भरतस्य वचः श्रुत्वा पप्रच्छुर्मुनयस्ततः । भगवन् श्रोतुमिच्छामो यजनं रङ्गसंश्रयम्

bharatasya vachaH shrutvA paprachChurmunayastataH | bhagavan shrotumichChAmo yajanaM ra~NgasaMshrayam

अथ वा या क्रियास्तत्र लक्षणं यच्च पूजनम् । भविष्यद्भिर्नरैः कार्यं कथं तन्नाट्यवेश्मनि

atha vA yA kriyAstatra lakShaNaM yachcha pUjanam | bhaviShyad.hbhirnaraiH kAryaM kathaM tannATyaveshmani

इहादिर्नाट्ययोगस्य नाट्यमण्डप एव हि । तस्मात्तस्यैव तावत्त्वं लक्षणं वक्तुमर्हसि

ihAdirnATyayogasya nATyamaNDapa eva hi | tasmAttasyaiva tAvattvaM lakShaNaM vaktumarhasi

तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतोऽब्रवीत् । लक्षणं पूजनं चैव श्रूयतां नाट्यवेश्मनः

teShAM tu vachanaM shrutvA munInAM bharato.abravIt | lakShaNaM pUjanaM chaiva shrUyatAM nATyaveshmanaH

दिव्यानां मानसी सृष्टिर्गृहेषूपवनेषु च । (यथा भावाभिनिर्वर्त्याः सर्वे भावास्तु मानुषाः ॥) नराणां यत्नतः कार्या लक्षणाभिहिता क्रिया

divyAnAM mAnasI sR^iShTirgR^iheShUpavaneShu cha | (yathA bhAvAbhinirvartyAH sarve bhAvAstu mAnuShAH ||) narANAM yatnataH kAryA lakShaNAbhihitA kriyA

श्रूयतां तद्यथा यत्र कर्तव्यो नाट्यमण्डपः । तस्य वास्तु च पूजा च यथा योज्या प्रयत्नतः

shrUyatAM tadyathA yatra kartavyo nATyamaNDapaH | tasya vAstu cha pUjA cha yathA yojyA prayatnataH

इह प्रेक्ष्यागृहं दृष्ट्वा धीमता विश्वकर्मणा । त्रिविधः सन्निवेशश्च शास्त्रतः परिकल्पितः

iha prekShyAgR^ihaM dR^iShTvA dhImatA vishvakarmaNA | trividhaH sanniveshashcha shAstrataH parikalpitaH

विकृष्टश्चतुरश्रश्च त्र्यश्रश्चैव तु मण्डपः । तेषां त्रीणि प्रमाणानि ज्येष्ठं मध्यं तथाऽवरम्

vikR^iShTashchaturashrashcha tryashrashchaiva tu maNDapaH | teShAM trINi pramANAni jyeShThaM madhyaM tathA.avaram

प्रमाणमेषां निर्दिष्टं हस्तदण्डसमाश्रयम् । शतं चाष्टौ चतुःषष्टिर्हस्ता द्वात्रिंशदेव च

pramANameShAM nirdiShTaM hastadaNDasamAshrayam | shataM chAShTau chatuHShaShTirhastA dvAtriMshadeva cha

अष्टाधिकं शतं ज्येष्ठं चतुःषष्टिस्तु मध्यमम् । कनीयस्तु तथा वेश्म हस्ता द्वात्रिंशदिष्यते

aShTAdhikaM shataM jyeShThaM chatuHShaShTistu madhyamam | kanIyastu tathA veshma hastA dvAtriMshadiShyate

देवानां तु भवेज्ज्येष्ठं नृपाणां मध्यमं भवेत् । शेषाणां प्रकृतीनां तु कनीयः संविधीयते

devAnAM tu bhavejjyeShThaM nR^ipANAM madhyamaM bhavet | sheShANAM prakR^itInAM tu kanIyaH saMvidhIyate

(प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां प्रशस्तं मध्यमं स्मृतम् । तत्र पाठ्यं च गेयं च सुखश्राव्यतरं भवेत् ॥ प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां त्रिप्रकारो विधिः स्मृतः । विकृष्टश्चतुरस्रश्च त्र्यस्रश्चैव प्रयोक्तृभिः ॥ कनीयस्तु स्मृतं त्र्यस्रं चतुरस्रं तु मध्यमम् । ज्येष्ठं विकृष्टं विज्ञेयं नाट्यवेदप्रयोक्तृभिः ॥) प्रमाणं यच्च निर्दिष्टं लक्षणं विश्वकर्मणा । प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां तच्चैव हि निबोधत

tatra pAThyaM cha geyaM cha sukhashrAvyataraM bhavet || prekShAgR^ihANAM sarveShAM triprakAro vidhiH smR^itaH | vikR^iShTashchaturasrashcha tryasrashchaiva prayoktR^ibhiH || kanIyastu smR^itaM tryasraM chaturasraM tu madhyamam | jyeShThaM vikR^iShTaM vij~neyaM nATyavedaprayoktR^ibhiH ||##)## pramANaM yachcha nirdiShTaM lakShaNaM vishvakarmaNA | prekShAgR^ihANAM sarveShAM tachchaiva hi nibodhata

