अथ अष्टादशोऽध्यायः वर्त्तयिष्याम्यहं विप्रा दशरूपविकल्पनम् । नामतः कर्मतश्चैव तथा चैव प्रयोगतः

varttayiShyAmyahaM viprA dasharUpavikalpanam | nAmataH karmatashchaiva tathA chaiva prayogataH

नाटकं सप्रकरणमङ्को व्यायोग एव च । भाणः समवकारश्च वीथी प्रहसनं डिमः

nATakaM saprakaraNama~Nko vyAyoga eva cha | bhANaH samavakArashcha vIthI prahasanaM DimaH

ईहामृगश्च विज्ञेया दशेमे नाट्यलक्षणे । एतेषां लक्षणमहं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः

IhAmR^igashcha vij~neyA dasheme nATyalakShaNe | eteShAM lakShaNamahaM vyAkhyAsyAmyanupUrvashaH

सर्वेषामेव काव्यानां मातृका वृत्तयः स्मृताः । आभ्यो विनिसृतं ह्येतद्दशरूपं प्रयोगतः

sarveShAmeva kAvyAnAM mAtR^ikA vR^ittayaH smR^itAH | Abhyo vinisR^itaM hyetaddasharUpaM prayogataH

जातिभिः श्रुतिभिश्चैव स्वरा ग्रामत्वमागताः । यथा तथा वृत्तिभेदैः काव्यबन्धा भवन्ति हि

jAtibhiH shrutibhishchaiva svarA grAmatvamAgatAH | yathA tathA vR^ittibhedaiH kAvyabandhA bhavanti hi

ग्रामौ पूर्णस्वरौ द्वौ तु यथा वै षड्जमध्यमौ । सर्ववृत्तिविनिष्पन्नौ काव्यबन्धौ तथा त्विमौ

grAmau pUrNasvarau dvau tu yathA vai ShaDjamadhyamau | sarvavR^ittiviniShpannau kAvyabandhau tathA tvimau

ज्ञेयं प्रकरणं चैव तथा नाटकमेव च । सर्ववृत्तिविनिष्पन्नं नानाबन्धसमाश्रयम्

j~neyaM prakaraNaM chaiva tathA nATakameva cha | sarvavR^ittiviniShpannaM nAnAbandhasamAshrayam

वीथी समवकारश्च तथेहामृग एव च । उत्सृष्टिकाङ्को व्यायोगो भाणः प्रहसनं डिमः

vIthI samavakArashcha tathehAmR^iga eva cha | utsR^iShTikA~Nko vyAyogo bhANaH prahasanaM DimaH

कैशिकीवृत्तिहीनानि रूपाण्येतानि कारयेत् । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि काव्यबन्धविकल्पनम्

kaishikIvR^ittihInAni rUpANyetAni kArayet | ata UrdhvaM pravakShyAmi kAvyabandhavikalpanam

प्रख्यातवस्तुविषयं प्रख्यातोदात्तनायकं चैव । राजर्षिवंश्यचरितं तथैव दिव्याश्रयोपेतम्

prakhyAtavastuviShayaM prakhyAtodAttanAyakaM chaiva | rAjarShivaMshyacharitaM tathaiva divyAshrayopetam

नानाविभूतिभिर्युतमृद्धिविलासादिभिर्गुणैश्चैव । अङ्कप्रवेशकाढ्यं भवति हि तन्नाटकं नाम

nAnAvibhUtibhiryutamR^iddhivilAsAdibhirguNaishchaiva | a~NkapraveshakADhyaM bhavati hi tannATakaM nAma

नृपतीनां यच्चरितं नानारसभावचेष्टितं बहुधा । सुखदुःखोत्पत्तिकृतं भवति हि तन्नाटकं नाम

nR^ipatInAM yachcharitaM nAnArasabhAvacheShTitaM bahudhA | sukhaduHkhotpattikR^itaM bhavati hi tannATakaM nAma

अस्यावस्थोपेतं कार्यं प्रसमीक्ष्य बिन्दुविस्तारात् । कर्तव्योऽङ्कः सोऽपि तु गुणान्वितं नाट्यतत्त्वज्ञैः

asyAvasthopetaM kAryaM prasamIkShya binduvistArAt | kartavyo.a~NkaH so.api tu guNAnvitaM nATyatattvaj~naiH

अङ्क इति रूढिशब्दो भावैश्च रसैश्च रोहयत्यर्थान् । नानाविधानयुक्तो यस्मात्तस्माद्भवेदङ्कः

a~Nka iti rUDhishabdo bhAvaishcha rasaishcha rohayatyarthAn | nAnAvidhAnayukto yasmAttasmAdbhaveda~NkaH

