इतिवृत्तं तु नाट्यस्य शरीरं परिकीर्तितम् । पञ्चभिः सन्धिभिस्तस्य विभागः सम्प्रकल्पितः

itivR^ittaM tu nATyasya sharIraM parikIrtitam | pa~nchabhiH sandhibhistasya vibhAgaH samprakalpitaH

इतिवृत्तं द्विधा चैव बुधस्तु परिकल्पयेत् । आधिकरिकमेकं स्यात् प्रासङ्गिकमथापरम्

itivR^ittaM dvidhA chaiva budhastu parikalpayet | AdhikarikamekaM syAt prAsa~NgikamathAparam

यत्कार्यं हि फलप्राप्त्या सामर्थ्यात्परिकल्प्यते । तदाधिकारिकं ज्ञेयमन्यत्प्रासङ्गिकं विदुः

yatkAryaM hi phalaprAptyA sAmarthyAtparikalpyate | tadAdhikArikaM j~neyamanyatprAsa~NgikaM viduH

कारणात्फलयोग्यस्य वृत्तं स्यादाधिकारिकम् । तस्योपकरणार्थं तु कीर्त्यते ह्यानुषङ्गिकम्

kAraNAtphalayogyasya vR^ittaM syAdAdhikArikam | tasyopakaraNArthaM tu kIrtyate hyAnuSha~Ngikam

कवेः प्रयत्नान्नेतॄणां युक्तानां विद्ध्युपाश्रयात् । कल्प्यते हि फलप्राप्तिः समुत्कर्षात्फलस्य च

kaveH prayatnAnnetR^INAM yuktAnAM viddhyupAshrayAt | kalpyate hi phalaprAptiH samutkarShAtphalasya cha

(लौकिकी सुखदुःखाख्या यथावस्था रसोद्भवा । दशधा मन्मथावस्था व्यवस्थास्त्रिविधा मता ॥) ६॥ संसारे फलयागे तु व्यापारः कारणस्य यः । तस्यानुपूर्व्या विज्ञेया पञ्चावस्था प्रयोक्तृभिः

dashadhA manmathAvasthA vyavasthAstrividhA matA ||##)## 6|| saMsAre phalayAge tu vyApAraH kAraNasya yaH | tasyAnupUrvyA vij~neyA pa~nchAvasthA prayoktR^ibhiH

प्रारम्भश्च प्रयत्नश्च तथा प्राप्तेश्च संभवः । नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश्च पञ्चमः

prArambhashcha prayatnashcha tathA prApteshcha saMbhavaH | niyatA cha phalaprAptiH phalayogashcha pa~nchamaH

औत्सुक्यमात्रबन्धस्तु यद्बीजस्य निबध्यते । महतः फलयोगस्य स फलारम्भ इष्यते

autsukyamAtrabandhastu yadbIjasya nibadhyate | mahataH phalayogasya sa phalArambha iShyate

अपश्यतः फलप्राप्तिं व्यापारो यः फलं प्रति । परं चौत्सुक्यगमनं स प्रयत्नः प्रकीर्तितः

apashyataH phalaprAptiM vyApAro yaH phalaM prati | paraM cautsukyagamanaM sa prayatnaH prakIrtitaH

ईषत्प्राप्तिर्यदा काचित्फलस्य परिकल्पते । भावमात्रेण तु प्राहुर्विधिज्ञाः प्राप्तिसम्भवम्

IShatprAptiryadA kAchitphalasya parikalpate | bhAvamAtreNa tu prAhurvidhij~nAH prAptisambhavam

नियतां तु फलप्राप्तिं यदा भावेन पश्यति । नियतां तां फलप्राप्तिं सगुणां परिचक्षते

niyatAM tu phalaprAptiM yadA bhAvena pashyati | niyatAM tAM phalaprAptiM saguNAM parichakShate

अभिप्रेतं समग्रं च प्रतिरूपं क्रियाफलम् । इतिवृत्ते भवेद्यस्मिन् फलयोगः प्रकीर्तितः

abhipretaM samagraM cha pratirUpaM kriyAphalam | itivR^itte bhavedyasmin phalayogaH prakIrtitaH

सर्वस्यैव हि कार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिभिः । एतास्त्वनुक्रमेणैव पञ्चावस्था भवन्ति हि

sarvasyaiva hi kAryasya prArabdhasya phalArthibhiH | etAstvanukrameNaiva pa~nchAvasthA bhavanti hi

आसां स्वभावभिन्नानां परस्परसमागमात् । विन्यास एकभावेन फलहेतुः प्रकीर्तितः

AsAM svabhAvabhinnAnAM parasparasamAgamAt | vinyAsa ekabhAvena phalahetuH prakIrtitaH

इतिवृत्तं समाख्यातं प्रत्यगेवाधिकारिकम् । तदारम्भादि कर्तव्यं फलान्तं च यथा भवेत्

itivR^ittaM samAkhyAtaM pratyagevAdhikArikam | tadArambhAdi kartavyaM phalAntaM cha yathA bhavet

पूर्णसन्धि च कर्तव्यं हीनसन्ध्यपि वा पुनः । नियमात् पूर्णसन्धि स्याद्धीनसन्ध्यथ कारणात्

pUrNasandhi cha kartavyaM hInasandhyapi vA punaH | niyamAt pUrNasandhi syAddhInasandhyatha kAraNAt

एकलोपे चतुर्थस्य द्विलोपे त्रिचतुर्थयोः । द्वितीयत्रिचतुर्थानां त्रिलोपे लोप इष्यते

ekalope chaturthasya dvilope trichaturthayoH | dvitIyatrichaturthAnAM trilope lopa iShyate

प्रासङ्गिके परार्थत्वान्न ह्येष नियमो भवेत् । यद्वृत्तं सम्भवेत्तत्र तद्योज्यमविरोधतः

prAsa~Ngike parArthatvAnna hyeSha niyamo bhavet | yadvR^ittaM sambhavettatra tadyojyamavirodhataH