अणू रजश्च वालश्च लिक्षा यूका यवस्तथा । अङ्गुलं च तथा हस्तो दण्डश्चैव प्रकीर्तितः

aNU rajashcha vAlashcha likShA yUkA yavastathA | a~NgulaM cha tathA hasto daNDashchaiva prakIrtitaH

अणवोऽष्टौ रजः प्रोक्तं तान्यष्टौ वाल उच्यते । वालास्त्वष्टौ भवेल्लिक्षा यूका लिक्षाष्टकं भवेत्

aNavo.aShTau rajaH proktaM tAnyaShTau vAla uchyate | vAlAstvaShTau bhavellikShA yUkA likShAShTakaM bhavet

यूकास्त्वष्टौ यवो ज्ञेयो यवास्त्वष्टौ तथाङ्गुलम् । अङ्गुलानि तथा हस्तश्चतुर्विंशतिरुच्यते

yUkAstvaShTau yavo j~neyo yavAstvaShTau tathA~Ngulam | a~NgulAni tathA hastashchaturviMshatiruchyate

चतुर्हस्तो भवेद्दण्डो निर्दिष्टस्तु प्रमाणतः । अनेनैव प्रमाणेन वक्ष्याम्येषां विनिर्णयम्

chaturhasto bhaveddaNDo nirdiShTastu pramANataH | anenaiva pramANena vakShyAmyeShAM vinirNayam

चतुःषष्टिकरान्कुर्याद्दीर्घत्वेन तु मण्डपम् । द्वात्रिंशतं च विस्तारन्मर्त्यानां यो भवेदिह

chatuHShaShTikarAnkuryAddIrghatvena tu maNDapam | dvAtriMshataM cha vistAranmartyAnAM yo bhavediha

अत ऊर्ध्वं न कर्तव्यः कर्तृभिर्नाट्यमण्डपः । यस्मादव्यक्तभावं हि तत्र नाट्यं व्रजेदिति

ata UrdhvaM na kartavyaH kartR^ibhirnATyamaNDapaH | yasmAdavyaktabhAvaM hi tatra nATyaM vrajediti

मण्डपे विप्रकृष्टे तु पाठ्यमुच्चारितस्वरम् । अनिस्सरणधर्मत्वाद्विस्वरत्वं भृशं व्रजेत्

maNDape viprakR^iShTe tu pAThyamuchchAritasvaram | anissaraNadharmatvAdvisvaratvaM bhR^ishaM vrajet

यश्चाप्यास्यगतो भावो नानादृष्टिसमन्वितः स वेश्मनः प्रकृष्टत्वाद् व्रजेदव्यक्ततां पराम्

yashchApyAsyagato bhAvo nAnAdR^iShTisamanvitaH sa veshmanaH prakR^iShTatvAd vrajedavyaktatAM parAm

प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां तस्मान्मध्यममिष्यते । यावत्पाठ्यं च गेयं च तत्र श्रव्यतरं भवेत्

prekShAgR^ihANAM sarveShAM tasmAnmadhyamamiShyate | yAvatpAThyaM cha geyaM cha tatra shravyataraM bhavet

[प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां त्रिप्रकारो विधिः स्मृतः । विकृष्टश्चतुरस्रश्च त्र्यस्रश्चैव प्रयोक्तृभिः ॥) कनीयस्तु स्मृतं त्र्यस्रं चतुरस्रं तु मध्यमम् । ज्येष्ठं विकृष्टं विज्ञेयं नाट्यवेदप्रयोक्तृभिः ]॥ देवानां मानसी सृष्टिर्गृहेषूपवनेषु च । यत्नभावाभिनिष्पन्नाः सर्वे भावा हि मानुषा

vikR^iShTashchaturasrashcha tryasrashchaiva prayoktR^ibhiH ||) kanIyastu smR^itaM tryasraM chaturasraM tu madhyamam | jyeShThaM vikR^iShTaM vij~neyaM nATyavedaprayoktR^ibhiH ##]##|| devAnAM mAnasI sR^iShTirgR^iheShUpavaneShu cha | yatnabhAvAbhiniShpannAH sarve bhAvA hi mAnuShA

