समुत्थानं तु वृत्तीनां व्याख्याम्यनुपूर्वशः । यथा वस्तूद्भवं चैव काव्यानां च विकल्पनम्

samutthAnaM tu vR^ittInAM vyAkhyAmyanupUrvashaH | yathA vastUdbhavaM chaiva kAvyAnAM cha vikalpanam

एकार्णवं जगत् कृत्वा भगवानच्युतो यदा । शेते स्म नागपर्यङ्के लोकान् संक्षिप्य मायया

ekArNavaM jagat kR^itvA bhagavAnachyuto yadA | shete sma nAgaparya~Nke lokAn sa.nkShipya mAyayA

अथ वीर्यबलोन्मतावसुरौ मधुकैअटभौ । तर्जयामासतुर्देवं तरसा युद्धकाङ्क्षया

atha vIryabalonmatAvasurau madhukaiaTabhau | tarjayAmAsaturdevaM tarasA yuddhakA~NkShayA

निजबाहू विमृदनन्तौ भूतभावनमक्षयम् । जानुभिर्मुष्टिभिश्चैव योधयामासतुः प्रभुम्

nijabAhU vimR^idanantau bhUtabhAvanamakShayam | jAnubhirmuShTibhishchaiva yodhayAmAsatuH prabhum

बहुभिः परुषैर्वाक्यैरन्योन्यसमभिद्रवम् । नानाधिक्षेपवचनैः कम्पयन्ताविवोदधिम्

bahubhiH paruShairvAkyairanyonyasamabhidravam | nAnAdhikShepavachanaiH kampayantAvivodadhim

तयोर्नानाप्रकाराणि वचांसि वदतोस्तदा । श्रुत्वा त्वभिहतमना द्रुहिणो वाक्यमब्रवीत्

tayornAnAprakArANi vachAMsi vadatostadA | shrutvA tvabhihatamanA druhiNo vAkyamabravIt

किमिदं भरतीवृत्तिर्वाग्भिरेव प्रवर्तते । उत्तरोत्तरसंबद्धा नन्विमौ निधनं नयः

kimidaM bharatIvR^ittirvAgbhireva pravartate | uttarottarasaMbaddhA nanvimau nidhanaM nayaH

पितामहवचः श्रुत्वा प्रोवाच मधुसूदनः । कार्यहेतोर्मया ब्रह्मन् भारतीयं विनिर्मिता

pitAmahavachaH shrutvA provAcha madhusUdanaH | kAryahetormayA brahman bhAratIyaM vinirmitA

वदतां वाक्यभूयिष्ठा भारतीयं भविष्यति । तस्मादेतौ निहन्म्यद्येत्युवाच वचनं हरिः

vadatAM vAkyabhUyiShThA bhAratIyaM bhaviShyati | tasmAdetau nihanmyadyetyuvAcha vachanaM hariH

शुद्धैरविकृतैरङ्गैः साङ्गहारैस्तथा भृशम् । योधयामासतुर्दैत्यौ युद्धमार्गविशारदौ

shuddhairavikR^itaira~NgaiH sA~NgahAraistathA bhR^isham | yodhayAmAsaturdaityau yuddhamArgavishAradau

भूमिसंयोगसंस्थानैः पदन्यासैर्हरेस्तदा । अतिभारोऽभवद् भूमेर्भारती तत्र निर्मिता

bhUmisaMyogasaMsthAnaiH padanyAsairharestadA | atibhAro.abhavad bhUmerbhAratI tatra nirmitA

वल्गितैः शार्ङ्गधनुषस्तीव्रैर्दीप्ततथैरथ । सत्वाधिकैरसंभ्रान्तैः सात्त्वती तत्र निर्मिता

valgitaiH shAr~NgadhanuShastIvrairdIptatathairatha | satvAdhikairasaMbhrAntaiH sAttvatI tatra nirmitA

विचित्रैरङ्गहारैस्तु देवो लीलासमन्वितैः । बबन्ध यच्छिखापाशं कैशिकी तत्र निर्मिता

vichitraira~NgahAraistu devo lIlAsamanvitaiH | babandha yachChikhApAshaM kaishikI tatra nirmitA