इतिवृत्ते यथावस्थाः पञ्चारम्भादिकाः स्मृताः । अर्थप्रकृतयः पञ्च तथा बीजादिका अपि

itivR^itte yathAvasthAH pa~nchArambhAdikAH smR^itAH | arthaprakR^itayaH pa~ncha tathA bIjAdikA api

बीजं बिन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च । अर्थप्रकृतयः पञ्च ज्ञात्वा योज्या यथाविधि

bIjaM binduH patAkA cha prakarI kAryameva cha | arthaprakR^itayaH pa~ncha j~nAtvA yojyA yathAvidhi

स्वल्पमात्रं समुत्सृष्टं बहुधा यद्विसर्पति । फलावसानं यच्चैव बीजं तत्परिकीर्तितम्

svalpamAtraM samutsR^iShTaM bahudhA yadvisarpati | phalAvasAnaM yacchaiva bIjaM tatparikIrtitam

प्रयोजनानां विच्छेदे यदविच्छेदकारणम् । यावत्समाप्तिर्बन्धस्य स बिन्दुः परिकीर्तितः

prayojanAnAM vichChede yadavichChedakAraNam | yAvatsamAptirbandhasya sa binduH parikIrtitaH

यद्वृत्तं तु परार्थं स्यात् प्रधानस्योपकारकम् प्रधानवच्च कल्प्येत सा पताकेति कीर्तिता

yadvR^ittaM tu parArthaM syAt pradhAnasyopakArakam pradhAnavaccha kalpyeta sA patAketi kIrtitA

फलं प्रकल्प्यते यस्याः परार्थायैव केवलम् । अनुबन्धविहीनत्वात् प्रकरीति विनिर्दिशेत् ॥ २५। यदाधिकारिकं वस्तु सम्यक् प्राज्ञैः प्रयुज्यते । तदर्थो यः समारम्भस्तत्कार्यं परिकीर्तितम्

phalaM prakalpyate yasyAH parArthAyaiva kevalam | anubandhavihInatvAt prakarIti vinirdishet || 25. yadAdhikArikaM vastu samyak prAj~naiH prayujyate | tadartho yaH samArambhastatkAryaM parikIrtitam

एतेषां यस्य येनार्थो यतश्च गुण इष्यते । तत् प्रधानं तु कर्तव्यं गुणभूतान्यतः परम्

eteShAM yasya yenArtho yatashcha guNa iShyate | tat pradhAnaM tu kartavyaM guNabhUtAnyataH param

एकोऽनेकोऽपि वा सन्धिः पताकायां तु यो भवेत् । प्रधानार्थानुयायित्वादनुसन्धिः प्रकीर्त्यते

eko.aneko.api vA sandhiH patAkAyAM tu yo bhavet | pradhAnArthAnuyAyitvAdanusandhiH prakIrtyate

आगर्भादाविमर्शाद्वा पताका विनिवर्तते । कस्माद्यस्मान्निबन्धोऽस्याः परार्थः परिकीर्त्यते

AgarbhAdAvimarshAdvA patAkA vinivartate | kasmAdyasmAnnibandho.asyAH parArthaH parikIrtyate

यत्रार्थे चिन्तितेऽन्यस्मिन्स्तल्लिन्ङ्गोऽन्यः प्रयुज्यते । आगन्तुकेन भावेन पताकास्थानकं तु तत् ॥ ३०। सहसैवार्थसम्पत्तिर्गुणवत्युपकारतः । पताकास्थानकमिदं प्रथमं परिकीर्तितम्

yatrArthe chintite.anyasmin####stallin~Ngo.anyaH prayujyate | Agantukena bhAvena patAkAsthAnakaM tu tat || 30. sahasaivArthasampattirguNavatyupakArataH | patAkAsthAnakamidaM prathamaM parikIrtitam

वचः सातिशयं क्लिष्टं काव्यबन्धसमाश्रयम् । पताकास्थानकमिदं द्वितीअयं परिकीर्तितम्

vachaH sAtishayaM kliShTaM kAvyabandhasamAshrayam | patAkAsthAnakamidaM dvitIayaM parikIrtitam

अर्थोपक्षेपणं यत्र लीनं सविनयं भवेत् । श्लिष्टप्रत्युत्तरोपेतं तृतीयमिदमिष्यते

arthopakShepaNaM yatra lInaM savinayaM bhavet | shliShTapratyuttaropetaM tR^itIyamidamiShyate

द्व्यर्थो वचनविन्यासः सुश्लिष्टः काव्ययोजितः । उपन्याससुयुक्तश्च तच्चतुर्थमुदाहृतम्

dvyartho vachanavinyAsaH sushliShTaH kAvyayojitaH | upanyAsasuyuktashca tachchaturthamudAhR^itam

[यत्र सातिशयं वाक्यमर्थोपक्षेपणं भवेत् । विनाशिदृष्टमन्ते च पताकार्धं तु तद्भवेत् ]

vinAshidR^iShTamante cha patAkArdhaM tu tadbhavet ##]##

चतुष्पताकापरमं नाटके कार्ययिष्यते । पञ्चभिः सन्धिभिर्युक्तं तांश्च वक्ष्याम्यतः परम्

chatuShpatAkAparamaM nATake kAryayiShyate | pa~nchabhiH sandhibhiryuktaM tAMshcha vakShyAmyataH param

मुखं प्रतिमुखं चैव गर्भो विमर्श एव च । तथा निर्वहणं चेति नाटके पञ्च सन्धयः

mukhaM pratimukhaM chaiva garbho vimarsha eva cha | tathA nirvahaNaM cheti nATake pa~ncha sandhayaH

[पञ्चभिः सन्धिभिर्युक्तं प्रधानमनु कीर्त्यते । शेषाः प्रधानसन्धीनामनुग्राह्यनुसन्धयः ]

sheShAH pradhAnasandhInAmanugrAhyanusandhayaH ##]##

यत्र बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा । काव्ये शरीरानुगता तन्मुखं परिकीर्तितम्

yatra bIjasamutpattirnAnArtharasasambhavA | kAvye sharIrAnugatA tanmukhaM parikIrtitam

