyA yauvanonmAdinashcha ye | teShAM vichitraM kartavyaM shmashru nATyaprayoktR^ibhiH

अनिस्तीर्णप्रतिज्ञानां दुःखितानां तपस्विनाम् । व्यसनाभिहतानां च श्यामं श्मश्रु प्रयोजयेत्

anistIrNapratij~nAnAM duHkhitAnAM tapasvinAm | vyasanAbhihatAnAM cha shyAmaM shmashru prayojayet

ऋषीणां तापसानां च ये च दीर्घव्रता नराः । तथा च चीरबद्धानां रोमशं श्मश्रु कीर्तितम्

R^iShINAM tApasAnAM cha ye cha dIrghavratA narAH | tathA cha chIrabaddhAnAM romashaM shmashru kIrtitam

एवं नानाप्रकारं तु श्मश्रु कार्यं प्रयोक्तृभिः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वेषान्नानाप्रयोगजान्

evaM nAnAprakAraM tu shmashru kAryaM prayoktR^ibhiH | ata UrdhvaM pravakShyAmi veShAnnAnAprayogajAn

शुद्धो विचित्रो मलिनस्त्रिविधो वेष उच्यते । तेषां नियोगं वक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः

shuddho vichitro malinastrividho veSha uchyate | teShAM niyogaM vakShyAmi yathAvadanupUrvashaH

देवाभिगमने चैव मङ्गले नियमस्थिते । तिथिनक्षत्रयोगे च विवाहकरणे तथा

devAbhigamane chaiva ma~Ngale niyamasthite | tithinakShatrayoge cha vivAhakaraNe tathA

धर्मप्रवृत्तं यत्कर्म स्त्रियो वा पुरुषस्य वा । वेषस्तेषां भवेच्छुद्धो ये च प्रायत्निका नराः

dharmapravR^ittaM yatkarma striyo vA puruShasya vA | veShasteShAM bhavechChuddho ye cha prAyatnikA narAH

देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । नृपाणां कर्कशानां च चित्रो वेष उदाहृतः

devadAnavayakShANAM gandharvoragarakShasAm | nR^ipANAM karkashAnAM cha chitro veSha udAhR^itaH

वृद्धानां ब्राह्मणानां च श्रेष्ठ्यमात्यपुरोधसाम् । वणिजां काञ्चुकीयानां तथा चैव तपस्विनाम्

vR^iddhAnAM brAhmaNAnAM cha shreShThyamAtyapurodhasAm | vaNijAM kA~nchukIyAnAM tathA chaiva tapasvinAm

विप्रक्षेत्रियवैश्यानां स्थानीया ये च मानवाः । शुद्धो वस्त्रविधिस्तेषां कर्तव्यो नाटकाश्रयः

viprakShetriyavaishyAnAM sthAnIyA ye cha mAnavAH | shuddho vastravidhisteShAM kartavyo nATakAshrayaH

उन्मत्तानां प्रमत्तानामध्वगानां तथैव च । व्यसनोपहतानां च मलिनो वेष उच्यते

unmattAnAM pramattAnAmadhvagAnAM tathaiva cha | vyasanopahatAnAM cha malino veSha uchyate

शुद्धरक्तविचित्राणि वासांस्यूर्ध्वाम्बराणि च । योजयेन्नाट्यतत्त्वज्ञो वेषयोः शुद्धचित्रयोः

shuddharaktavichitrANi vAsAMsyUrdhvAmbarANi cha | yojayennATyatattvaj~no veShayoH shuddhachitrayoH

कुर्याद्वेषे तु मलिने मलिनं तु विचक्षणः । मुनिनिर्ग्रन्थशाक्येषु यतिपाशुपतेषु च

kuryAdveShe tu maline malinaM tu vichakShaNaH | muninirgranthashAkyeShu yatipAshupateShu cha

व्रतानुगस्तु कर्तव्यो वेषो लोकस्वभावतः । चीरवल्कलचर्माणि तापसानां तु योजयेत्

vratAnugastu kartavyo veSho lokasvabhAvataH | chIravalkalacharmANi tApasAnAM tu yojayet

परिवाण्मुनिष्क्यानां वासः काषायमिष्यते । नानाचित्राणि वासांसि कुर्यात्पाशुपतेष्वथ

parivANmuniShkyAnAM vAsaH kAShAyamiShyate | nAnAchitrANi vAsAMsi kuryAtpAshupateShvatha