तस्माद्देवकृतैर्भावैर्न विस्पर्धेत मानुषः । मानुषस्य तु गेहस्य सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम्

tasmAddevakR^itairbhAvairna vispardheta mAnuShaH | mAnuShasya tu gehasya sampravakShyAmi lakShaNam

भूमेर्विभागं पूर्वं तु परीक्षेत प्रयोजक । ततो वास्तु प्रमाणेन प्रारभेत शुभेच्छया

bhUmervibhAgaM pUrvaM tu parIkSheta prayojaka | tato vAstu pramANena prArabheta shubhechChayA

समा स्थिरा तु कठिना कृष्णा गौरी च या भवेत् । भूमिस्तत्रैव कर्तव्यः कर्तृभिर्नाट्यमण्डपः

samA sthirA tu kaThinA kR^iShNA gaurI cha yA bhavet | bhUmistatraiva kartavyaH kartR^ibhirnATyamaNDapaH

प्रथमं शोधनं कृत्वा लाङ्गलेन समुत्कृषेत् । अस्थिकीलकपालानि तृणगुल्मांश्च शोधयेत्

prathamaM shodhanaM kR^itvA lA~Ngalena samutkR^iShet | asthikIlakapAlAni tR^iNagulmAMshcha shodhayet

शोधयित्वा वसुमतीं प्रमाणं निर्दिशेत्ततः । (त्रीण्युत्तराणि सौम्यं च विशाखापि च रेवती ।, हस्तितिष्यानुराधाश्च प्रशस्ता नाट्यकर्मणि ।) पुष्यनक्षत्रयोगेन शुक्लं सूत्रं प्रसारयेत्

shodhayitvA vasumatIM pramANaM nirdishettataH | (trINyuttarANi saumyaM cha vishAkhApi cha revatI |, hastitiShyAnurAdhAshcha prashastA nATyakarmaNi |) puShyanakShatrayogena shuklaM sUtraM prasArayet

कार्पासं बाल्बजं वापि मौञ्जं वाल्कलमेव च । सूत्रं बुधैस्तु कर्तव्यं यस्य च्छेदो न विद्यते

kArpAsaM bAlbajaM vApi mau~njaM vAlkalameva cha | sUtraM budhaistu kartavyaM yasya chChedo na vidyate

अर्धच्छिन्ने भवेत्सूत्रे स्वामिनो मरणं ध्रुवम् । त्रिभागच्छिन्नया रज्वा राष्ट्रकोपो विधीयते

ardhachChinne bhavetsUtre svAmino maraNaM dhruvam | tribhAgachChinnayA rajvA rAShTrakopo vidhIyate

छिन्नायां तु चतुर्भागे प्रयोक्तुर्नाश उच्यते । हस्तात्प्रभ्रष्टया वापि कश्चित्वपचयो भवेत्

ChinnAyAM tu chaturbhAge prayokturnAsha uchyate | hastAtprabhraShTayA vApi kashchitvapachayo bhavet

तस्मान्नित्यं प्रयत्नेन रज्जुग्रहणमिष्यते । कार्यं चैव प्रयत्नेन मानं नाट्यगृहस्य तु

tasmAnnityaM prayatnena rajjugrahaNamiShyate | kAryaM chaiva prayatnena mAnaM nATyagR^ihasya tu

मुहूर्तेनानुकूलेन तिथ्या सुकरणेन च । ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा तु पुण्याहं वाचयेत्ततः

muhUrtenAnukUlena tithyA sukaraNena cha | brAhmaNAMstarpayitvA tu puNyAhaM vAchayettataH

शान्तितोयं ततो दत्त्वा ततः सूत्रं प्रसारयेत् । चतुष्षष्टिकरान्कृत्वा द्विधा कुर्यात्पुनश्च तान्

shAntitoyaM tato dattvA tataH sUtraM prasArayet | chatuShShaShTikarAnkR^itvA dvidhA kuryAtpunashcha tAn

पृष्ठतो यो भवेद्भागो द्विधाभूतस्य तस्य तु । सममर्धविभागेन रङ्गशीर्षं प्रकल्पयेत्

pR^iShThato yo bhavedbhAgo dvidhAbhUtasya tasya tu | samamardhavibhAgena ra~NgashIrShaM prakalpayet

पश्चिमे च विभागेऽथ नेपथ्यगृहमादिशेत् । विभज्य भागान्विधिवद्ययथावदनुपूर्वशः

pashchime cha vibhAge.atha nepathyagR^ihamAdishet | vibhajya bhAgAnvidhivadyayathAvadanupUrvashaH