बीजस्योद्घाटनं यत्र दृष्टनष्टमिव क्वचित् । मुखन्यस्तस्य सर्वत्र तद्वै प्रतिमुखं स्मृतम्

bIjasyodghATanaM yatra dR^iShTanaShTamiva kvachit | mukhanyastasya sarvatra tadvai pratimukhaM smR^itam

उद्भेदस्तस्य बीजस्य प्राप्तिरप्राप्तिरेव वा । पुनश्चान्वेषणं यत्र स गर्भ इति संज्ञितः

udbhedastasya bIjasya prAptiraprAptireva vA | punashchAnveShaNaM yatra sa garbha iti sa.nj~nitaH

गर्भनिर्भिन्नबीजार्थो विलोभनकृतोऽथवा । क्रोधव्यसनजो वापि स विमर्श इति स्मृतः

garbhanirbhinnabIjArtho vilobhanakR^ito.athavA | krodhavyasanajo vApi sa vimarsha iti smR^itaH

समानयनमर्थानां मुखाद्यानां सबीजिनाम् । नानाभावोत्तराणां यद्भवेन्निर्वहणं तु तत्

samAnayanamarthAnAM mukhAdyAnAM sabIjinAm | nAnAbhAvottarANAM yadbhavennirvahaNaM tu tat

एते तु सन्धयो ज्ञेया नाटकस्य प्रयोक्तृभिः । तथा प्रकरणास्यापि शेषाणां च निबोधत

ete tu sandhayo j~neyA nATakasya prayoktR^ibhiH | tathA prakaraNAsyApi sheShANAM cha nibodhata

डिमः समवकारश्च चतुःसन्धी प्रकीर्तितौ । न तयोरवमर्शस्तु कर्तव्यः कविभिः सदा

DimaH samavakArashcha chatuHsandhI prakIrtitau | na tayoravamarshastu kartavyaH kavibhiH sadA

व्यायोगेहामृगौ चापि सदा कार्यौ त्रिसन्धिकौ । गर्भावमर्शौ न स्यातां तयोर्वृत्तिश्च कैशिकी

vyAyogehAmR^igau chApi sadA kAryau trisandhikau | garbhAvamarshau na syAtAM tayorvR^ittishcha kaishikI

द्विसन्धि तु प्रहसनं वीथ्यङ्को भाण एव च । मुखनिर्वहने तत्र कर्तव्ये कविभिः सदा

dvisandhi tu prahasanaM vIthya~Nko bhANa eva cha | mukhanirvahane tatra kartavye kavibhiH sadA

[वीथी चैव हि भाणश्च तथा प्रहसनं पुनः । कैशिकीवृत्तिहीनानि कार्याणि कविभिः सदा ]

kaishikIvR^ittihInAni kAryANi kavibhiH sadA ##]##

एवं हि सन्धयः कार्या दशरूपे प्रयोक्तृभिः । पुनरेषां तु सन्धीनामङ्गकल्पं निबोधदत

evaM hi sandhayaH kAryA dasharUpe prayoktR^ibhiH | punareShAM tu sandhInAma~NgakalpaM nibodhadata

सन्धिनां यानि वृत्तानि प्रदेशेष्वनुपूर्वशः । स्वसम्पद्गुणयुक्तानि तान्यङ्गान्युपधारयेत्

sandhinAM yAni vR^ittAni pradesheShvanupUrvashaH | svasampadguNayuktAni tAnya~NgAnyupadhArayet

इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः । रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानां चैव गूहनम्

iShTasyArthasya rachanA vR^ittAntasyAnupakShayaH | rAgaprAptiH prayogasya guhyAnAM chaiva gUhanam

आश्चर्यवदभिख्यानं प्रकाश्यानां प्रकाशनम् । अङ्गानां षड्विधं ह्येतद् दॄष्टं शास्त्रे प्रयोजनम्

AshcaryavadabhikhyAnaM prakAshyAnAM prakAshanam | a~NgAnAM ShaDvidhaM hyetad dR^IShTaM shAstre prayojanam

अङ्गहीनो नरो यद्वन्नैवारम्भक्षमो भवेत् । अङ्गहीनं तथा काव्यं न प्रयोगक्षमं भवेत्

a~NgahIno naro yadvannaivArambhakShamo bhavet | a~NgahInaM tathA kAvyaM na prayogakShamaM bhavet

उदात्तमपि तत्काव्यं स्यादङ्गैः परिवर्जितम् । हीनत्वाद्धि प्रयोगस्य न सतां रञ्जयेन्मनः

udAttamapi tatkAvyaM syAda~NgaiH parivarjitam | hInatvAddhi prayogasya na satAM ra~njayenmanaH

काव्यं यदपि हीनार्थं सम्यदङ्गैः समन्वितम् । दीप्तत्वात्तु प्रयोगस्य शोभामेति न संशयः

kAvyaM yadapi hInArthaM samyada~NgaiH samanvitam | dIptatvAttu prayogasya shobhAmeti na saMshayaH

[तस्मात् सन्धिप्रदेशेषु यथायोगं यथारसम् । कविनाङ्गानि कार्याणि सम्यक्तानि निबोधत]

kavinA~NgAni kAryANi samyaktAni nibodhata##]##

उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनम् । युक्तिः प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना

upakShepaH parikaraH parinyAso vilobhanam | yuktiH prAptiH samAdhAnaM vidhAnaM paribhAvanA

उद्भेदः करणं भेद एतान्यङ्गानि वै मुखे । तथा प्रतिमुखे चैव श‍ृणुताङ्गानि नामतः

udbhedaH karaNaM bheda etAnya~NgAni vai mukhe | tathA pratimukhe chaiva shR^iNutA~NgAni nAmataH