कुजातयश्च ये प्रोक्तास्तेषां चैव यथार्हतः । अन्तःपुरप्रवेशे च विनियुक्ता हि ये नराः

kujAtayashcha ye proktAsteShAM chaiva yathArhataH | antaHpurapraveshe cha viniyuktA hi ye narAH

काषायकञ्चुकपटाः कार्यास्तेऽपि यथाविधि । अवस्थानतरतश्चैव नृणां वेषो भवेदथ

kAShAyaka~nchukapaTAH kAryAste.api yathAvidhi | avasthAnataratashchaiva nR^iNAM veSho bhavedatha

वेषः सांग्रामिकश्चैव शूराणां संप्रकीर्तितः । विचित्रशस्त्रकवचो बद्धतूणो धनुर्धरः

veShaH sA.ngrAmikashchaiva shUrANAM sa.nprakIrtitaH | vichitrashastrakavacho baddhatUNo dhanurdharaH

चित्रो वेषस्तु कर्तव्यो नृपाणां नित्यमेव च । केवलस्तु भवेच्छुद्धो नक्षत्रोत्पातमङ्गले

chitro veShastu kartavyo nR^ipANAM nityameva cha | kevalastu bhavechChuddho nakShatrotpAtama~Ngale

एवमेष भवेद्वेषो देशजातिवयोऽनुगः । उत्तमाधममध्यानां स्त्रीणां नृणामथापि च

evameSha bhavedveSho deshajAtivayo.anugaH | uttamAdhamamadhyAnAM strINAM nR^iNAmathApi cha

एवं वस्त्रविधिः कार्यः प्रयोगे नाटकाश्रये । नानावस्थां समासाद्य शुभाशुभकृतस्तथा

evaM vastravidhiH kAryaH prayoge nATakAshraye | nAnAvasthAM samAsAdya shubhAshubhakR^itastathA

तथा प्रतिशिरश्चापि कर्तव्यं नाटकाश्रयम् । दिव्यानां मानुषाणां च देशजातिवयःश्रितम्

tathA pratishirashchApi kartavyaM nATakAshrayam | divyAnAM mAnuShANAM cha deshajAtivayaHshritam

पार्श्वागता मस्तकिनस्तथा चैव किरीटिनः । त्रिविधो मुकुटो ज्ञेयो दिव्यपार्थिवसंश्रितः

pArshvAgatA mastakinastathA chaiva kirITinaH | trividho mukuTo j~neyo divyapArthivasaMshritaH

देवगन्धर्वयक्षाणां पन्नगानां सरक्षसाम् । कर्तव्या नैकविहिअत मुकुटाः पार्श्वमौलयः

devagandharvayakShANAM pannagAnAM sarakShasAm | kartavyA naikavihiata mukuTAH pArshvamaulayaH

उत्तमा ये च दिव्यानां ते च कार्याः किरीटिनः । मध्यमा मौलिनश्चैव कनिष्ठाः षिर्षमौलिनः

uttamA ye cha divyAnAM te cha kAryAH kirITinaH | madhyamA maulinashchaiva kaniShThAH ShirShamaulinaH

नराधिपानां कर्तव्या मस्तके मुकुटा बुधैः । विद्याधराणां च सिद्धानां चारणानां तथैव च

narAdhipAnAM kartavyA mastake mukuTA budhaiH | vidyAdharANAM cha siddhAnAM chAraNAnAM tathaiva cha

ग्रन्थिमत्केशमुकुटाः कर्तव्यास्तु प्रयोक्तृभिः । राक्षोदानवदैत्यानां पिङ्गकेशेक्षणानि हि

granthimatkeshamukuTAH kartavyAstu prayoktR^ibhiH | rAkShodAnavadaityAnAM pi~NgakeshekShaNAni hi

हरिच्छ्श्मश्रूणि च तथा मुकुटास्यानि कारयेत् । उत्तमश्चापि ये तत्र ते कार्याः पार्श्वमौलिनः

harichChshmashrUNi cha tathA mukuTAsyAni kArayet | uttamashchApi ye tatra te kAryAH pArshvamaulinaH

कस्मात्तु मुकुटाः सृष्टाः प्रयोगे दिव्य्पार्थिवे । केशानां छेदनं दृष्टं वेदवादे यथाश्रुति

kasmAttu mukuTAH sR^iShTAH prayoge divypArthive | keshAnAM ChedanaM dR^iShTaM vedavAde yathAshruti