शुभे नक्षत्रयोगे च मण्डपस्य निवेशनम् । शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्मृदङ्गपणवादिभिः

shubhe nakShatrayoge cha maNDapasya niveshanam | sha~NkhadundubhinirghoShairmR^ida~NgapaNavAdibhiH

सर्वातोद्यैः प्रणुदितैः स्थापनं कार्यमेव तु । उत्सार्याणि त्वनिष्टानि पाषण्ड्याश्रमिणस्तथा

sarvAtodyaiH praNuditaiH sthApanaM kAryameva tu | utsAryANi tvaniShTAni pAShaNDyAshramiNastathA

काषायवसनाश्चैव विकलाश्चैअव ये नराः । निशायां च बलिः कार्या नानाभोजनसंयुतः

kAShAyavasanAshchaiva vikalAshchaiava ye narAH | nishAyAM cha baliH kAryA nAnAbhojanasaMyutaH

गन्धपुष्पफलोपेता दिशो दश समाश्रितः । पूर्वेण शुक्लान्नयुतो नीलान्नो दक्षिणेन च

gandhapuShpaphalopetA disho dasha samAshritaH | pUrveNa shuklAnnayuto nIlAnno dakShiNena cha

पश्चिमेन बलिः पीतो रक्तश्चैवोत्तरेण तु । यादृशं दिशि यस्यां तु दैवतं परिकल्पितम्

pashchimena baliH pIto raktashchaivottareNa tu | yAdR^ishaM dishi yasyAM tu daivataM parikalpitam

तादृशस्तत्र दातव्यो बलिर्मन्त्रपुरस्कृतः । स्थापने ब्राह्मणेभ्यश्च दातव्यं घृतपायसम्

tAdR^ishastatra dAtavyo balirmantrapuraskR^itaH | sthApane brAhmaNebhyashcha dAtavyaM ghR^itapAyasam

मधुपर्कस्तथा राज्ञे कर्तृभ्यश्च गुडौदनम् । नक्षत्रेण तु कर्तव्यं मूलेन स्थापनं बुधैः

madhuparkastathA rAj~ne kartR^ibhyashcha guDaudanam | nakShatreNa tu kartavyaM mUlena sthApanaM budhaiH

मुहूर्तेनानुकूलेन तिथ्या सुकरणेन च । एवं तु स्थापनं कृत्वा भित्तिकर्म प्रयोजयेत्

muhUrtenAnukUlena tithyA sukaraNena cha | evaM tu sthApanaM kR^itvA bhittikarma prayojayet

भित्तिकर्मणि निर्वृत्ते स्तम्भानां स्थापनं ततः । तिथिनक्षत्रयोगेन शुभेन करणेन च

bhittikarmaNi nirvR^itte stambhAnAM sthApanaM tataH | tithinakShatrayogena shubhena karaNena cha

स्तम्भानां स्थापनं कार्यं रोहिण्या श्रवणेन वा । आचार्येण सुयुक्तेन त्रिरात्रोपोषितेन च

stambhAnAM sthApanaM kAryaM rohiNyA shravaNena vA | AchAryeNa suyuktena trirAtropoShitena cha

स्तम्भानां स्थापनं कार्यं प्राप्ते सूर्योदये शुभे । प्रथमे ब्राह्मणस्तम्भे सर्पिस्सर्षपसंस्कृतः

stambhAnAM sthApanaM kAryaM prApte sUryodaye shubhe | prathame brAhmaNastambhe sarpissarShapasaMskR^itaH

सर्वशुक्लो विधिः कार्यो दद्यात्पायसमेव च । ततश्च क्षत्रियस्तम्भे वस्त्रमाल्यानुलेपनम्

sarvashuklo vidhiH kAryo dadyAtpAyasameva cha | tatashcha kShatriyastambhe vastramAlyAnulepanam

सर्व रक्तं प्रदातव्यं द्विजेभ्यश्च गुडौदनम् । वैश्यस्तम्भे विधिः कार्यो दिग्भागे पश्चिमोत्तरे

sarva raktaM pradAtavyaM dvijebhyashcha guDaudanam | vaishyastambhe vidhiH kAryo digbhAge pashchimottare

सर्वं प्रीतं प्रदातव्यं द्विजेभ्यश्च घृतौदनम् । शूद्रस्तम्भे विधिः कार्यः सम्यक्पूर्वोत्तराश्रये

sarvaM prItaM pradAtavyaM dvijebhyashcha ghR^itaudanam | shUdrastambhe vidhiH kAryaH samyakpUrvottarAshraye