विलासः परिसर्पश्च विधूतं‍ तापनं तथा । नर्म नर्मद्युतिश्चैव तथा प्रगयणं पुनः

vilAsaH parisarpashcha vidhUta.n tApanaM tathA | narma narmadyutishchaiva tathA pragayaNaM punaH

निरोधश्चैव विज्ञेयः पर्युपासनमेव च । पुष्पं वज्रमुपन्यासो वर्णसंहार एव च

nirodhashchaiva vij~neyaH paryupAsanameva cha | puShpaM vajramupanyAso varNasaMhAra eva cha

एतानि वै प्रतिमुखे गर्भेऽङ्गानि निबोधत । अभूताहरणं मार्गो रूपोदाहरणे क्रमः

etAni vai pratimukhe garbhe.a~NgAni nibodhata | abhUtAharaNaM mArgo rUpodAharaNe kramaH

संग्रहश्चानुमानं च प्रार्थनाक्षिप्तमेव च । तोटकाधिबले चैव ह्युद्वेगो विद्रवस्तथा

sa.ngrahashchAnumAnaM cha prArthanAkShiptameva cha | toTakAdhibale chaiva hyudvego vidravastathA

एतान्यङ्गानि वै गर्भे ह्यवमर्शे निबोधत । अपवादश्च संफेटो विद्रवः शक्तिरेव च

etAnya~NgAni vai garbhe hyavamarshe nibodhata | apavAdashcha sa.npheTo vidravaH shaktireva cha

व्यवसायः प्रसङ्गश्च द्युतिः खेदो निषेधनम् । विरोधनमथादानं छादनं च प्ररोचना

vyavasAyaH prasa~Ngashcha dyutiH khedo niShedhanam | virodhanamathAdAnaM ChAdanaM cha prarochanA

व्यवहारश्च युक्तिश्च विमर्शाङ्गान्यमूनि च । सन्धिर्निरोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम्

vyavahArashcha yuktishcha vimarshA~NgAnyamUni cha | sandhirnirodho grathanaM nirNayaH paribhAShaNam

द्युतिः प्रसाद आनन्दः समयो ह्युपगूहनम् । भाषणं पूर्ववाक्यं च काव्यसंहार एव च

dyutiH prasAda AnandaH samayo hyupagUhanam | bhAShaNaM pUrvavAkyaM cha kAvyasaMhAra eva cha

प्रशस्तिरिति संहारे ज्ञेयान्यङ्गानि नामतः । चतुष्षष्ठि बुधैर्ज्ञेयान्येतान्यङ्गानि सन्धिषु

prashastiriti saMhAre j~neyAnya~NgAni nAmataH | chatuShShaShThi budhairj~neyAnyetAnya~NgAni sandhiShu

[सम्पादनार्थं बीजस्य सम्यक्सिद्धिकराणि च । कार्याण्येतानि कविभिर्विभज्यार्थानि नाटके ]

kAryANyetAni kavibhirvibhajyArthAni nATake ##]##

पुनरेषां प्रवक्ष्यामि लक्षणानि यथाक्रमम् । काव्यार्थस्य समुत्पत्तिरुपक्षेप इति स्मृतः

punareShAM pravakShyAmi lakShaNAni yathAkramam | kAvyArthasya samutpattirupakShepa iti smR^itaH

यदुत्पन्नार्थबाहुल्यं ज्ञेयः परिकरस्तु सः । तन्निष्पत्तिः परिन्यासो विज्ञेयः कविभिः सदा

yadutpannArthabAhulyaM j~neyaH parikarastu saH | tanniShpattiH parinyAso vij~neyaH kavibhiH sadA

गुणनिर्वर्णनं चैव विलोभनमिति स्मृतम् । सम्प्रधारणमर्थानां युक्तिरित्यभिधीयते

guNanirvarNanaM chaiva vilobhanamiti smR^itam | sampradhAraNamarthAnAM yuktirityabhidhIyate

सुखार्थस्याभिगमनं प्राप्तिरित्यभिसंज्ञिता । बीजार्थस्योपगमनं समाधानमिति स्मृतम्

sukhArthasyAbhigamanaM prAptirityabhisa.nj~nitA | bIjArthasyopagamanaM samAdhAnamiti smR^itam

सुखदुःखकृतो योऽर्थस्तद्विधानमिति स्मृतम् । कुतूहलोत्तरावेगो विज्ञेया परिभावना

sukhaduHkhakR^ito yo.arthastadvidhAnamiti smR^itam | kutUhalottarAvego vij~neyA paribhAvanA

बीजार्थस्य प्ररोहो यः स उद्भेद इति स्मृतः । प्रकृतार्थसमारम्भः करणं नाम तद्भवेत्

bIjArthasya praroho yaH sa udbheda iti smR^itaH | prakR^itArthasamArambhaH karaNaM nAma tadbhavet

संघातभेदनार्थो यः स भेद इति कीर्तितः । [एतानि तु मुखाङ्गानि वक्ष्ये प्रतिमुखे पुनः]

समीहा रतिभोगार्था विलास इति संज्ञितः । दृष्टनष्टानुसरणं परिसर्प इति स्मृतः

sa.nghAtabhedanArtho yaH sa bheda iti kIrtitaH | samIhA ratibhogArthA vilAsa iti sa.nj~nitaH | dR^iShTanaShTAnusaraNaM parisarpa iti smR^itaH

कृतस्यानुनयस्यादौ विधूतं ह्यपरिग्रहः । अपायदर्शनं यत्तु तापनं नाम तद्भवीत्

kR^itasyAnunayasyAdau vidhUtaM hyaparigrahaH | apAyadarshanaM yattu tApanaM nAma tadbhaveet

क्रीडार्थं विहितं यत्तु हास्यं नर्मेति तत्स्मृतम् दोषप्रच्छादनार्थं तु हास्यं नर्मद्युतिः स्मृता

krIDArthaM vihitaM yattu hAsyaM narmeti tatsmR^itam doShaprachChAdanArthaM tu hAsyaM narmadyutiH smR^itA