भद्रीकृतस्य वा यज्ञे शिरसश्छादनेच्छया । केशानामप्यदीर्घत्वात्स्मृतं मुकुटधारणम्

bhadrIkR^itasya vA yaj~ne shirasashChAdanechChayA | keshAnAmapyadIrghatvAtsmR^itaM mukuTadhAraNam

सेनापतेः पुनश्चापि युवराजस्य चैव हि । योजयेदर्धमुकुटं महामात्राश्च ये नराः

senApateH punashchApi yuvarAjasya chaiva hi | yojayedardhamukuTaM mahAmAtrAshcha ye narAH

अमात्यानां कञ्चुकिनां तथा श्रेष्ठिपुरोधसाम् । वेष्टनाबद्धपट्टानि प्रतिशीर्षाणि कारयेत्

amAtyAnAM ka~nchukinAM tathA shreShThipurodhasAm | veShTanAbaddhapaTTAni pratishIrShANi kArayet

पिशाचोन्मत्तभूतानां साधकानां तपस्विनाम् । अनिस्तीर्णप्रतिज्ञानां लम्बकेशं भवेच्छिरः

pishAchonmattabhUtAnAM sAdhakAnAM tapasvinAm | anistIrNapratij~nAnAM lambakeshaM bhavechChiraH

शाक्यश्रोत्रियनिर्ग्रन्थपरिव्राड्दीक्षितेषु च । शिरोमुण्डं तु कर्तव्यं यज्ञदीक्षान्वितेषु च

shAkyashrotriyanirgranthaparivrADdIkShiteShu cha | shiromuNDaM tu kartavyaM yaj~nadIkShAnviteShu cha

तथा व्रतानुगं चैव शेषानां लिङ्गिनां शिरः । मुण्डं वा कुञ्चितं वापि लम्बकेशमथापि वा

tathA vratAnugaM chaiva sheShAnAM li~NginAM shiraH | muNDaM vA ku~nchitaM vApi lambakeshamathApi vA

धूर्तानां चैव कर्तव्यं ये च रात्र्युपजीविनः । श‍ृङ्गारचित्ताः पुरुषास्तेषां कुञ्चितमूर्धजाः

dhUrtAnAM chaiva kartavyaM ye cha rAtryupajIvinaH | shR^i~NgArachittAH puruShAsteShAM ku~nchitamUrdhajAH

बालानामपि कर्तव्यं त्रिशिखण्डविभूषितम् । जटामकुटबद्धं च मुनीनां तु भवेच्छिरः

bAlAnAmapi kartavyaM trishikhaNDavibhUShitam | jaTAmakuTabaddhaM cha munInAM tu bhavechChiraH

चेटानामपि कर्तव्यं त्रिशिखं मुण्डमेव वा । विदूषकस्य खलतिः स्यात्काकपदमेव वा

cheTAnAmapi kartavyaM trishikhaM muNDameva vA | vidUShakasya khalatiH syAtkAkapadameva vA

शीषाणामर्थयोगेन देशजातिसमाश्रयम् । शिरः प्रयोक्तृभिः कार्यं नानावस्थान्तराश्रयम्

sheeShANAmarthayogena deshajAtisamAshrayam | shiraH prayoktR^ibhiH kAryaM nAnAvasthAntarAshrayam

भूषणैर्वर्णकैर्वस्त्रैर्माल्यैश्चैव यथाविधि । एवं नानाप्रकारैस्तु बुद्ध्या वेषान्प्रकल्पयेत्

bhUShaNairvarNakairvastrairmAlyaishchaiva yathAvidhi | evaM nAnAprakAraistu buddhyA veShAnprakalpayet

पूर्वं तु प्रकृतिं स्थाप्य प्रयोगगुणसंभवाम् । स्त्रीणां वा पुरुषाणां वाप्यवस्थां प्राप्य तादृशीम्

pUrvaM tu prakR^itiM sthApya prayogaguNasaMbhavAm | strINAM vA puruShANAM vApyavasthAM prApya tAdR^ishIm

सर्वे भावाश्च दिव्यानां कार्या मानुषसंश्रयाः । तेषां चानिमिषत्वादि नैव कार्यं प्रयोक्तृभिः

sarve bhAvAshcha divyAnAM kAryA mAnuShasaMshrayAH | teShAM chAnimiShatvAdi naiva kAryaM prayoktR^ibhiH