अङ्कसमाप्तिः कार्या काव्यच्छेदेन बीजसंहारः । वस्तुव्यापी बिन्दुः काव्यसमुत्थोऽत्र नित्यं स्यात्

a~NkasamAptiH kAryA kAvyachChedena bIjasaMhAraH | vastuvyApI binduH kAvyasamuttho.atra nityaM syAt

यत्रार्थस्य समाप्तिर्यत्र च बीजस्य भवति संहारः । किञ्चिदवलग्नबिन्दुः सोऽङ्क इति सदावगन्तव्यः

yatrArthasya samAptiryatra cha bIjasya bhavati saMhAraH | ki~nchidavalagnabinduH so.a~Nka iti sadAvagantavyaH

ये नायका निगदितास्तेषां प्रत्यक्षचरितसंयोगः । नानावस्थोपेतः कार्यस्त्वङ्कोऽविप्रकृष्टस्तु

ye nAyakA nigaditAsteShAM pratyakShacharitasaMyogaH | nAnAvasthopetaH kAryastva~Nko.aviprakR^iShTastu

नायकदेवीगुरुजनपुरोहितामात्यसार्थवाहानाम् । नैकरसान्तरविहितो ह्यङ्क इति स वेदितव्यस्तु

nAyakadevIgurujanapurohitAmAtyasArthavAhAnAm | naikarasAntaravihito hya~Nka iti sa veditavyastu

पञ्चाक्षरा दशपरा ह्यङ्काः स्युर्नाटके प्रकरणे च । निष्क्रामः सर्वेषां यस्मिन्नङ्कः स विज्ञेयः

pa~nchAkSharA dashaparA hya~NkAH syurnATake prakaraNe cha | niShkrAmaH sarveShAM yasminna~NkaH sa vij~neyaH

क्रोधप्रसादशोकाः शापोत्सर्गोऽथ विद्रवोद्वाहौ । अद्भुतसम्भवदर्शनमङ्के प्रत्यक्षजानि स्युः

krodhaprasAdashokAH shApotsargo.atha vidravodvAhau | adbhutasambhavadarshanama~Nke pratyakShajAni syuH

एकदिवसप्रवृत्तः कार्यस्त्वङ्कोऽर्थबीजमधिकृत्य । आवश्यककार्याणामविरोधेन प्रयोगेषु

ekadivasapravR^ittaH kAryastva~Nko.arthabIjamadhikR^itya | AvashyakakAryANAmavirodhena prayogeShu

एकाङ्केन कदाचिद्बहूनि कार्याणि योजयेद्धीमान् । आवश्यकाविरोधेन तत्र काव्यानि कार्याणि

ekA~Nkena kadAchidbahUni kAryANi yojayeddhImAn | AvashyakAvirodhena tatra kAvyAni kAryANi

रङ्गं तु ये प्रविष्टाः सर्वेषां भवति तत्र निष्क्रामः । बीजार्थयुक्तियुक्तं कृत्वा काव्यं यथार्थरसम्

ra~NgaM tu ye praviShTAH sarveShAM bhavati tatra niShkrAmaH | bIjArthayuktiyuktaM kR^itvA kAvyaM yathArtharasam

न बहूनीह कार्याणि त्वेकाङ्के विनियोजयेत् । आवश्यकानां कार्याणां विरोधो हि तथा भवेत्

na bahUnIha kAryANi tvekA~Nke viniyojayet | AvashyakAnAM kAryANAM virodho hi tathA bhavet

ज्ञात्वा दिवसावस्थां क्षणयाममुहूर्तलक्षणोपेताम् । विभजेत्सर्वमशेषं पृथक्पृथक्काव्यमङ्केषु

j~nAtvA divasAvasthAM kShaNayAmamuhUrtalakShaNopetAm | vibhajetsarvamasheShaM pR^ithakpR^ithakkAvyama~NkeShu

दिवसावसानकार्यं यद्यङ्के नोपपद्यते सर्वम् । अङ्कच्छेदं कृत्वा प्रवेशकैस्तद्विधातव्यम्

divasAvasAnakAryaM yadya~Nke nopapadyate sarvam | a~NkachChedaM kR^itvA praveshakaistadvidhAtavyam