संरम्भावेगबहुलैर्नानाचारी समुत्थितैः । नियुद्धकरणैश्चित्रैरुत्पन्नारभटी ततः

saMrambhAvegabahulairnAnAchArI samutthitaiH | niyuddhakaraNaishchitrairutpannArabhaTI tataH

यां यां देवः समाचष्टे क्रियां वृत्तिषु संस्थिताम् । तां तदर्थानुगैर्जप्येऐर्द्रुहिणः प्रत्यपूजयत्

yAM yAM devaH samAchaShTe kriyAM vR^ittiShu saMsthitAm | tAM tadarthAnugairjapyeairdruhiNaH pratyapUjayat

यदा हतौ तावसुरौ हरिणा मधुकैटभौ । ततोऽब्रवीत् पद्मयोनिर्नारायणमरिन्दमम्

yadA hatau tAvasurau hariNA madhukaiTabhau | tato.abravIt padmayonirnArAyaNamarindamam

अहो विचित्रैर्विषमैः स्फुटैः सललितैरपि । अङ्गहारैः कृतं देव त्वया दानवनाशनम्

aho vichitrairviShamaiH sphuTaiH salalitairapi | a~NgahAraiH kR^itaM deva tvayA dAnavanAshanam

तस्मादयं हि लोकस्य नियुद्धसमयक्रमः । सर्वशस्त्रविमोक्षेषु न्यायसंज्ञो भविष्यति

tasmAdayaM hi lokasya niyuddhasamayakramaH | sarvashastravimokSheShu nyAyasa.nj~no bhaviShyati

न्यायाश्रितैरङ्गहारैर्न्यायाच्चैव समुत्थितैः । यस्माद्युद्धानि वर्तन्ते तस्मान्यायाः प्रकीर्तिताः

nyAyAshritaira~NgahArairnyAyAchchaiva samutthitaiH | yasmAdyuddhAni vartante tasmAnyAyAH prakIrtitAH

[चारीषु च समुत्पन्नो नानाचारीसमाश्रयः । न्यायसंज्ञः कृतो ह्येष द्रुहिणेन महात्मना

nyAyasa.nj~naH kR^ito hyeSha druhiNena mahAtmanA

ततो वेदेषु निक्षिप्ता द्रुहिणेन महात्मना । पुनरिष्वस्त्रजाते च नानाचारीसमाकुले

tato vedeShu nikShiptA druhiNena mahAtmanA | punariShvastrajAte cha nAnAchArIsamAkule

पुनर्नाट्यप्रयोगेषु नानाभावसम्न्विताः । वृत्तिसंज्ञाः कृता ह्येताः काव्यबन्धसमाश्रयाः]

punarnATyaprayogeShu nAnAbhAvasamnvitAH | vR^ittisa.nj~nAH kR^itA hyetAH kAvyabandhasamAshrayAH##]##

चरितैर्यस्य देवस्य जप्यं यद्यादृशं कृतम् । ऋषिभिस्तादृशी वृत्तिअः कृता पाठ्यादिसंयुता

charitairyasya devasya japyaM yadyAdR^ishaM kR^itam | R^iShibhistAdR^ishI vR^ittiaH kR^itA pAThyAdisaMyutA

नाट्यवेदसमुत्पना वागङ्गाभिनयात्मिका । मया काव्यक्रिअयाहेतोः प्रक्षिप्ता द्रुहिणाज्ञया

nATyavedasamutpanA vAga~NgAbhinayAtmikA | mayA kAvyakriayAhetoH prakShiptA druhiNAj~nayA

ऋग्वेदाद्भारती क्षिप्ता यजुर्वेदाच्च सात्त्वती । कैशिकी सामवेदाच्च शेषा चाथर्वणादपि

R^igvedAdbhAratI kShiptA yajurvedAchcha sAttvatI | kaishikI sAmavedAchcha sheShA chAtharvaNAdapi

या वाक्प्रधाना पुरुषप्रयोज्या स्त्रीवर्जिता संकृतपाठ्ययुक्ता । स्वनामधेयैर्भरतैः प्रयुक्ता सा भारती नाम भवेत्तु वृत्तिः

yA vAkpradhAnA puruShaprayojyA strIvarjitA sa.nkR^itapAThyayuktA | svanAmadheyairbharataiH prayuktA sA bhAratI nAma bhavettu vR^ittiH