इह भावरसाश्चैव दृष्टिभिः सम्प्रतिष्ठिताः । दृष्ट्यैव स्थापितो ह्यर्थः पश्चादङ्गैर्विभाव्यते

iha bhAvarasAshchaiva dR^iShTibhiH sampratiShThitAH | dR^iShTyaiva sthApito hyarthaH pashchAda~NgairvibhAvyate

एवं ज्ञीयाङ्गरचना नानाप्रकृतिसंभवा । सजीव इति यः प्रोक्तस्तस्य वक्ष्यामि लक्षणम्

evaM j~neeyA~NgarachanA nAnAprakR^itisaMbhavA | sajIva iti yaH proktastasya vakShyAmi lakShaNam

यः प्राणिनां प्रवेशो वै सजीव इति संज्ञितः । चतुष्पदोऽथ द्विपदस्तथा चैवापदः स्मृतः

yaH prANinAM pravesho vai sajIva iti sa.nj~nitaH | chatuShpado.atha dvipadastathA caivApadaH smR^itaH

उरगानपदान् विद्याद् द्विपदान्खगमानुषान् । ग्राम्या आरण्याः पशवो विज्ञेयाः स्युश्चतुष्पदाः

uragAnapadAn vidyAd dvipadAnkhagamAnuShAn | grAmyA AraNyAH pashavo vij~neyAH syushcatuShpadAH

ये ते तु यद्धसंफेटैरुपरोधैस्तथैव च । नानाप्रहरणोपेताः प्रयोज्या नाटके बुधैः

ye te tu yaddhasa.npheTairuparodhaistathaiva cha | nAnApraharaNopetAH prayojyA nATake budhaiH

आयुधानि च कार्याणि पुरुषाणां प्रमाणतः । तान्यहं वर्तयिष्यामि यथापुस्तप्रमाणतः

AyudhAni cha kAryANi puruShANAM pramANataH | tAnyahaM vartayiShyAmi yathApustapramANataH

भिण्डिर्द्वादशतालः स्याद्दश कुन्तो भवेदथ । अष्टौ शतघ्नी शूलं च तोमरः शक्तिरेव वा

bhiNDirdvAdashatAlaH syAddasha kunto bhavedatha | aShTau shataghnI shUlaM cha tomaraH shaktireva vA

अष्टौ ताला धनुर्ज्ञेयमायामोऽस्य द्विहस्तकः । शरो गदा च वज्रा च चतुस्तालं विधीयते

aShTau tAlA dhanurj~neyamAyAmo.asya dvihastakaH | sharo gadA cha vajrA cha chatustAlaM vidhIyate

अङ्गुलानि त्वसिः कार्यश्चत्वारिंशत्प्रमाणतः । द्वादशाङ्गुलकं चक्रं ततोऽर्धं प्रास इष्यते

a~NgulAni tvasiH kAryashchatvAriMshatpramANataH | dvAdashA~NgulakaM chakraM tato.ardhaM prAsa iShyate

प्रासवत्पट्टसं विद्याद्दण्डश्चैव तु विंशतिः । विंशतिः कणयश्चैव ह्यङ्गुलानि प्रमाणतः

prAsavatpaTTasaM vidyAddaNDashchaiva tu viMshatiH | viMshatiH kaNayashchaiva hya~NgulAni pramANataH

शोडषाङ्गुलविस्तीर्णं सबलं सम्प्रघण्टिकम् । त्रिंशदङ्गुलिमानेन कर्तव्यं खेटकं बुधैः

shoDaShA~NgulavistIrNaM sabalaM sampraghaNTikam | triMshada~NgulimAnena kartavyaM kheTakaM budhaiH

जर्जरो दण्डकाष्ठं च तथैव प्रतिशीर्षकम् । छत्रं चामरं चैव ध्वजो श‍ृङ्गार एव च

jarjaro daNDakAShThaM cha tathaiva pratishIrShakam | ChatraM chAmaraM chaiva dhvajo shR^i~NgAra eva cha

यत्किञ्चिन्मानुषे लोके द्रव्यं पुंसां प्रयोजकम् । यच्चोपकरणं सर्वे नाट्ये तत्सम्प्रकीर्तितम्

yatki~nchinmAnuShe loke dravyaM puMsAM prayojakam | yachchopakaraNaM sarve nATye tatsamprakIrtitam