विप्रकृष्टं तु यो देशं गच्छेत्कार्यवशानुगः । अङ्कच्छेदेऽथ संक्षेपान्निर्दिशेत्तं प्रवेशकैः

viprakR^iShTaM tu yo deshaM gachChetkAryavashAnugaH | a~NkachChede.atha saMkShepAnnirdishettaM praveshakaiH

सन्निहितनायकोऽङ्कः कर्तव्यो नाटके प्रकरणे वा । परिजनकथानुबन्धः प्रवेशको नाम विज्ञेयः

sannihitanAyako.a~NkaH kartavyo nATake prakaraNe vA | parijanakathAnubandhaH praveshako nAma vij~neyaH

प्रकरणनाटकविषये पञ्चाद्या दशपरा भवन्त्यङ्काः । अङ्कान्तरसन्धिषु च प्रवेशकास्तेषु तावन्तः

prakaraNanATakaviShaye pa~nchAdyA dashaparA bhavantya~NkAH | a~NkAntarasandhiShu cha praveshakAsteShu tAvantaH

अनयोरन्तरविहितः प्रवेशकोऽर्थक्रियां समभिवीक्ष्य । संक्षेपार्थः सन्धिष्वर्थानां संविधातव्यः

anayorantaravihitaH praveshako.arthakriyAM samabhivIkShya | saMkShepArthaH sandhiShvarthAnAM saMvidhAtavyaH

अङ्कच्छेदं कृत्वा मासकृतं वर्षसञ्चितं वापि । तत्सर्वं कर्तव्यं वर्षादूर्ध्वं न तु कदाचित्

a~NkachChedaM kR^itvA mAsakR^itaM varShasa~nchitaM vApi | tatsarvaM kartavyaM varShAdUrdhvaM na tu kadAchit

यः कश्चित्कार्यवशाद्गच्छति पुरुषः प्रकृष्टमध्वानम् । तत्राप्यङ्कच्छेदः कर्तव्यः पूर्ववत्तज्ञैः

yaH kashchitkAryavashAdgachChati puruShaH prakR^iShTamadhvAnam | tatrApya~NkachChedaH kartavyaH pUrvavattaj~naiH

अङ्कान्तरानुसारी संक्षेपार्थमधिकृत्य बिन्दूनाम् । प्रकरणनाटकविषये प्रवेशकः संविधातव्यः

a~NkAntarAnusArI saMkShepArthamadhikR^itya bindUnAm | prakaraNanATakaviShaye praveshakaH saMvidhAtavyaH

नोत्तममध्यमपुरुषैराचरितो नाप्युदात्तवचनकृतः । प्राकृतभाषाचारः प्रयोगमाश्रित्य कर्तव्यः

nottamamadhyamapuruShairAcharito nApyudAttavachanakR^itaH | prAkR^itabhAShAchAraH prayogamAshritya kartavyaH

कालोत्थानगतिरसौ व्याख्यासंरम्भकार्यविषयाणाम् । अर्थाभिधानयुक्तः प्रवेशकः स्यादनेकार्थः

kAlotthAnagatirasau vyAkhyAsaMrambhakAryaviShayANAm | arthAbhidhAnayuktaH praveshakaH syAdanekArthaH

बह्वाश्रयमपि कार्यं प्रवेशकैः संक्षिपेच्च सन्धिषु वा । बहुचूर्णपदैर्युक्तं जनयति खेदं प्रयोगस्य

bahvAshrayamapi kAryaM praveshakaiH saMkShipechcha sandhiShu vA | bahuchUrNapadairyuktaM janayati khedaM prayogasya

यत्रार्थस्य समाप्तिर्न भवत्यङ्के प्रयोगबाहुल्यात् । वृत्तान्तस्वल्पकथैः प्रवेशकैः सोऽभिधातव्यः

yatrArthasya samAptirna bhavatya~Nke prayogabAhulyAt | vR^ittAntasvalpakathaiH praveshakaiH so.abhidhAtavyaH

युद्धं राज्यभ्रंशो मरणं नगरोपरोधनं चैव । प्रत्यक्षाणि तु नाङ्के प्रवेशकैः संविधेयानि

yuddhaM rAjyabhraMsho maraNaM nagaroparodhanaM chaiva | pratyakShANi tu nA~Nke praveshakaiH saMvidheyAni

अङ्के प्रवेशके च प्रकरणमाश्रित्य नाटके वापि । न वधः कर्तव्यः स्याद्योऽभ्युदयी नायकः ख्यातः

a~Nke praveshake cha prakaraNamAshritya nATake vApi | na vadhaH kartavyaH syAdyo.abhyudayI nAyakaH khyAtaH