नीलप्रायं प्रयत्नेन कूसरं च द्विजाशनम् । पूर्वोक्तब्राह्मणस्तम्भे शुक्लमाल्यानुलेपने

nIlaprAyaM prayatnena kUsaraM cha dvijAshanam | pUrvoktabrAhmaNastambhe shuklamAlyAnulepane

निक्षिपेत्कनकं मूले कर्णाभरणसंश्रयम् । ताम्रं चाधः प्रदातव्यं स्तम्भे क्षत्रियसंज्ञके

nikShipetkanakaM mUle karNAbharaNasaMshrayam | tAmraM chAdhaH pradAtavyaM stambhe kShatriyasa.nj~nake

वैश्यस्तम्भस्य मूले तु रजतं सम्प्रदापयेत् । शूद्रस्तम्भस्य मूले तु दद्यादायसमेव च

vaishyastambhasya mUle tu rajataM sampradApayet | shUdrastambhasya mUle tu dadyAdAyasameva cha

सर्वेष्वेव तु निक्षेप्यं स्तम्भमूलेषु काञ्चनम् । स्वस्तिपुण्याहघोषेण जयशब्देन चैव हि

sarveShveva tu nikShepyaM stambhamUleShu kA~nchanam | svastipuNyAhaghoSheNa jayashabdena chaiva hi

स्तम्भानां स्थापनं कार्यं पुष्पमालापुरस्कृतम् । रत्नदानैः सगोदानैर्वस्त्रदानैरनल्पकैः

stambhAnAM sthApanaM kAryaM puShpamAlApuraskR^itam | ratnadAnaiH sagodAnairvastradAnairanalpakaiH

ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा तु स्तम्भानुत्थापयेत्ततः । अचलं चाप्यकम्पञ्च तथैवावलितं पुनः

brAhmaNAMstarpayitvA tu stambhAnutthApayettataH | achalaM chApyakampa~ncha tathaivAvalitaM punaH

स्तम्भस्योत्थापने सम्यग्दोषा ह्येते प्रकीर्तिताः । अवृष्टिरुक्ता चलने वलने मृत्युतो भयम्

stambhasyotthApane samyagdoShA hyete prakIrtitAH | avR^iShTiruktA chalane valane mR^ityuto bhayam

कम्पने परचक्रात्तु भयं भवति दारुणम् । दोषैरेतैर्विहीनं तु स्तम्भमुत्थापयेच्छिवम्

kampane parachakrAttu bhayaM bhavati dAruNam | doShairetairvihInaM tu stambhamutthApayechChivam

पवित्रे ब्राह्मणस्तम्भे दातव्या दक्षिणा च गौः । शेषाणां भोजनं कार्यं स्थापने कर्तृसंश्रयम्

pavitre brAhmaNastambhe dAtavyA dakShiNA cha gauH | sheShANAM bhojanaM kAryaM sthApane kartR^isaMshrayam

मन्त्रपूतं च तद्देयं नाट्याचार्येण धीमता । पुरोहितं नृपं चैव भोजयेन्मधुपायसैः

mantrapUtaM cha taddeyaM nATyAchAryeNa dhImatA | purohitaM nR^ipaM chaiva bhojayenmadhupAyasaiH

कर्तॄनापि तथा सर्वान्कृसरां लवणोत्तराम् । सर्वमेवं विधिं कृत्वा सर्वातोद्यैः प्रवादितैः

kartR^InApi tathA sarvAnkR^isarAM lavaNottarAm | sarvamevaM vidhiM kR^itvA sarvAtodyaiH pravAditaiH

अभिमन्त्र्य यथान्यायं स्तम्भानुत्थापयेच्छुचिः । ``यथाऽचलो गिरिर्मेरुर्हिमवांश्च महाबलः

जयावहो नरेन्द्रस्य तथा त्वमचलो भव ।'' स्तम्भद्वारं च भित्तिं च नेपथ्यगृहमेव च

abhimantrya yathAnyAyaM stambhAnutthApayechChuchiH | jayAvaho narendrasya tathA tvamachalo bhava |\rdq stambhadvAraM cha bhittiM cha nepathyagR^ihameva cha

एवमुत्थापयेतज्ज्ञो विधिदृष्टेन कर्मणा । रङ्गपीठस्य पार्श्वे तु कर्तव्या मत्तवारणी

evamutthApayetajj~no vidhidR^iShTena karmaNA | ra~NgapIThasya pArshve tu kartavyA mattavAraNI