भेदास्तस्यास्तु विज्ञेयाश्चत्वारोऽङ्गत्वमागताः । प्ररोचनामुखं चैव वीथी प्रहसनं तथा

bhedAstasyAstu vij~neyAshchatvAro.a~NgatvamAgatAH | prarochanAmukhaM chaiva vIthI prahasanaM tathA

जयाभ्युदयिनी चैव मङ्गल्या विजयावहा । सर्वपापप्रशमनी पूर्वरङ्गे प्ररोचना

jayAbhyudayinI chaiva ma~NgalyA vijayAvahA | sarvapApaprashamanI pUrvara~Nge prarochanA

[उपक्षेपेण काव्यस्य हेतुयुक्तिसमाश्रया । सिद्धेनामन्त्रणा या तु विज्ञेया सा प्ररोचना]

siddhenAmantraNA yA tu vij~neyA sA prarochanA##]##

नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा । सूत्रधारेण सहिताः संलापं यत्तु कुर्वते

naTI vidUShako vApi pAripArshvika eva vA | sUtradhAreNa sahitAH saMlApaM yattu kurvate

चित्रैर्वाक्यैः स्वकार्यारोत्थैर्वीत्थ्यङ्गेरन्यथापि वा । आमुखं तत्तु विज्ञेयं बुधैः प्रस्तावनापि वा

chitrairvAkyaiH svakAryArotthairvItthya~NgeranyathApi vA | AmukhaM tattu vij~neyaM budhaiH prastAvanApi vA

[लक्षणं पूर्वमुक्तं तु वीत्थ्याः प्रहसनस्य च । आमुखाङ्गान्यतो वक्ष्ये यथावदनुपूर्वशः]

AmukhA~NgAnyato vakShye yathAvadanupUrvashaH##]##

उद्धात्यकः कथोद्धातः प्रयोगातिशयस्तथा । प्रवृत्तकावलगिते पञ्चाङ्गान्यामुखस्य तु

uddhAtyakaH kathoddhAtaH prayogAtishayastathA | pravR^ittakAvalagite pa~nchA~NgAnyAmukhasya tu

उद्धात्यकावलगितलक्षणं कथितं मया । शेषाणां लक्षणं विप्रा व्याख्यास्याम्यानुपूर्वशः

uddhAtyakAvalagitalakShaNaM kathitaM mayA | sheShANAM lakShaNaM viprA vyAkhyAsyAmyAnupUrvashaH

सुत्रधारस्य वाक्यं वा यत्र वाक्यार्थमेव वा । गृहीतां प्रविशेत्पात्रं कथोद्धातः स कीर्तितः

sutradhArasya vAkyaM vA yatra vAkyArthameva vA | gR^ihItAM pravishetpAtraM kathoddhAtaH sa kIrtitaH

प्रयोगे तु प्रयोगं तु सूत्रधारः प्रयोजयेत् । ततश्च प्रविशेत्पात्रं प्रयोगातिशयो हि सः

prayoge tu prayogaM tu sUtradhAraH prayojayet | tatashcha pravishetpAtraM prayogAtishayo hi saH

कालप्रवृत्तिमाश्रित्य वर्णना या प्रयुज्यते । तदाश्रयाच्च पात्रस्य प्रवेशस्तत्प्रवृत्तकम्

kAlapravR^ittimAshritya varNanA yA prayujyate | tadAshrayAchcha pAtrasya praveshastatpravR^ittakam

एषामन्यतमं श्लिष्टं योजयित्वार्थयुक्तिभिः । [तस्मादङ्गद्वयस्यापि सम्भवो न निवार्यते

पात्रग्रन्थैरसंबाध प्रकुर्यादामुखं ततः । एवमेतद्बुधैर्ज्ञेयमामुखं विविधाश्रयम्

eShAmanyatamaM shliShTaM yojayitvArthayuktibhiH | pAtragranthairasaMbAdha prakuryAdAmukhaM tataH | evametadbudhairj~neyamAmukhaM vividhAshrayam

लक्षणं पूर्वमुक्तं तु वीथ्याः प्रहसनस्य च । [इत्यष्टार्धविकल्पा वृत्तिरियं भारती मयाभिहिता । सात्त्वत्यास्तु विधानं लक्षणयुक्त्या प्रवक्ष्यामि ]

lakShaNaM pUrvamuktaM tu vIthyAH prahasanasya cha | sAttvatyAstu vidhAnaM lakShaNayuktyA pravakShyAmi ##]##