उत्तरोत्तरवाक्यं तु भवेत्प्रगयणं पुनः । या तु व्यसनसम्प्राप्तिः स निरोधः प्रकीर्तितः

uttarottaravAkyaM tu bhavetpragayaNaM punaH | yA tu vyasanasamprAptiH sa nirodhaH prakIrtitaH

क्रुद्धस्यनुनयो यस्तु भवेत्तत्पर्युपासनम् । विशेषवचनं यत्तु तत्पुष्पमिति संज्ञितम्

kruddhasyanunayo yastu bhavettatparyupAsanam | visheShavachanaM yattu tatpuShpamiti sa.nj~nitam

प्रत्यक्षरूक्षं यद्वाक्यं वज्रं तदभिधीयते । उपपत्तिकृतो योऽर्थ उपन्यासश्च स स्मृतः

pratyakSharUkShaM yadvAkyaM vajraM tadabhidhIyate | upapattikR^ito yo.artha upanyAsashcha sa smR^itaH

चातुर्वर्ण्योपगमनं वर्णसंहार इष्यते । कपटापाश्रयं वाक्यमभूताहरणं विदुः

chAturvarNyopagamanaM varNasaMhAra iShyate | kapaTApAshrayaM vAkyamabhUtAharaNaM viduH

तत्त्वार्थवचनं चैव मार्ग इत्यभिधीयते । चित्रार्थसमवाये तु वितर्को रूपमिष्यते । यत्सातिशयवद्वाक्यं तदुदाहरणं स्मृतम्

tattvArthavachanaM chaiva mArga ityabhidhIyate | chitrArthasamavAye tu vitarko rUpamiShyate | yatsAtishayavadvAkyaM tadudAharaNaM smR^itam

भावतत्त्वोपलब्धिस्तु क्रम इत्यभिधीयते । सामदानादिसम्पन्नः संग्रहः परिकीर्तितः

bhAvatattvopalabdhistu krama ityabhidhIyate | sAmadAnAdisampannaH sa.ngrahaH parikIrtitaH

रूपानुरूपगमनमनुमानमिति स्मृतम् । रतिहर्षोत्सवानां तु प्रार्थना प्रार्थना भवेत् । गर्भस्योद्भेदनं यत्साक्षिप्तिरित्यभिधीयते

rUpAnurUpagamanamanumAnamiti smR^itam | ratiharShotsavAnAM tu prArthanA prArthanA bhavet | garbhasyodbhedanaM yatsAkShiptirityabhidhIyate

संरम्भवचनं चैव तोटकं त्विति संज्ञितम् । कपटेनातिसंधानं ब्रुवतेऽधिबलं बुधाः

saMrambhavachanaM chaiva toTakaM tviti sa.nj~nitam | kapaTenAtisa.ndhAnaM bruvate.adhibalaM budhAH

भयं नृपारिदस्यूत्थमुद्वेगः परिकीर्तितः । शङ्का भयत्रासकृतो विद्रयः समुदाहृतः

bhayaM nR^ipAridasyUtthamudvegaH parikIrtitaH | sha~NkA bhayatrAsakR^ito vidrayaH samudAhR^itaH

दोषप्रख्यापनं यत्तु सोऽपवाद इति स्मृतः । रोषग्रथितवाक्यं तु सम्फेटः परिकीर्तितः

doShaprakhyApanaM yattu so.apavAda iti smR^itaH | roShagrathitavAkyaM tu sampheTaH parikIrtitaH

गुरुव्यतिक्रमो यस्तु स द्रवः परिकीर्तितः । विरोधिप्रशमो यश्च स शक्तिः परिकीर्तिता

guruvyatikramo yastu sa dravaH parikIrtitaH | virodhiprashamo yashcha sa shaktiH parikIrtitA

व्यवसायश्च विज्ञेयः प्रतिज्ञाहेतुसंभवः । प्रसङ्गश्चैव विज्ञेयो गुरूणा परिकीर्तनम्

vyavasAyashcha vij~neyaH pratij~nAhetusaMbhavaH | prasa~Ngashchaiva vij~neyo gurUNA parikIrtanam

वाक्यमाधर्षसंयुक्तं द्युतिस्तज्ज्ञैरुदाहृता । मनश्चेष्टाविनिष्पन्नः श्रमः खेद उदाहृतः

vAkyamAdharShasaMyuktaM dyutistajj~nairudAhR^itA | manashcheShTAviniShpannaH shramaH kheda udAhR^itaH

ईप्सितार्थप्रतीघातः प्रतिषेधः प्रकीर्तितः । कार्यात्ययोपगमनं विरोधनमिति स्मृतम्

IpsitArthapratIghAtaH pratiShedhaH prakIrtitaH | kAryAtyayopagamanaM virodhanamiti smR^itam

बीजकार्योपगमनमातानमिति संज्ञितम् । अपमानकृतं वाक्यं कार्यार्थं च्छादनं भवेत्

bIjakAryopagamanamAtAnamiti sa.nj~nitam | apamAnakR^itaM vAkyaM kAryArthaM chChAdanaM bhavet

प्ररोचना स विज्ञेया संहारार्थप्रदर्शिनी । [प्रत्यक्षवचनं यत्तु स व्याहार इति स्मृतः

सविच्छेदं वचो यत्र सा युक्तिरिति संज्ञिता । ज्ञेया विचलना तज्ज्ञैरवमानार्थसंयुत]

prarochanA sa vij~neyA saMhArArthapradarshinI | savichChedaM vacho yatra sA yuktiriti sa.nj~nitA | j~neyA vichalanA tajj~nairavamAnArthasaMyuta##]##

[एतान्यवमृशेऽङ्गानि संहारे तु निबोधत] । मुखबीजोपगमनं सन्धिरित्यभिधीयते

mukhabIjopagamanaM sandhirityabhidhIyate

कार्यस्यान्वेषणं युक्त्या निरोध इति कीर्तितः । उपक्षेपस्तु कार्याणां ग्रथनं परिकीर्तितम्

kAryasyAnveShaNaM yuktyA nirodha iti kIrtitaH | upakShepastu kAryANAM grathanaM parikIrtitam