अपसरणमेव कार्यं ग्रहणं वा सन्धिरेव वा योज्यः । काव्यश्लेषैर्बहुभिर्यथारसं नाट्यतत्त्वज्ञैः

apasaraNameva kAryaM grahaNaM vA sandhireva vA yojyaH | kAvyashleShairbahubhiryathArasaM nATyatattvaj~naiH

न महाजनपरिवारं कर्तव्यं नाटकं प्रकरणं वा । ये तत्र कार्यपुरुषाश्चत्वारः पञ्च वा ते स्युः

na mahAjanaparivAraM kartavyaM nATakaM prakaraNaM vA | ye tatra kAryapuruShAshchatvAraH pa~ncha vA te syuH

कार्यं गोपुच्छाग्रं कर्तव्यं काव्यबन्धमासाद्य । ये चोदात्ता भावास्ते सर्वे पृष्ठतः कार्याः

kAryaM gopuchChAgraM kartavyaM kAvyabandhamAsAdya | ye chodAttA bhAvAste sarve pR^iShThataH kAryAH

सर्वेषां काव्यानां नानारसभावयुक्तियुक्तानाम् । निर्वहणे कर्तव्यो नित्यं हि रसोऽद्भुतस्तज्ज्ञैः

sarveShAM kAvyAnAM nAnArasabhAvayuktiyuktAnAm | nirvahaNe kartavyo nityaM hi raso.adbhutastajj~naiH

नाटकलक्षणमेतन्मया समासेन कीर्तितं विधिवत् । प्रकरणमतः परमहं लक्षणयुक्त्या प्रवक्ष्यामि

nATakalakShaNametanmayA samAsena kIrtitaM vidhivat | prakaraNamataH paramahaM lakShaNayuktyA pravakShyAmi

यत्र कविरात्मशक्त्या वस्तु शरीरं च नायकं चैव । औत्पत्तिकं प्रकुरुते प्रकरणमिति तद्बुधैर्ज्ञेयम्

yatra kavirAtmashaktyA vastu sharIraM cha nAyakaM chaiva | autpattikaM prakurute prakaraNamiti tadbudhairj~neyam

यदनार्षमथाहार्यं काव्यं प्रकरोत्यभूतगुणयुक्तम् । उत्पन्नबीजवस्तु प्रकरणमिति तदपि विज्ञेयम्

yadanArShamathAhAryaM kAvyaM prakarotyabhUtaguNayuktam | utpannabIjavastu prakaraNamiti tadapi vij~neyam

यन्नाटके मयोक्तं वस्तु शरीरं च वृत्तिभेदाश्च । तत्प्रकरणेऽपि योज्यं सलक्षणं सर्वसन्धिषु तु

yannATake mayoktaM vastu sharIraM cha vR^ittibhedAshcha | tatprakaraNe.api yojyaM salakShaNaM sarvasandhiShu tu

विप्रवणिक्सचिवानां पुरोहितामात्यसार्थवाहानाम् । चरितं यन्नैकविधं ज्ञेयं तत्प्रकरणं नाम

vipravaNiksachivAnAM purohitAmAtyasArthavAhAnAm | charitaM yannaikavidhaM j~neyaM tatprakaraNaM nAma

नोदात्तनायककृतं न दिव्यचरितं न राजसम्भोगम् । बाह्यजनसम्प्रयुक्तं तज्ज्ञेयं प्रकरणं तज्ज्ञैः

nodAttanAyakakR^itaM na divyacharitaM na rAjasambhogam | bAhyajanasamprayuktaM tajj~neyaM prakaraNaM tajj~naiH

दासविटश्रेष्ठियुतं वेशस्त्र्युपचारकारणोपेतम् । मन्दकुलस्त्रीचरितं काव्यं कार्यं प्रकरणे तु

dAsaviTashreShThiyutaM veshastryupachArakAraNopetam | mandakulastrIcharitaM kAvyaM kAryaM prakaraNe tu

सचिवश्रेष्ठिब्राह्मणपुरोहितामात्यसार्थवाहानाम् । गृहवार्ता यत्र भवेन्न तत्र वेश्याङ्गना कार्या

sachivashreShThibrAhmaNapurohitAmAtyasArthavAhAnAm | gR^ihavArtA yatra bhavenna tatra veshyA~NganA kAryA

यदि वेशयुवतियुक्तं न कुलस्त्री सङ्गमोऽपि स्यात् । अथ कुलजनप्रयुक्तं न वेशयुवतिर्भवेत्तत्र

yadi veshayuvatiyuktaM na kulastrI sa~Ngamo.api syAt | atha kulajanaprayuktaM na veshayuvatirbhavettatra