या सात्त्वतेनेह गुणेन युक्ता न्यायेन वृत्तेन समन्विता च । हर्षोत्कटा संहृतशोकभावा सा सात्त्वती नाम भवेत्तु वृत्तिः

yA sAttvateneha guNena yuktA nyAyena vR^ittena samanvitA cha | harShotkaTA saMhR^itashokabhAvA sA sAttvatI nAma bhavettu vR^ittiH

वागङ्गाभिनयवती सत्त्वोत्थानवचनप्रकरणेषु । सत्त्वाधिकारयुक्ता विज्ञेया सात्त्वती वृत्तिः

vAga~NgAbhinayavatI sattvotthAnavachanaprakaraNeShu | sattvAdhikArayuktA vij~neyA sAttvatI vR^ittiH

वीराद्भुतरौद्ररसा निरस्तश‍ृङ्गारकरुणनिर्वेदा । उद्धतपुरुषप्राया परस्पराधर्षणकृता च

vIrAdbhutaraudrarasA nirastashR^i~NgArakaruNanirvedA | uddhatapuruShaprAyA parasparAdharShaNakR^itA cha

उत्थापकश्च परिवर्तकश्च सल्लापकश्च संघात्यः । चत्वारोऽस्या भेदा विज्ञेया नाट्यकोविदैअः

utthApakashcha parivartakashcha sallApakashcha sa.nghAtyaH | chatvAro.asyA bhedA vij~neyA nATyakovidaiaH

अहमप्युत्थास्यामि त्वं तावद्दर्शयात्मनः शक्तिम् । इति संघर्षसमुत्थस्तज्ज्ञैरुत्थापको ज्ञेयः

ahamapyutthAsyAmi tvaM tAvaddarshayAtmanaH shaktim | iti sa.ngharShasamutthastajj~nairutthApako j~neyaH

उत्थानसमारब्धानर्थानुत्सृज्य योऽर्थयोगवशात् । अन्यानर्थान् भजते स चापि परिवर्तको ज्ञेयः

utthAnasamArabdhAnarthAnutsR^ijya yo.arthayogavashAt | anyAnarthAn bhajate sa chApi parivartako j~neyaH

[निर्दिष्टवस्तुविषयः प्रपञ्चबद्धस्त्रिहास्यसंयुक्तः । संघर्षविशेषकृतस्त्रिविधः परिवर्तको ज्ञेयः]

sa.ngharShavisheShakR^itastrividhaH parivartako j~neyaH##]##

साधर्षजो निराधर्षजोऽपि वा रागवचसंयुक्तः । साधिक्षेपालापो ज्ञेयः सल्लापकः सोऽपि

sAdharShajo nirAdharShajo.api vA rAgavachasaMyuktaH | sAdhikShepAlApo j~neyaH sallApakaH so.api

[धर्माधर्मसमुत्थं यत्र भवेद्रागदोषसंयुक्तम् । साधिक्षेपं च वचो ज्ञेयः संलापको नाम]

sAdhikShepaM cha vaco j~neyaH saMlApako nAma##]##

मन्त्रर्थवाक्यशक्त्या दैववशादात्मदोषयोगाद्वा । संघातभेदजननस्तज्ज्ञैः संघात्यको ज्ञेयः

mantrarthavAkyashaktyA daivavashAdAtmadoShayogAdvA | sa.nghAtabhedajananastajj~naiH sa.nghAtyako j~neyaH

[बहुकपटसंश्रयाणां परोपघाताशयप्रयुक्तानाम् । कूटानां संघातो विज्ञेयः कूटसंघात्यः ]

kUTAnAM sa.nghAto vij~neyaH kUTasa.nghAtyaH ##]##

इत्यष्टार्धविकल्पा वृत्तिरियं सात्त्वती मयाभिहिता । कैशिक्यास्त्वथ लक्षणमतःपरं सम्प्रवक्ष्यामि

ityaShTArdhavikalpA vR^ittiriyaM sAttvatI mayAbhihitA | kaishikyAstvatha lakShaNamataHparaM sampravakShyAmi