अनुभूतार्थकथनं निर्णयः समुदाहृतः । परिवादकृतं यस्यात्तदाहुः परिभाषणम्

anubhUtArthakathanaM nirNayaH samudAhR^itaH | parivAdakR^itaM yasyAttadAhuH paribhAShaNam

लब्धस्यार्थस्य शमनं द्युतिमाचक्षते पुनः । समागमस्तथार्थानामानन्दः परिकीर्तितः

labdhasyArthasya shamanaM dyutimAchakShate punaH | samAgamastathArthAnAmAnandaH parikIrtitaH

दुःखस्यापगमो यस्तु समयः स निगद्यते । शुश्रूषाद्युपसम्पन्नः प्रसादः प्रीतिरुच्यते

duHkhasyApagamo yastu samayaH sa nigadyate | shushrUShAdyupasampannaH prasAdaH prItiruchyate

अद्भुतस्य तु सम्प्राप्तिरूपगूहनमिष्यते । सामदानादि सम्पन्नं भाषणं समुदाहृतम्

adbhutasya tu samprAptirUpagUhanamiShyate | sAmadAnAdi sampannaM bhAShaNaM samudAhR^itam

पूर्ववाक्यं तु विज्ञेयं यथोक्तार्थप्रदर्शनम् । वरप्रदानसम्प्राप्तिः काव्यसंहार इष्यते

pUrvavAkyaM tu vij~neyaM yathoktArthapradarshanam | varapradAnasamprAptiH kAvyasaMhAra iShyate

नृपदेशप्रशान्तिश्च प्रशस्तिरभिधीयते । यथासन्धि तु कर्तव्यान्येतान्यङ्गानि नाटके

nR^ipadeshaprashAntishcha prashastirabhidhIyate | yathAsandhi tu kartavyAnyetAnya~NgAni nATake

कविभिः काव्यकुशलै रसभावमपेक्ष्य तु । संमिश्राणि कदाचित्तु द्वित्रियोगेन वा पुनः

kavibhiH kAvyakushalai rasabhAvamapekShya tu | saMmishrANi kadAchittu dvitriyogena vA punaH

ज्ञात्वा कार्यमवस्थां च कार्याण्यङ्गानि सन्धिषु । एतेषामेव चाङ्गानां संबद्धान्यर्थयुक्तितः

j~nAtvA kAryamavasthAM cha kAryANya~NgAni sandhiShu | eteShAmeva chA~NgAnAM saMbaddhAnyarthayuktitaH

सन्ध्यन्तराणि सन्धीनां विशेषास्त्वेकविंशतिः । सामभेदस्तथा दण्डः प्रदानं वध एव च

sandhyantarANi sandhInAM visheShAstvekaviMshatiH | sAmabhedastathA daNDaH pradAnaM vadha eva cha

प्रत्युत्पन्नमतित्वं च गोत्रस्खलितमेव च । साहसं च भयं चैव ह्रीर्माया क्रोध एव च

pratyutpannamatitvaM cha gotraskhalitameva cha | sAhasaM cha bhayaM chaiva hrIrmAyA krodha eva cha

ओजः संवरणं भ्रान्तिस्तथा हेत्वपधारणम् । दूतो लेखस्तथा स्वप्नश्चित्रं मद इति स्मृतम्

ojaH saMvaraNaM bhrAntistathA hetvapadhAraNam | dUto lekhastathA svapnashchitraM mada iti smR^itam

[विष्कम्भचूलिका चैव तथ चैव प्रवेशकः । अङ्कावतारोऽङ्कमुखमर्थोपक्षेपपञ्चकम्

a~NkAvatAro.a~NkamukhamarthopakShepapa~nchakam

मध्यमपुरुषनियोज्यो नाटकमुखसन्धिमात्रसंचारः । विष्कम्भकस्तु कार्यः पुरोहितामात्यकञ्चुकिभिः

madhyamapuruShaniyojyo nATakamukhasandhimAtrasa.nchAraH | viShkambhakastu kAryaH purohitAmAtyaka~nchukibhiH

शुद्धः संकीर्णो वा द्विविधो विष्कंभकस्तु विज्ञेयः । मध्यमपात्रैः शुद्धः संकीर्णो नीचमध्यकृतः

shuddhaH sa.nkIrNo vA dvividho viShkaMbhakastu vij~neyaH | madhyamapAtraiH shuddhaH sa.nkIrNo nIchamadhyakR^itaH

अन्तर्यवनिकासंस्थैः सूतादिभिरनेकधा । अर्थोपक्षेपणं यत्तु क्रियते सा हि चूलिका

antaryavanikAsaMsthaiH sUtAdibhiranekadhA | arthopakShepaNaM yattu kriyate sA hi chUlikA

अङ्कान्तरानुसारी संक्षेपार्थमधिकृत्य बिन्दूनाम् । प्रकरणनाटकविषये प्रवेशको नाम विज्ञेयः

a~NkAntarAnusArI sa.nkShepArthamadhikR^itya bindUnAm | prakaraNanATakaviShaye praveshako nAma vij~neyaH

अङ्कान्त एव चाङ्को निपतति यस्मिन् प्रयोगमासाद्य । बीजार्थयुक्तियुक्तो ज्ञेयो ह्यङ्कावतारोऽसौ

a~NkAnta eva chA~Nko nipatati yasmin prayogamAsAdya | bIjArthayuktiyukto j~neyo hya~NkAvatAro.asau

विष्लिष्टमुखमङ्कस्य स्त्रिया वा पुरुषेण वा । यदुपक्षिप्यते पूर्वं तदङ्कमुखमुच्यते ]

viShliShTamukhama~Nkasya striyA vA puruSheNa vA | yadupakShipyate pUrvaM tada~Nkamukhamuchyate ##]##