यदि वा कारणयुक्त्या वेशकुलस्त्रीकृतोपचारः स्यात् । अविकृतभाषाचारं तत्र तु पाठ्यं प्रयोक्तव्यम्

yadi vA kAraNayuktyA veshakulastrIkR^itopachAraH syAt | avikR^itabhAShAchAraM tatra tu pAThyaM prayoktavyam

मध्यमपुरुषैर्नित्यं योज्यो विष्कम्भकोऽत्र तत्त्वज्ज्ञैः । संस्कृतवचनानुगतः संक्षेपार्थः प्रवेशकवत्

madhyamapuruShairnityaM yojyo viShkambhako.atra tattvajj~naiH | saMskR^itavachanAnugataH saMkShepArthaH praveshakavat

शुद्धः संकीर्णो वा द्विविधो विष्कम्भकोऽपि कर्तव्यः । मध्यमपात्रः शुद्धः संकीर्णो नीचमध्यकृतः

shuddhaH saMkIrNo vA dvividho viShkambhako.api kartavyaH | madhyamapAtraH shuddhaH saMkIrNo nIchamadhyakR^itaH

अङ्कान्तरालविहितः प्रवेशकोऽर्थक्रियां समभिवीक्ष्य । संक्षेपात्सन्धीनामर्थानां चैव कर्तव्यः

a~NkAntarAlavihitaH praveshako.arthakriyAM samabhivIkShya | saMkShepAtsandhInAmarthAnAM chaiva kartavyaH

अनयोश्च बन्धयोगादन्यो भेदः प्रयोक्तृभिः कार्यः । प्रख्यातस्त्वितरो वा नाटकयोगे प्रकरणे वा

anayoshcha bandhayogAdanyo bhedaH prayoktR^ibhiH kAryaH | prakhyAtastvitaro vA nATakayoge prakaraNe vA

प्रकरणनाटकभेदादुत्पाद्यं वस्तु नायकं नृपतिम् । अन्तःपुरसङ्गीतककन्यामधिकृत्य कर्तव्या

prakaraNanATakabhedAdutpAdyaM vastu nAyakaM nR^ipatim | antaHpurasa~NgItakakanyAmadhikR^itya kartavyA

स्त्रीप्राया चतुरङ्का ललिताभिनयात्मिका सुविहिताङ्गी । बहुनृत्तगीतपाठ्या रतिसम्भोगात्मिका चैव

strIprAyA chatura~NkA lalitAbhinayAtmikA suvihitA~NgI | bahunR^ittagItapAThyA ratisambhogAtmikA chaiva

राजोपचारयुक्ता प्रसादनक्रोधदम्भसंयुक्ता । नायकदेवीदूती सपरिजना नाटिका ज्ञेया

rAjopachArayuktA prasAdanakrodhadambhasaMyuktA | nAyakadevIdUtI saparijanA nATikA j~neyA

अन्तर्भावगता ह्येषा भावयोरुभयोर्यतः । अत एव दशैतानि रूपाणीत्युदितानि वै

antarbhAvagatA hyeShA bhAvayorubhayoryataH | ata eva dashaitAni rUpANItyuditAni vai

प्रकरणनाटकलक्षणमुक्तं विप्रा मया समासेन । वक्ष्याम्यतः परमहं लक्षणं युक्त्या समवकारम्

prakaraNanATakalakShaNamuktaM viprA mayA samAsena | vakShyAmyataH paramahaM lakShaNaM yuktyA samavakAram

देवासुरबीजकृतः प्रख्यातोदात्तनायकश्चैव । त्र्यङ्कस्तथा त्रिकपटस्त्रिविद्रवः स्यात्त्रिश‍ृङ्गारः

devAsurabIjakR^itaH prakhyAtodAttanAyakashchaiva | trya~NkastathA trikapaTastrividravaH syAttrishR^i~NgAraH

द्वादशनायकबहुलो ह्यष्टादशनाडिकाप्रमाणश्च । वक्ष्याम्यस्याङ्कविधिं यावत्यो नाडिका यत्र

dvAdashanAyakabahulo hyaShTAdashanADikApramANashcha | vakShyAmyasyA~NkavidhiM yAvatyo nADikA yatra