यद्यस्य विषयप्राप्तं तेनोह्यं तस्य लक्षणम् । जर्जरे दण्डकाष्ठे च सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम्

yadyasya viShayaprAptaM tenohyaM tasya lakShaNam | jarjare daNDakAShThe cha sampravakShyAmi lakShaNam

माहेन्द्रा वै ध्वजाज़् प्रोक्ता लक्षणैर्विश्वकर्मणा । एषान्यतमं कुर्याज्जर्जरं दारुकर्मतः

mAhendrA vai dhvajAJ proktA lakShaNairvishvakarmaNA | eShAnyatamaM kuryAjjarjaraM dArukarmataH

अथवा वृक्षयोनिः स्यात्प्ररोहो वापि जर्जरः । वेणुरेव भवेच्छ्रेष्ठस्तस्य वक्ष्यामि लक्षणम्

athavA vR^ikShayoniH syAtpraroho vApi jarjaraH | veNureva bhavechChreShThastasya vakShyAmi lakShaNam

श्वेतभूम्यां तु यो जातः पुष्यनक्षत्रजस्तथा । संग्राह्यो वै भवेद्वेणुर्जर्जरार्थे प्रयत्नतः

shvetabhUmyAM tu yo jAtaH puShyanakShatrajastathA | sa.ngrAhyo vai bhavedveNurjarjarArthe prayatnataH

प्रमाणमङ्गुलानां तु शतमष्टोत्तर<ं भवेत् । पञ्चपर्वा चतुर्ग्रन्थिस्तालमात्रस्तथैव च

pramANama~NgulAnAM tu shatamaShTottara<M bhavet | pa~nchaparvA chaturgranthistAlamAtrastathaiva cha

स्थूलग्रन्थिर्न कर्तव्यो न शाखी न च कीटवान् । न कृमिक्षतपर्वा च न हीनश्चान्यवेणुभिः

sthUlagranthirna kartavyo na shAkhI na cha kITavAn | na kR^imikShataparvA cha na hInashchAnyaveNubhiH

मधुसर्पिस्सर्षपाक्तं माल्यधूपपुरस्कृतम् । उपास्य विधिवद्वेणुं गृह्णियाज्जर्जरं प्रति

madhusarpissarShapAktaM mAlyadhUpapuraskR^itam | upAsya vidhivadveNuM gR^ihNiyAjjarjaraM prati

यो विधिर्यः क्रमश्चैव माहेब्द्रे तु ध्वजे स्मृतः । स जर्जरस्य कर्तव्यः पुष्यवेणुसमाश्रयः

yo vidhiryaH kramashchaiva mAhebdre tu dhvaje smR^itaH | sa jarjarasya kartavyaH puShyaveNusamAshrayaH

भवेद्यो दीर्घपर्वा तु तनुपत्रस्तथैव च । पर्वाग्रतण्डुलश्चैव पुष्यवेणुः स कीर्तितः

bhavedyo dIrghaparvA tu tanupatrastathaiva cha | parvAgrataNDulashchaiva puShyaveNuH sa kIrtitaH

विधिरेष मया प्रोक्तो जर्जरस्य प्रमाणतज़्ः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि दण्डकाष्ठस्य लक्षणम्

vidhireSha mayA prokto jarjarasya pramANataJH | ata UrdhvaM pravakShyAmi daNDakAShThasya lakShaNam

कपित्थबिल्ववंशेभ्यो दण्डकाष्ठं भवेदथ । वक्रं चैव हि कर्तव्यं त्रिभागे लक्षणान्वितम्

kapitthabilvavaMshebhyo daNDakAShThaM bhavedatha | vakraM chaiva hi kartavyaM tribhAge lakShaNAnvitam

कीटैर्नोपहतं यच्च व्याधिना न च पीडितम् । मन्दशाखं भवेद्यच्च दण्डकाष्ठं तु तद्भवेत्

kITairnopahataM yachcha vyAdhinA na cha pIDitam | mandashAkhaM bhavedyachcha daNDakAShThaM tu tadbhavet

यस्त्वेभिर्लक्षणैर्हीनं दण्डकाष्ठं सजर्जरम् । कारयेत्स त्वपचयं महान्तं प्राप्नुयाद्ध्रुवम्

yastvebhirlakShaNairhInaM daNDakAShThaM sajarjaram | kArayetsa tvapachayaM mahAntaM prApnuyAddhruvam