चतुस्तम्भसमायुक्ता रङ्गपीठप्रमाणतः । अध्यर्धहस्तोत्सेधेन कर्तव्या मत्तवारणी

chatustambhasamAyuktA ra~NgapIThapramANataH | adhyardhahastotsedhena kartavyA mattavAraNI

उत्सेधेन तयोस्तुल्यं कर्तव्यं रङ्गमण्डपम् । तस्यां माल्यं च धूपं च गन्धं वस्त्रं तथैव च

utsedhena tayostulyaM kartavyaM ra~NgamaNDapam | tasyAM mAlyaM cha dhUpaM cha gandhaM vastraM tathaiva cha

नानावर्णानि देयानि तथा भूतप्रियो बलिः । आयसं तत्र दातव्यं स्तम्भानां कुशैलैरधः

nAnAvarNAni deyAni tathA bhUtapriyo baliH | AyasaM tatra dAtavyaM stambhAnAM kushailairadhaH

भोजने कृसराश्चैव दातव्यं ब्राह्मणाशनम् । एवं विधिपुरस्कारैः कर्तव्या मत्तवारणी

bhojane kR^isarAshchaiva dAtavyaM brAhmaNAshanam | evaM vidhipuraskAraiH kartavyA mattavAraNI

रङ्गपीठं ततः कार्यं विधिदृष्टेण कर्मणा । रङ्गशीर्षस्तु कर्तव्यं षड्दारुकसमन्वितम्

ra~NgapIThaM tataH kAryaM vidhidR^iShTeNa karmaNA | ra~NgashIrShastu kartavyaM ShaDdArukasamanvitam

कार्यं द्वारद्वयं चात्र नेपथ्यगृहकस्य तु । पूरणे मृत्तिका चात्र कृष्णा देया प्रयत्नतः

kAryaM dvAradvayaM chAtra nepathyagR^ihakasya tu | pUraNe mR^ittikA chAtra kR^iShNA deyA prayatnataH

लाङ्गलेन समुत्कृष्य निर्लोष्टतृणशर्करम् । लाङ्गले शुद्धवर्णो तु धुर्यो योज्यौ प्रयत्नतः

lA~Ngalena samutkR^iShya nirloShTatR^iNasharkaram | lA~Ngale shuddhavarNo tu dhuryo yojyau prayatnataH

कर्तारः पुरुषश्चात्र येऽङ्गदोषविविर्जिताः । अहीनाङ्गैश्च वोढव्या मृत्तिका पिटकैर्नवैः

kartAraH puruShashchAtra ye.a~NgadoShavivirjitAH | ahInA~Ngaishcha voDhavyA mR^ittikA piTakairnavaiH

एवंविधैः प्रकर्तव्यं रङ्गशीर्षं प्रयत्नतः । कूर्मपृष्ठं न कर्तव्यं मत्स्यपृष्ठं तथैव च

evaMvidhaiH prakartavyaM ra~NgashIrShaM prayatnataH | kUrmapR^iShThaM na kartavyaM matsyapR^iShThaM tathaiva cha

शुद्धादर्शतलाकारं रङ्गशीर्षं प्रशस्यते । रत्नानि चात्र देयानि पूर्वे वज्रं विचक्षणैः

shuddhAdarshatalAkAraM ra~NgashIrShaM prashasyate | ratnAni chAtra deyAni pUrve vajraM vichakShaNaiH

वैडूर्यं दक्षिणे पार्श्वे स्फटिकं पश्चिमे तथा । प्रवालमुत्तरे चैव मध्ये तु कनकं भवेत्

vaiDUryaM dakShiNe pArshve sphaTikaM pashchime tathA | pravAlamuttare chaiva madhye tu kanakaM bhavet

एवं रङ्गशिरः कृत्वा दारुकर्म प्रयोजयेत् । ऊहप्रत्यूहसंयुक्तः नानाशिल्पप्रयोजितम्

evaM ra~NgashiraH kR^itvA dArukarma prayojayet | UhapratyUhasaMyuktaH nAnAshilpaprayojitam

नानासञ्जवनोपेतं बहुव्यालोपशोभितम् । ससालभञ्जिकाभिश्च समन्तात्समलङ्कृतम्

nAnAsa~njavanopetaM bahuvyAlopashobhitam | sasAlabha~njikAbhishcha samantAtsamala~NkR^itam

निर्व्यूहकुहरोपेतं नानाग्रथितवेदिकम् । नानाविन्याससंयुक्तं चित्रजालगवाक्षकम्

nirvyUhakuharopetaM nAnAgrathitavedikam | nAnAvinyAsasaMyuktaM chitrajAlagavAkShakam