अङ्कस्तु सप्रहसनः सविद्रवः सकपटः सवीथीकः । द्वादशनाडीविहितः प्रथमः कार्यः क्रियोपेतः

a~Nkastu saprahasanaH savidravaH sakapaTaH savIthIkaH | dvAdashanADIvihitaH prathamaH kAryaH kriyopetaH

कार्यस्तथा द्वितीयः समाश्रितो नाडिकाश्चतस्रस्तु । वस्तुसमापनविहितो द्विनाडिकः स्यात्तृतीयस्तु

kAryastathA dvitIyaH samAshrito nADikAshchatasrastu | vastusamApanavihito dvinADikaH syAttR^itIyastu

नाडीसंज्ञा ज्ञेया मानं कालस्य यन्मुहूर्तार्धम् । तन्नाडिकाप्रमाणं यथोक्तमङ्केषु संयोज्यम्

nADIsaMj~nA j~neyA mAnaM kAlasya yanmuhUrtArdham | tannADikApramANaM yathoktama~NkeShu saMyojyam

या नाडिकेति संज्ञा कालविभागे क्रियाभिसम्पन्ना । कार्या च सा प्रयत्नाद्यथा क्रमेणैव शास्त्रोक्ता

yA nADiketi saMj~nA kAlavibhAge kriyAbhisampannA | kAryA cha sA prayatnAdyathA krameNaiva shAstroktA

अङ्कोऽङ्कस्त्वन्यार्थः कर्तव्यः काव्यबन्धमासाद्य । अर्थं हि समवकारे ह्यप्रतिसम्बन्धमिच्छन्ति

a~Nko.a~NkastvanyArthaH kartavyaH kAvyabandhamAsAdya | arthaM hi samavakAre hyapratisambandhamichChanti

युद्धजलसम्भवो वा वाय्वग्निगजेन्द्रसंभ्रमकृतो वा । नगरोपरोधजो वा विज्ञेयो विद्रवस्त्रिविधः

yuddhajalasambhavo vA vAyvagnigajendrasaMbhramakR^ito vA | nagaroparodhajo vA vij~neyo vidravastrividhaH

वस्तुगतक्रमविहितो देववशाद्वा परप्रयुक्तो वा । सुखदुःखोत्पत्तिकृतस्त्रिविधः कपटोऽत्र विज्ञेयः

vastugatakramavihito devavashAdvA paraprayukto vA | sukhaduHkhotpattikR^itastrividhaH kapaTo.atra vij~neyaH

त्रिविधश्चात्र विधिज्ञैः पृथक्पृथक्कार्यविहितार्थः । श‍ृङ्गारः कर्तव्यो धर्मे चार्थे च कामे च

trividhashchAtra vidhij~naiH pR^ithakpR^ithakkAryavihitArthaH | shR^i~NgAraH kartavyo dharme chArthe cha kAme cha

यस्मिन् धर्मप्रापकमात्महितं भवति साधनं बहुधा । व्रतनियमतपोयुक्तो ज्ञेयोऽसौ धर्मश‍ृङ्गारः

yasmin dharmaprApakamAtmahitaM bhavati sAdhanaM bahudhA | vrataniyamatapoyukto j~neyo.asau dharmashR^i~NgAraH

अर्थस्येच्छायोगाद्बहुधा चैवार्थतोऽर्थश‍ृङ्गारः । स्त्रीसम्प्रयोगविषयेष्वर्थार्था वा रतिर्यत्र

arthasyechChAyogAdbahudhA chaivArthato.arthashR^i~NgAraH | strIsamprayogaviShayeShvarthArthA vA ratiryatra

कन्याविलोभनकृतं प्राप्तौ स्त्रीपुंसयोस्तु रम्यं वा । निभृतं सावेगं वा यस्य भवेत्कामश‍ृङ्गारः

kanyAvilobhanakR^itaM prAptau strIpuMsayostu ramyaM vA | nibhR^itaM sAvegaM vA yasya bhavetkAmashR^i~NgAraH

उष्णिग्गायत्र्यादीन्यन्यानि च यानि बन्धकुटिलानि । वृत्तानि समवकारे कविभिस्तानि प्रयोज्यानि

uShNiggAyatryAdInyanyAni cha yAni bandhakuTilAni | vR^ittAni samavakAre kavibhistAni prayojyAni

एवं कार्यस्तज्ज्ञैर्नानारससंश्रयः समवकारः । वक्ष्याम्यतः परमहं लक्षणमीहामृगस्यापि

evaM kAryastajj~nairnAnArasasaMshrayaH samavakAraH | vakShyAmyataH paramahaM lakShaNamIhAmR^igasyApi