अथ शीर्षविभागार्थं घटी कार्या प्रयत्नतः । स्वप्रमाणविनिर्दिष्टा द्वात्रिंशत्यङ्गुलानि वै

atha shIrShavibhAgArthaM ghaTI kAryA prayatnataH | svapramANavinirdiShTA dvAtriMshatya~NgulAni vai

बिल्वमध्येन कर्तव्या घटी सिरसमाश्रया । स्विन्नेन बिल्वकल्केन द्रवेण च समन्विता

bilvamadhyena kartavyA ghaTI sirasamAshrayA | svinnena bilvakalkena draveNa cha samanvitA

भस्मना वा तुषैर्वापि कारयेत्प्रतिशीर्षकम् । संछाद्य तु ततो वस्त्रैर्बिल्वदुग्धैर्घटाश्रयैः

bhasmanA vA tuShairvApi kArayetpratishIrShakam | sa.nChAdya tu tato vastrairbilvadugdhairghaTAshrayaiH

बिल्वकल्केन चीरं तु दिग्ध्वा संयोजयेद्घटीम् । न स्थूलां नानतां तन्वीं दीर्घां नैव च कारयेत्।

bilvakalkena chIraM tu digdhvA saMyojayedghaTIm | na sthUlAM nAnatAM tanvIM dIrghAM naiva cha kArayet.h.

तस्यामातपशुष्कायां सुशुष्कायामथापि वा । छेद्यं बुधाः प्रकुर्वन्ति विधिदृष्टेन कर्मणा

tasyAmAtapashuShkAyAM sushuShkAyAmathApi vA | ChedyaM budhAH prakurvanti vidhidR^iShTena karmaNA

सुतीक्ष्णेन तु शस्त्रेण अर्धार्धं प्रविभज्य च । स्वप्रमाणविनिर्दिष्टं ललाटकृतकोणकम्

sutIkShNena tu shastreNa ardhArdhaM pravibhajya cha | svapramANavinirdiShTaM lalATakR^itakoNakam

अर्धाङ्गुलं ललाटं तु कार्यं छेद्यं षडङ्गुलम् । अर्धार्धमङ्गुलं छेद्यं कटयोर्द्व्यङ्गुलं भवेत्

ardhA~NgulaM lalATaM tu kAryaM ChedyaM ShaDa~Ngulam | ardhArdhama~NgulaM ChedyaM kaTayordvya~NgulaM bhavet

कटान्ते कर्णनालस्य छेद्यं द्व्यधिकमङ्गुलम् । त्र्यङ्गुलं कर्णविवरं तथा स्याच्छेद्यमेव हि

kaTAnte karNanAlasya ChedyaM dvyadhikama~Ngulam | trya~NgulaM karNavivaraM tathA syAchChedyameva hi

तस्योपरिगता कार्या मुकुटा बहुशिल्पजाः । नानारत्नप्रतिच्छन्ना बहुरूपोपशोभिताः

tasyoparigatA kAryA mukuTA bahushilpajAH | nAnAratnapratichChannA bahurUpopashobhitAH

तथोपकरणानीह नाट्ययोगकृतानि वै । बहुप्रकारयुक्तानि कुर्वीत प्रकृतिं प्रति

tathopakaraNAnIha nATyayogakR^itAni vai | bahuprakArayuktAni kurvIta prakR^itiM prati

यत्किञ्चिदस्मिन् लोके तु चराचरसमन्विते । विहितं कर्म शिल्पं वा तत्तूपकरणं स्मृतम्

yatki~nchidasmin loke tu charAcharasamanvite | vihitaM karma shilpaM vA tattUpakaraNaM smR^itam

यद्यस्य विषयं प्राप्तं तत्तदेवाभिगच्छति । नास्तन्तः पुरुषाणां हि नाट्योपकरणाश्रये

yadyasya viShayaM prAptaM tattadevAbhigachChati | nAstantaH puruShANAM hi nATyopakaraNAshraye

यद्येनोत्पादितं कर्म शिल्पयोगक्रियापि वा । तस्य तेन कृता सृष्टिः प्रमाणं लक्षणं तथा

yadyenotpAditaM karma shilpayogakriyApi vA | tasya tena kR^itA sR^iShTiH pramANaM lakShaNaM tathA

या काष्ठयन्त्रभूयिष्ठा कृता सृष्टिर्महात्मना । न सास्माकं नाट्ययोगे कस्मात्खेदावहा हि सा

yA kAShThayantrabhUyiShThA kR^itA sR^iShTirmahAtmanA | na sAsmAkaM nATyayoge kasmAtkhedAvahA hi sA