अन्यान्यपि लास्यविधावङ्गानि तु नाटकोपयोगीनि । अस्माद्विनिःसृतानि तु भाण इवैअकप्रयोज्यानि

anyAnyapi lAsyavidhAva~NgAni tu nATakopayogIni | asmAdviniHsR^itAni tu bhANa ivaiakaprayojyAni

[भाणाकृतिवल्लास्यं विज्ञेयं त्वेकपात्रहार्यं वा । प्रकरणवदूह्य कार्यासंस्तवयुक्तं विविधभावम्]

prakaraNavadUhya kAryAsaMstavayuktaM vividhabhAvam.h##]##

गेयपदं स्थितपाठ्यमासीनं पुष्पगण्डिका । प्रच्छेदकं त्रिमूढं च सैन्धवाख्यं द्विमूढकम्

geyapadaM sthitapAThyamAsInaM puShpagaNDikA | prachChedakaM trimUDhaM cha saindhavAkhyaM dvimUDhakam

उत्तमोत्तमकं चैवमुक्तप्रत्युक्तमेव च । लास्ये दशविधं ह्येतदङ्गनिर्देशलक्षणम्

uttamottamakaM chaivamuktapratyuktameva cha | lAsye dashavidhaM hyetada~NganirdeshalakShaNam

आसनेषूपविष्टैर्यत्तन्त्रीभाण्डोपबृंहितम् । गायनेऐर्गीयते शुष्कं तद्गेयपदमुच्यते

AsaneShUpaviShTairyattantrIbhANDopabR^iMhitam | gAyaneairgIyate shuShkaM tadgeyapadamuchyate

[या नृत्यत्यासना नारी गेयं प्रियगुणान्वितम् । साङ्गोपाङ्गविधानेन तद्गेयपदमुच्यते ]

sA~NgopA~NgavidhAnena tadgeyapadamuchyate ##]##

प्राकृतं यद्वियुक्ता तु पठेदात्तरसं स्थिता । मदनानलतप्ताङ्गी स्थितपाठ्यं तदुच्यते

prAkR^itaM yadviyuktA tu paThedAttarasaM sthitA | madanAnalataptA~NgI sthitapAThyaM taduchyate

[बहुचारीसमायुक्तं पञ्चपाणिकलानुगम् । चञ्चत्पुटेन वा युक्तं स्थितपाठ्यं विधीयते ]

cha~nchatpuTena vA yuktaM sthitapAThyaM vidhIyate ##]##

आसीनमास्यते यत्र सर्वातोद्यविवर्जितम् । अप्रसारितगात्रं च चिन्ताशोकसमन्वितम्

AsInamAsyate yatra sarvAtodyavivarjitam | aprasAritagAtraM cha chintAshokasamanvitam

नृत्तानि विविधानि स्युर्गेयं गाने च संश्रितन् । चेष्टाभिश्चाश्रयः पुंसा यत्र सा पुष्पगण्डिका

nR^ittAni vividhAni syurgeyaM gAne cha saMshritan | cheShTAbhishchAshrayaH puMsA yatra sA puShpagaNDikA

[यत्र स्त्री नरवेषेण ललितं संस्कृतं पठेत् । सखीनां तु विनोदाय सा ज्ञेया पुष्पगण्डिका

sakhInAM tu vinodAya sA j~neyA puShpagaNDikA

नृत्तं तु विविधं यत्र गीतं चातोद्यसंयुतम् । स्त्रियः पुंवच्च चेष्टन्ते सा ज्ञेया पुष्पगण्डिका]

nR^ittaM tu vividhaM yatra gItaM chAtodyasaMyutam | striyaH puMvachcha cheShTante sA j~neyA puShpagaNDikA##]##

प्रच्छेदकः स विज्ञेयो यत्र चन्द्रातपाहताः । स्त्रियः प्रियेषु सज्जन्ते ह्यपि विप्रियकारिषु

prachChedakaH sa vij~neyo yatra chandrAtapAhatAH | striyaH priyeShu sajjante hyapi vipriyakAriShu

अनिष्ठुरश्लक्ष्णपदं समवृत्तैरलङ्कृतम् । नाट्यं पुरुषभावाढ्यं त्रिमूढकमिति स्मृतम्

aniShThurashlakShNapadaM samavR^ittairala~NkR^itam | nATyaM puruShabhAvADhyaM trimUDhakamiti smR^itam

पात्रं विभ्रष्टसंकेतं सुव्यक्तकरणान्वितम् । प्राकृतैर्वचनैर्युक्तं विदुः सैन्धवकं बुधाः

pAtraM vibhraShTasa.nketaM suvyaktakaraNAnvitam | prAkR^itairvachanairyuktaM viduH saindhavakaM budhAH

[रूपवाद्यादिसंयुक्तं पाठ्येन च विवर्जितम् । नाट्यं हि तत्तु विज्ञेयं सैन्धवं नाट्यकोविदैः]

nATyaM hi tattu vij~neyaM saindhavaM nATyakovidaiH##]##

मुखप्रतिमुखोपेतं चतुरश्रपदक्रमम् । श्लिष्टभावरसोपेतं वैचित्र्यार्थं द्विमूढके

mukhapratimukhopetaM chaturashrapadakramam | shliShTabhAvarasopetaM vaichitryArthaM dvimUDhake

उत्तमोत्तमकं विद्यादनेकरससंश्रयम् । विचित्रैः लोकबन्धैश्च हेलाहावविचित्रितम्

uttamottamakaM vidyAdanekarasasaMshrayam | vichitraiH lokabandhaishcha helAhAvavichitritam

कोपप्रसादजनितं साधिक्षेपपदाश्रयम् । उक्तप्रत्युक्तमेवं स्याच्चित्रगीतार्थयोजितम्

kopaprasAdajanitaM sAdhikShepapadAshrayam | uktapratyuktamevaM syAchchitragItArthayojitam

यत्र प्रियाकृतिं दृष्ट्वा विनोदयति मानसम् । मदनानलतप्ताङ्गी तच्चित्रपदमुच्यते

yatra priyAkR^itiM dR^iShTvA vinodayati mAnasam | madanAnalataptA~NgI tachchitrapadamuchyate