या श्लक्ष्णनैपथ्यविशेषचित्रा स्त्रीसंयुता या बहुनृत्तगीता । कामोपभोगप्रभवोपचारा तां कैशिकीं वृत्तिमुदाहरन्ति

yA shlakShNanaipathyavisheShachitrA strIsaMyutA yA bahunR^ittagItA | kAmopabhogaprabhavopachArA tAM kaishikIM vR^ittimudAharanti

[बहुवद्यनृत्तगीता श‍ृङ्गाराभिनयचित्रनैपथ्या । माल्यालङ्कारयुक्ता प्रशस्तवेषा च कान्ता च

mAlyAla~NkArayuktA prashastaveShA cha kAntA cha

चित्रपदवाक्यबन्धैरलङ्कृता हसितरुदितरोषादैः । स्त्रीपुरुषकामयुक्ता विज्ञेया कैशिकीवृत्तिः]

citrapadavAkyabandhairala~NkR^itA hasitaruditaroShAdaiH | strIpuruShakAmayuktA vij~neyA kaishikIvR^ittiH##]##

नर्म च नर्मस्फुञ्जो नर्मस्फोटोऽथ नर्मगर्भश्च । कैशिक्याश्चत्वारो भेदा ह्येते समाख्याताः

narma cha narmasphu~njo narmasphoTo.atha narmagarbhashcha | kaishikyAshchatvAro bhedA hyete samAkhyAtAH

आस्थापितश‍ृङ्गारं विशुद्धकरणं निवृत्तवीररसम् । हास्यप्रवचनबहुलं नर्म त्रिविधं विजानीयात्

AsthApitashR^i~NgAraM vishuddhakaraNaM nivR^ittavIrarasam | hAsyapravachanabahulaM narma trividhaM vijAnIyAt

ईर्ष्याक्रोधप्रायं सोपालम्भकरणानुविद्धं च । आत्मोपक्षेपकृतं सविप्रलम्भं स्मृतं नर्म

IrShyAkrodhaprAyaM sopAlambhakaraNAnuviddhaM cha | AtmopakShepakR^itaM savipralambhaM smR^itaM narma

नवसङ्गमसम्भोगो रतिसमुदयवेषवाक्यसंयुक्तः । ज्ञेयो नर्मस्फुञ्जो ह्यवसानभयात्मकश्चैव

navasa~Ngamasambhogo ratisamudayaveShavAkyasaMyuktaH | j~neyo narmasphu~njo hyavasAnabhayAtmakashchaiva

विविधानां भवानां लवैर्लवैर्भूषितो बहुविशेषैः । असमग्राक्षिप्तरसो नर्मस्फोटस्तु विज्ञेयः

vividhAnAM bhavAnAM lavairlavairbhUShito bahuvisheShaiH | asamagrAkShiptaraso narmasphoTastu vij~neyaH

विज्ञानरूपशोभा धनादिभिर्नायको गणैर्यत्र । प्रच्छनां व्यवहर्ते कर्यवषान्नर्मगर्भोऽसौ

vij~nAnarUpashobhA dhanAdibhirnAyako gaNairyatra | prachChanAM vyavaharte karyavaShAnnarmagarbho.asau

[पूर्वस्थितौ विपद्येत नायको यत्र चापरस्तिष्ठेत् । तमपीह नर्मगर्भं विद्यान्नाट्यप्रयोगेषु ]

tamapIha narmagarbhaM vidyAnnATyaprayogeShu ##]##

इत्यष्टार्शविकल्पा वृत्तिरियं कैशिकी मयाभिहिता । अत ऊर्ध्वमुद्धतरसामरभटिं सम्प्रवक्ष्य्यमि

ityaShTArshavikalpA vR^ittiriyaM kaishikI mayAbhihitA | ata UrdhvamuddhatarasAmarabhaTiM sampravakShyyami

आरभटप्रायगुणा तथैव बहुकपटवञ्चनोपेता । दम्भानृतवचनवती त्वारभटी नाम विज्ञेया

ArabhaTaprAyaguNA tathaiva bahukapaTava~nchanopetA | dambhAnR^itavachanavatI tvArabhaTI nAma vij~neyA