यद्द्रव्यं जीवलोके तु नानालक्षणलक्षितम् । तस्यानुकृतिसंस्थानं नाट्यूपकरणं भवेत्

yaddravyaM jIvaloke tu nAnAlakShaNalakShitam | tasyAnukR^itisaMsthAnaM nATyoopakaraNaM bhavet

प्रासादगृहयानानि नानाप्रहरणानि च । न शक्यं तानि वै कर्तुं यथोक्तानीह लक्षणैः

prAsAdagR^ihayAnAni nAnApraharaNAni cha | na shakyaM tAni vai kartuM yathoktAnIha lakShaNaiH

लोकधर्मी भवेत्त्वन्या नाट्यधर्मी तथापरा । स्वभावो लोकधर्मी तु विभावो नाट्यमेव हि

lokadharmI bhavettvanyA nATyadharmI tathAparA | svabhAvo lokadharmI tu vibhAvo nATyameva hi

आयसं न तु कर्तव्यं न च सारमयं तथा । नाट्योपकरणं तज्ज्ञैर्गुरुखेदकर< भवेत्

AyasaM na tu kartavyaM na cha sAramayaM tathA | nATyopakaraNaM tajj~nairgurukhedakara< bhavet

काष्ठचर्मसु वस्त्र्षु जतुवेणुदलेषु च । नाट्योपकरणानीह लघुकर्माणि कारयेत्

kAShThacharmasu vastrShu jatuveNudaleShu cha | nATyopakaraNAnIha laghukarmANi kArayet

चर्मवर्मध्वजाः शैलाः प्रासादा देवतागृहाः । हयवारणयानानि विमानानि गृहाणि च

charmavarmadhvajAH shailAH prAsAdA devatAgR^ihAH | hayavAraNayAnAni vimAnAni gR^ihANi cha

पूर्वं वेणुदलैः कृत्वा कृतीर्भावसमाश्रयाः । ततः सुरङ्गैरच्छाद्य वस्त्रैः सारूप्यमानयेत्

pUrvaM veNudalaiH kR^itvA kR^itIrbhAvasamAshrayAH | tataH sura~NgairachChAdya vastraiH sArUpyamAnayet

अथवा यदि वस्त्राणामसान्निध्यं भवेदिह । तालीयैर्वा किलिञ्जैर्वा श्लक्ष्णैर्वस्त्रक्रिया भवेत्

athavA yadi vastrANAmasAnnidhyaM bhavediha | tAlIyairvA kili~njairvA shlakShNairvastrakriyA bhavet

तथा प्रहरणानि स्युस्तृणवेणुदलादिभिः । जन्तुभाण्डक्रियाभिश्च नानारूपाणि नाटके

tathA praharaNAni syustR^iNaveNudalAdibhiH | jantubhANDakriyAbhishcha nAnArUpANi nATake

प्रतिपादं प्रतिशिरः प्रतिहस्तं प्रतित्वचम् । तृणैः किलिञ्जैर्भाण्डैर्वा सारूप्याणि तु कारयेत्

pratipAdaM pratishiraH pratihastaM pratitvacham | tR^iNaiH kili~njairbhANDairvA sArUpyANi tu kArayet

यद्यस्य सदृशं रूपं सारूप्यगुणसंभवम् । मृण्मयं तत्तु कृत्स्नं तु नानारूपं तु कारयेत्

yadyasya sadR^ishaM rUpaM sArUpyaguNasaMbhavam | mR^iNmayaM tattu kR^itsnaM tu nAnArUpaM tu kArayet

भाण्डवस्त्रमधूच्छिष्टैर्लाक्षयाभ्रदलेन च । नागास्ते विविधाः कार्या ह्यतसीशणबिल्वजैः

bhANDavastramadhUchChiShTairlAkShayAbhradalena cha | nAgAste vividhAH kAryA hyatasIshaNabilvajaiH

नानाकुसुमजातीश्च फलानि विविधानि च । भाण्डवस्त्रमधूच्छिष्टैर्लाक्षया वापि कारयेत्

nAnAkusumajAtIshcha phalAni vividhAni cha | bhANDavastramadhUchChiShTairlAkShayA vApi kArayet