सुपीठधारिणीयुक्तं कपोतालीसमाकुलम् । नानाकुट्टिमविन्यस्तैः स्तम्भैश्चाप्युपशोभितम्

supIThadhAriNIyuktaM kapotAlIsamAkulam | nAnAkuTTimavinyastaiH stambhaishchApyupashobhitam

एवं काष्ठविधिं कृत्वा भित्तिकर्म प्रयोजयेत् । स्तम्भं वा नागदन्तं वा वातायनमथापि वा

evaM kAShThavidhiM kR^itvA bhittikarma prayojayet | stambhaM vA nAgadantaM vA vAtAyanamathApi vA

कोणं वा सप्रतिद्वारं द्वारविद्धं न कारयेत् । कार्यः शैलगुहाकारो द्विभूमिर्नाट्यमण्डपः

koNaM vA sapratidvAraM dvAraviddhaM na kArayet | kAryaH shailaguhAkAro dvibhUmirnATyamaNDapaH

मन्दवातायनोपेतो निर्वातो धीरशब्दवान् । तस्मान्निवातः कर्तव्यः कर्तृभिर्नाट्यमण्डपः

mandavAtAyanopeto nirvAto dhIrashabdavAn | tasmAnnivAtaH kartavyaH kartR^ibhirnATyamaNDapaH

गम्भीरस्वरता येन कुतपस्य भविष्यति । भित्तिकर्मविधिं कृत्वा भित्तिलेपं प्रदापयेत्

gambhIrasvaratA yena kutapasya bhaviShyati | bhittikarmavidhiM kR^itvA bhittilepaM pradApayet

सुधाकर्म बहिस्तस्य विधातव्यं प्रयत्नतः । भित्तिष्वथ विलिप्तासु परिमृष्टासु सर्वतः

sudhAkarma bahistasya vidhAtavyaM prayatnataH | bhittiShvatha viliptAsu parimR^iShTAsu sarvataH

समासु जातशोभासु चित्रकर्म प्रयोजयेत् । चित्रकर्मणि चालेख्याः पुरुषाः स्रीजनास्तथा

samAsu jAtashobhAsu chitrakarma prayojayet | chitrakarmaNi chAlekhyAH puruShAH srIjanAstathA

लताबन्धाश्च कर्तव्याश्चरितं चात्म्भोगजम् । एवं विकृष्टं कर्तव्यं नाट्यवेश्म प्रयोक्तृभिः

latAbandhAshcha kartavyAshcharitaM chAtmbhogajam | evaM vikR^iShTaM kartavyaM nATyaveshma prayoktR^ibhiH

पुनरेव हि वक्ष्यामि चतुरश्रस्य लक्षणम् । समन्ततश्च कर्तव्या हस्ता द्वात्रिंशदेव तु

punareva hi vakShyAmi chaturashrasya lakShaNam | samantatashcha kartavyA hastA dvAtriMshadeva tu

शुभभूमिविभागस्थो नाट्यज्ञैर्नाट्यमण्डपः । यो विधिः पूर्वमुक्तस्तु लक्षणं मङ्गलानि च

shubhabhUmivibhAgastho nATyaj~nairnATyamaNDapaH | yo vidhiH pUrvamuktastu lakShaNaM ma~NgalAni cha

विकृष्टे तान्यशेषाणि चतुरश्रेऽपि कारयेत् । चतुरश्रं समं कृत्वा सूत्रेण प्रविभज्य च

vikR^iShTe tAnyasheShANi chaturashre.api kArayet | chaturashraM samaM kR^itvA sUtreNa pravibhajya cha

बाह्यतः सर्वतः कार्या भित्तिः श्लिष्टेष्टका दृढा । तत्राभ्यन्तरतः कार्या रङ्गपीठोपरि स्थिताः

bAhyataH sarvataH kAryA bhittiH shliShTeShTakA dR^iDhA | tatrAbhyantarataH kAryA ra~NgapIThopari sthitAH

दश प्रयोक्तृभिः स्तम्भाः शक्ता मण्डपधारणे । स्तम्भानां बाह्यतश्चापि सोपानाकृति पीठकम्

dasha prayoktR^ibhiH stambhAH shaktA maNDapadhAraNe | stambhAnAM bAhyatashchApi sopAnAkR^iti pIThakam

इष्टकादारुभिः कार्यं प्रेक्षकाणां निवेशनम् । हस्तप्रमाणैरुत्सेधैर्भूमिभागसमुत्थितैः

iShTakAdArubhiH kAryaM prekShakANAM niveshanam | hastapramANairutsedhairbhUmibhAgasamutthitaiH