दृष्ट्वा स्वप्ने प्रियं यत्र मदनानलतापिता । करोतिविविधान् भावांस्तद्वै भाविकमुच्यते

dR^iShTvA svapne priyaM yatra madanAnalatApitA | karotivividhAn bhAvAMstadvai bhAvikamuchyate

एतेषां लास्यविधौ विज्ञेयं लक्षणं प्रयोगज्ञैः । तदिहैव तु यन्नौक्तं प्रसङ्गविनिवृत्तहेतोस्तु

eteShAM lAsyavidhau vij~neyaM lakShaNaM prayogaj~naiH | tadihaiva tu yannauktaM prasa~NgavinivR^ittahetostu

पञ्चसन्धि चतुर्वृत्ति चतुःषष्ट्यङ्गसंयुतम् । षट्त्रिंशल्लक्षणोपेतं गुणालङ्कारभूषितम्

pa~nchasandhi chaturvR^itti chatuHShaShTya~NgasaMyutam | ShaT.htriMshallakShaNopetaM guNAla~NkArabhUShitam

महारसं महाभोगमुदात्तवचनान्वितम् । महापुरुषसंचारं साध्वाचारजनप्रियम्

mahArasaM mahAbhogamudAttavacanAnvitam | mahApuruShasa.nchAraM sAdhvAchArajanapriyam

सुश्लिष्टसन्धिसंयोगं सुप्रयोगं सुखाश्रयम् । मृदुशब्दाभिधानं च कविः कुर्यात्तु नाटकम्

sushliShTasandhisaMyogaM suprayogaM sukhAshrayam | mR^idushabdAbhidhAnaM cha kaviH kuryAttu nATakam

अवस्था या तु लोकस्य सुखदुःखसमुद्भवा । नानापुरुषसंचारा नाटकेऽसौ विधीयते

avasthA yA tu lokasya sukhaduHkhasamudbhavA | nAnApuruShasa.nchArA nATake.asau vidhIyate

न तज्ज्ञानं न तच्छिल्पं न सा विद्या न सा कला । न तत् कर्म न वा योगो नाट्येऽसिम्न्यन्न दृश्यते

na tajj~nAnaM na tachChilpaM na sA vidyA na sA kalA | na tat karma na vA yogo nATye.asimnyanna dR^ishyate

योऽयं स्वभावो लोकस्य नानावस्थान्तरात्मकः । सोऽङ्गाद्यभिनयैर्युक्तो नाट्यमित्यभिधीयते

yo.ayaM svabhAvo lokasya nAnAvasthAntarAtmakaH | so.a~NgAdyabhinayairyukto nATyamityabhidhIyate

देवतानामृषीनां च राज्ञां चोत्कृष्टमेधसाम् । पूर्ववृत्तानुचरितं नाटकं नाम तद्भवेत्।

devatAnAmR^iShInAM cha rAj~nAM chotkR^iShTamedhasAm | pUrvavR^ittAnucharitaM nATakaM nAma tadbhavet.h.

यस्मात्स्वभावं संत्यज्य साङ्गोपाङ्गगतिक्रमैः । प्रयुज्यते ज्ञायते च तस्माद्वै नाटकं स्मृतम् ॥

yasmAtsvabhAvaM sa.ntyajya sA~NgopA~NgagatikramaiH | prayujyate j~nAyate cha tasmAdvai nATakaM smR^itam ||

सर्वभावैः सर्वरसैः सर्वकर्मप्रवृत्तिभिः । नानावस्थान्तरोपेतं नाटकं संविधीयते

sarvabhAvaiH sarvarasaiH sarvakarmapravR^ittibhiH | nAnAvasthAntaropetaM nATakaM saMvidhIyate

[अनेकशिल्पजातानि नैककर्मक्रिअयाणि च । तान्यशेषाणि रूपाणि कर्तव्यानि प्रयोक्तृभिः ]

tAnyasheShANi rUpANi kartavyAni prayoktR^ibhiH ##]##

लोकस्वभावं संप्रेक्ष्य नराणां च बलाबलम् । संभोगं चैव युक्तिं च ततः कार्यं तु नाटकम्

lokasvabhAvaM sa.nprekShya narANAM cha balAbalam | sa.nbhogaM chaiva yuktiM cha tataH kAryaM tu nATakam

भविष्यति युगे प्रायो भविष्यन्त्यबुधा नराः । ये चापि हि भविष्यन्ति ते यत्नश्रुतबुद्धयः

bhaviShyati yuge prAyo bhaviShyantyabudhA narAH | ye chApi hi bhaviShyanti te yatnashrutabuddhayaH

कर्मशिल्पानि शास्त्राणि विचक्षणबलानि च । सर्वाण्येतानि नश्यन्ति यदा लोकः प्रणश्यति

karmashilpAni shAstrANi vichakShaNabalAni cha | sarvANyetAni nashyanti yadA lokaH praNashyati

तदेवं लोकभाषाणां प्रसमीक्ष्य बलाबलम् । मृदुशब्दं सुखार्थं च कविः कुर्यात्तु नाटकम्

tadevaM lokabhAShANAM prasamIkShya balAbalam | mR^idushabdaM sukhArthaM cha kaviH kuryAttu nATakam

चैक्रीडिताद्यैः शब्दैस्तु काव्यबन्धा भवन्ति ये । वेश्या इव न ते भान्ति कमण्डलुधरैर्द्विजैः

chaikrIDitAdyaiH shabdaistu kAvyabandhA bhavanti ye | veshyA iva na te bhAnti kamaNDaludharairdvijaiH

दशरूपविधानं च मया प्रोक्तं द्विजोत्तमाः । अतः परं प्रवक्ष्यामि वृत्तीनामिह लक्षणम्

dasharUpavidhAnaM cha mayA proktaM dvijottamAH | ataH paraM pravakShyAmi vR^ittInAmiha lakShaNam