दिव्यापुरुषाश्रयकृतो दिव्यस्त्रीकारणोपगतयुद्धः । सुविहितवस्तुनिबद्धो विप्रत्ययकारकश्चैव

divyApuruShAshrayakR^ito divyastrIkAraNopagatayuddhaH | suvihitavastunibaddho vipratyayakArakashchaiva

उद्धतपुरुषप्रायः स्त्रीरोषग्रथितकाव्यबन्धश्च । संक्षोभविद्रवकृतः सम्फेटकृतस्तथा चैव

uddhatapuruShaprAyaH strIroShagrathitakAvyabandhashcha | saMkShobhavidravakR^itaH sampheTakR^itastathA chaiva

स्त्रीभेदनापहरणावमर्दनप्राप्तवस्तुश‍ृङ्गारः । ईहामृगस्तु कार्यः सुसमाहितकाव्यबन्धश्च

strIbhedanApaharaNAvamardanaprAptavastushR^i~NgAraH | IhAmR^igastu kAryaH susamAhitakAvyabandhashcha

यद्व्यायोगे कार्यं ये पुरुषा वृत्तयो रसाश्चैव । ईहामृगेऽपि ते स्युः केवलममरस्त्रिया योगः

yadvyAyoge kAryaM ye puruShA vR^ittayo rasAshchaiva | IhAmR^ige.api te syuH kevalamamarastriyA yogaH

यत्र तु वधेप्सितानां वधो ह्युदग्रो भवेद्धि पुरुषाणाम् । किञ्चिद्व्याजं कृत्वा तेषां युद्धं शमयितव्यम्

yatra tu vadhepsitAnAM vadho hyudagro bhaveddhi puruShANAm | ki~nchidvyAjaM kR^itvA teShAM yuddhaM shamayitavyam

ईहामृगस्य लक्षणमुक्तं विप्राः समासयोगेन । डिमलक्षणं तु भूयो लक्षणयुक्त्या प्रवक्ष्यामि

IhAmR^igasya lakShaNamuktaM viprAH samAsayogena | DimalakShaNaM tu bhUyo lakShaNayuktyA pravakShyAmi

प्रख्यातवस्तुविषयः प्रख्यातोदात्तनायकश्चैव । षड्रसलक्षणयुक्तश्चतुरङ्को वै डिमः कार्यः

prakhyAtavastuviShayaH prakhyAtodAttanAyakashchaiva | ShaDrasalakShaNayuktashchatura~Nko vai DimaH kAryaH

श‍ृङ्गारहास्यवर्जं शेषैः सर्वै रसैः समायुक्तः । दीप्तरसकाव्ययोनिर्नानाभावोपसम्पन्नः

shR^i~NgArahAsyavarjaM sheShaiH sarvai rasaiH samAyuktaH | dIptarasakAvyayonirnAnAbhAvopasampannaH

निर्घातोल्कापातैरुपरागेणेन्दुसूर्ययोर्युक्तः । युद्धनियुद्धाधर्षणसम्फेटकृतश्च कर्तव्यः

nirghAtolkApAtairuparAgeNendusUryayoryuktaH | yuddhaniyuddhAdharShaNasampheTakR^itashcha kartavyaH

मायेन्द्रजालबहुलो बहुपुस्तोत्थानयोगयुक्तश्च । देवभुजगेन्द्रराक्षसयक्षपिशाचावकीर्णश्च

mAyendrajAlabahulo bahupustotthAnayogayuktashcha | devabhujagendrarAkShasayakShapishAchAvakIrNashcha

षोडशनायकबहुलः सात्वत्त्यारभटीवृत्तिसम्पन्नः । कार्यो डिमः प्रयत्नान्नानाश्रयभावसम्पन्नः

ShoDashanAyakabahulaH sAtvattyArabhaTIvR^ittisampannaH | kAryo DimaH prayatnAnnAnAshrayabhAvasampannaH

डिमलक्षणमित्युक्तं मया समासेन लक्षणानुगतम् । व्यायोगस्य तु लक्षणमतः परं सम्प्रवक्ष्यामि

DimalakShaNamityuktaM mayA samAsena lakShaNAnugatam | vyAyogasya tu lakShaNamataH paraM sampravakShyAmi

व्यायोगस्तु विधिज्ञैः कार्यः प्रख्यातनायकशरीरः । अल्पस्त्रीजनयुक्तस्त्वेकाहकृतस्तथा चैव

vyAyogastu vidhij~naiH kAryaH prakhyAtanAyakasharIraH | alpastrIjanayuktastvekAhakR^itastathA chaiva