रङ्गपीठावलोक्यं तु कुर्यादासनजं विधिम् । षडन्यानन्तरे चैव पुनः स्तम्भान्यथादिशम्

ra~NgapIThAvalokyaM tu kuryAdAsanajaM vidhim | ShaDanyAnantare chaiva punaH stambhAnyathAdisham

विधिना स्थापयेतज्ञो दृढान्मण्डपधारणे । अष्टौ स्तम्भान्पुनश्चैव तेषामुपरि कल्पयेत्

vidhinA sthApayetaj~no dR^iDhAnmaNDapadhAraNe | aShTau stambhAnpunashchaiva teShAmupari kalpayet

स्थाप्यं चैव ततः पीठमष्टहस्तप्रमाणतः । विद्धास्यमष्टहस्तं च पीठं तेषु ततो न्यसेत्

sthApyaM chaiva tataH pIThamaShTahastapramANataH | viddhAsyamaShTahastaM cha pIThaM teShu tato nyaset

तत्र स्तम्भाः प्रदातव्यास्तज्ञैर्मण्डपधारणे । धारणीधारणास्ते च शालस्त्रीभिरलङ्कृताः

tatra stambhAH pradAtavyAstaj~nairmaNDapadhAraNe | dhAraNIdhAraNAste cha shAlastrIbhirala~NkR^itAH

नेपथ्यगृहकं चैव ततः कार्यं प्रयत्नतः । द्वारं चैकं भवेत्तत्र रङ्गपीठप्रवेशनम्

nepathyagR^ihakaM chaiva tataH kAryaM prayatnataH | dvAraM chaikaM bhavettatra ra~NgapIThapraveshanam

जनप्रवेशनं चान्यदाभिमुख्येन कारयेत् । रङ्गस्याभिमुखं कार्यं द्वितीयं द्वारमेव तु

janapraveshanaM chAnyadAbhimukhyena kArayet | ra~NgasyAbhimukhaM kAryaM dvitIyaM dvArameva tu

अष्टहस्तं तु कर्तव्यं रङ्गपीठं प्रमाणतः । चतुरश्रं समतलं वेदिकासमलङ्कृतम्

aShTahastaM tu kartavyaM ra~NgapIThaM pramANataH | chaturashraM samatalaM vedikAsamala~NkR^itam

पूर्वप्रमाणनिर्दिष्टा कर्तव्या मत्तवारणी । चतुःस्तम्भसमायुक्ता वेदिकायास्तु पार्श्वतः

pUrvapramANanirdiShTA kartavyA mattavAraNI | chatuHstambhasamAyuktA vedikAyAstu pArshvataH

समुन्नतं समं चैव रङ्गशीर्षं तु कारयेत् । विकृष्टे तून्नतं कार्यं चतुरश्रे समं तथा

samunnataM samaM chaiva ra~NgashIrShaM tu kArayet | vikR^iShTe tUnnataM kAryaM chaturashre samaM tathA

एवमेतेन विधिना चतुरश्रं गृहं भवेत् । अतः परं प्रवक्ष्यामि त्र्यश्रगेहस्य लक्षणम्

evametena vidhinA chaturashraM gR^ihaM bhavet | ataH paraM pravakShyAmi tryashragehasya lakShaNam

त्र्यश्रं त्रिकोणं कर्तव्यं नाट्यवेश्मप्रयोक्तृभिः । मध्ये त्रिकोणमेवास्य रङ्गपीठं तु कारयेत्

tryashraM trikoNaM kartavyaM nATyaveshmaprayoktR^ibhiH | madhye trikoNamevAsya ra~NgapIThaM tu kArayet

द्वारं तैनैव कोणेन कर्तव्यं तस्य वेश्मनः । द्वितीयं चैव कर्तव्यं रङ्गपीठस्य पृष्ठतः

dvAraM tainaiva koNena kartavyaM tasya veshmanaH | dvitIyaM chaiva kartavyaM ra~NgapIThasya pR^iShThataH

विधिर्यश्चतुरश्रस्य भित्तिस्तम्भसमाश्रयः । स तु सर्वः प्रयोक्तव्यस्त्र्यश्रस्यापि प्रयोक्तृभिः

vidhiryashchaturashrasya bhittistambhasamAshrayaH | sa tu sarvaH prayoktavyastryashrasyApi prayoktR^ibhiH

एवमेतेन विधिना कार्या नाट्यगृहा बुधैः । पुनरेषां प्रवक्ष्यामि पूजामेवं यथाविधिः

evametena vidhinA kAryA nATyagR^ihA budhaiH | punareShAM pravakShyAmi pUjAmevaM yathAvidhiH