[आवपाताप्लुलङ्गितानि च्छेद्यानि मायाकृतमिन्द्रजालम् । चित्राणी युद्धानि च यत्र नित्यं तां तादृशीमारभटीं वदन्ति

chitrANI yuddhAni cha yatra nityaM tAM tAdR^ishImArabhaTIM vadanti

शाड्गुण्यसमार्ब्धा हठातिसन्धानविद्रवोपेता । लाभालाभार्थकृता विज्ञेया वृत्तिरारभटी

shADguNyasamArbdhA haThAtisandhAnavidravopetA | lAbhAlAbhArthakR^itA vij~neyA vR^ittirArabhaTI

संक्षिप्तकावपतौ वस्तूत्थापनमथापि सम्फेटः । एते ह्यस्या भेदा लक्षणमेषं प्रवक्ष्यामि

sa.nkShiptakAvapatau vastUtthApanamathApi sampheTaH | ete hyasyA bhedA lakShaNameShaM pravakShyAmi

अन्वर्थशिल्पयुक्तो बहुपुस्तोत्थानचित्रनेपथ्यः । संक्षिप्तवस्तु विषयो ज्ञेयः संक्षिप्तकओ नाम

anvarthashilpayukto bahupustotthAnachitranepathyaH | sa.nkShiptavastu viShayo j~neyaH sa.nkShiptakao nAma

भयहर्षसमुत्थानं विद्रवविनिपातसम्भ्रमाचरणम् । क्षिप्रप्रवेशनिर्गममवपातमिमं विजानीयात्

bhayaharShasamutthAnaM vidravavinipAtasambhramAcharaNam | kShiprapraveshanirgamamavapAtamimaM vijAnIyAt

सर्वरससमासकृतं सविद्रव्व्विद्रवाश्रयं व्वपि । नाट्यं विभाव्यते यत्तद्वस्तूत्थापनं ज्ञेयम्

sarvarasasamAsakR^itaM savidravvvidravAshrayaM vvapi | nATyaM vibhAvyate yattadvastUtthApanaM j~neyam

संरम्भसम्प्रयुक्तो बहुयुद्धकपटनिर्भेदः । शस्त्रप्रहरबहुलः सम्फेटो नाम विज्ञेयः

saMrambhasamprayukto bahuyuddhakapaTanirbhedaH | shastrapraharabahulaH sampheTo nAma vij~neyaH

एवमेता बुधैर्ज्ञेया वृत्तयो नाट्यसंश्रया । रसप्रयोगमासां च कीर्त्यमानं निबोधत

evametA budhairj~neyA vR^ittayo nATyasaMshrayA | rasaprayogamAsAM cha kIrtyamAnaM nibodhata

हास्यश‍ृङ्गरबहुला कैशिकी परिचक्षिता । सत्त्वती चापि विज्ञेया वीराद्भुतशमाश्रयाः

hAsyashR^i~NgarabahulA kaishikI parichakShitA | sattvatI chApi vij~neyA vIrAdbhutashamAshrayAH

रौद्रे भयानके चैव विज्ञेयारभटी बुधैः । बीभत्से करुणे चैव भारती सम्प्रकीर्तिता

raudre bhayAnake chaiva vij~neyArabhaTI budhaiH | bIbhatse karuNe chaiva bhAratI samprakIrtitA

[ न ह्येकरसजं कव्यं किञ्चिदस्ति प्रयोगतः । भावो वापि रसो वापि प्रवृत्तिर्वृत्तिरेव वा

bhAvo vApi raso vApi pravR^ittirvR^ittireva vA

सर्वेषां समवेतानां यस्य रूपं भवेद्बहु । स मन्तव्यो रस स्थायि शेषाः सञ्चारिणः स्मृताः]

sarveShAM samavetAnAM yasya rUpaM bhavedbahu | sa mantavyo rasa sthAyi sheShAH sa~nchAriNaH smR^itAH##]##

वृत्यन्त एशोऽभिनयो मयोक्तो वागङ्गसत्त्वप्रभवो यथावद् । आहार्यमेवाभिनयं प्रयोगे वक्ष्यामि नेपथ्यकृतं तु भूयः

vR^ityanta esho.abhinayo mayokto vAga~Ngasattvaprabhavo yathAvad | AhAryamevAbhinayaM prayoge vakShyAmi nepathyakR^itaM tu bhUyaH