भाण्डवस्त्रमधूच्छिष्टैस्ताम्रपत्रैस्तथैव च । सम्यक्च नीलीरागेणाप्यभ्रपत्रेण चैव हि

bhANDavastramadhUchChiShTaistAmrapatraistathaiva cha | samyakcha nIlIrAgeNApyabhrapatreNa chaiva hi

रञ्जितेनाभ्रपत्रेण मणीश्चैव प्रकारयेत् । उपाश्रयमथाप्येषं शुल्बवङ्गेन कारयेत्

ra~njitenAbhrapatreNa maNIshchaiva prakArayet | upAshrayamathApyeShaM shulbava~Ngena kArayet

विविधा मुकुटा दिवा पूर्वं ये गदिता मया । तेऽभ्रपत्रोज्वलाः कार्या मणीव्यालोपशोभिताः

vividhA mukuTA divA pUrvaM ye gaditA mayA | te.abhrapatrojvalAH kAryA maNIvyAlopashobhitAH

न शास्त्रप्रभवं कर्म तेषां हि समुदाहृतम् । आचार्यबुद्ध्या कर्तव्यमूहापोहप्रयोजितम्

na shAstraprabhavaM karma teShAM hi samudAhR^itam | AchAryabuddhyA kartavyamUhApohaprayojitam

एष मर्त्यक्रियायोगो भविष्यत्कल्पितो मया । कस्मादल्पबलत्वं हि मनुष्येषु भविष्यति

eSha martyakriyAyogo bhaviShyatkalpito mayA | kasmAdalpabalatvaM hi manuShyeShu bhaviShyati

मर्त्यानामपि नो शक्या विभावाः सर्वकाञ्चनाः । नेष्टाः सुवर्णरत्नैस्तु मुकुटा भूषणानि वा

martyAnAmapi no shakyA vibhAvAH sarvakA~nchanAH | neShTAH suvarNaratnaistu mukuTA bhUShaNAni vA

युद्धे नियुद्धे नृत्ते वा वृष्टिव्यापारकर्मणि । गुरुभावावसन्नस्य स्वेदो मूर्छा च जायते

yuddhe niyuddhe nR^itte vA vR^iShTivyApArakarmaNi | gurubhAvAvasannasya svedo mUrChA cha jAyate

स्वेदमूर्छाक्लमार्तस्य प्रयोगस्तु विनश्यति । प्राणात्ययः कदाचिच्च भवेद्व्यायतचेष्टया

svedamUrChAklamArtasya prayogastu vinashyati | prANAtyayaH kadAchichcha bhavedvyAyatacheShTayA

तस्मात्ताम्रमयैः पत्रैरभ्रकै रञ्जितैरपि । भेण्डैरपि मधूच्छिष्टैः कार्याण्याभरणानि तु

tasmAttAmramayaiH patrairabhrakai ra~njitairapi | bheNDairapi madhUchChiShTaiH kAryANyAbharaNAni tu

एवं लोकोपचारेण स्वबुद्धिविभवेन च । नाट्योपकरणानीह बुधः सम्यक् प्रयोजयेत्

evaM lokopachAreNa svabuddhivibhavena cha | nATyopakaraNAnIha budhaH samyak prayojayet

न भेद्यं नैव च च्छेद्यं न प्रहर्तव्यमेव च । रङ्गे प्रहरणैः कार्यं संज्ञामात्रं तु कारयेत्

na bhedyaM naiva cha chChedyaM na prahartavyameva cha | ra~Nge praharaNaiH kAryaM sa.nj~nAmAtraM tu kArayet

अथवा योगशिक्षाभिर्विद्यामायाकृतेन वा । शस्त्रमोक्षः प्रकर्तव्यो रङ्गमध्ये प्रयोक्तृभिः

athavA yogashikShAbhirvidyAmAyAkR^itena vA | shastramokShaH prakartavyo ra~Ngamadhye prayoktR^ibhiH

एवं नानाप्रकारैस्तु आयुधाभरणानि च । नोक्तानि यानि च मया लोकाद् ग्राह्याणि तान्यपि

evaM nAnAprakAraistu AyudhAbharaNAni cha | noktAni yAni cha mayA lokAd grAhyANi tAnyapi

आहार्याभिनयो ह्येष मया प्रोक्तः समासतः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सामान्याभिनयं प्रति

AhAryAbhinayo hyeSha mayA proktaH samAsataH | ata UrdhvaM pravakShyAmi sAmAnyAbhinayaM prati