बहवश्च तत्र पुरुषा व्यायच्छन्ते यथा समवकारे । न च दिव्यनायकयुक्तः कार्यस्त्वेकाङ्क एवायम्

bahavashcha tatra puruShA vyAyachChante yathA samavakAre | na cha divyanAyakayuktaH kAryastvekA~Nka evAyam

न च दिव्यनायककृतः कार्यो राजर्षिनायकनिबद्धः । युद्धनियुद्धाघर्षणसंघर्षकृतश्च कर्तव्यः

na cha divyanAyakakR^itaH kAryo rAjarShinAyakanibaddhaH | yuddhaniyuddhAgharShaNasaMgharShakR^itashcha kartavyaH

एवंविधस्तु कार्यो व्यायोगो दीप्तकाव्यरसयोनिः । वक्ष्याम्यतः परमहं लक्षणमुत्सृष्टाङ्कस्य

evaMvidhastu kAryo vyAyogo dIptakAvyarasayoniH | vakShyAmyataH paramahaM lakShaNamutsR^iShTA~Nkasya

प्रख्यातवस्तुविषयस्त्वप्रख्यातः कदाचिदेव स्यात् । दिव्यपुरुषैर्वियुक्तः शेषैर्युक्तो भवेत्पुंभिः

prakhyAtavastuviShayastvaprakhyAtaH kadAchideva syAt | divyapuruShairviyuktaH sheShairyukto bhavetpuMbhiH

करुणरसप्रायकृतो निवृत्तयुद्धोद्यतप्रहारश्च । स्त्रीपरिदेवितबहुलो निर्वेदितभाषितश्चैव

karuNarasaprAyakR^ito nivR^ittayuddhodyataprahArashcha | strIparidevitabahulo nirveditabhAShitashchaiva

नानाव्याकुलचेष्टः सात्वत्त्यारभटिकैशिकीहीनः । कार्यः काव्यविधिज्ञैः सततं ह्युत्सृष्टिकाङ्कस्तु

nAnAvyAkulacheShTaH sAtvattyArabhaTikaishikIhInaH | kAryaH kAvyavidhij~naiH satataM hyutsR^iShTikA~Nkastu

यद्दिव्यनायककृतं काव्यं संग्रामबन्धवधयुक्तम् । तद्भारते तु वर्षे कर्तव्यं काव्यबन्धेषु

yaddivyanAyakakR^itaM kAvyaM saMgrAmabandhavadhayuktam | tadbhArate tu varShe kartavyaM kAvyabandheShu

कस्माद्भारतमिष्टं वर्षेष्वन्येषु देवविहितेषु । हृद्या सर्वा भूमिः शुभगन्धा काञ्चनी यस्मात्

kasmAdbhAratamiShTaM varSheShvanyeShu devavihiteShu | hR^idyA sarvA bhUmiH shubhagandhA kA~nchanI yasmAt

उपवनगमनक्रीडा विहारनारीरतिप्रमोदाः स्युः । तेषु हि वर्षेषु सदा न तत्र दुःखं न वा शोकः

upavanagamanakrIDA vihAranArIratipramodAH syuH | teShu hi varSheShu sadA na tatra duHkhaM na vA shokaH

ये तेषामधिवासाः पुराणवादेषु पर्वताः प्रोक्ताः । सम्भोगस्तेषु भवेत्कर्मारम्भो भवेदस्मिन्

ye teShAmadhivAsAH purANavAdeShu parvatAH proktAH | sambhogasteShu bhavetkarmArambho bhavedasmin

प्रहसनमपि विज्ञेयं द्विविधं शुद्धं तथा सङ्कीर्णम् । अङ्कस्य लक्षणमिदं व्याख्यातमशेषयोगमात्रगतम्

prahasanamapi vij~neyaM dvividhaM shuddhaM tathA sa~NkIrNam | a~Nkasya lakShaNamidaM vyAkhyAtamasheShayogamAtragatam

प्रहसनमतः परं सलक्षणं सम्प्रवक्ष्यामि । वक्ष्यामि तयोर्युक्त्या पृथग्पृथग्लक्षणविशेषम्

prahasanamataH paraM salakShaNaM sampravakShyAmi | vakShyAmi tayoryuktyA pR^ithagpR^ithaglakShaNavisheSham

भगवत्तापसविप्रैरन्यैरपि हास्यवादसम्बद्धम् । कापुरुषसम्प्रयुक्तं परिहासाभाषणप्रायम्

bhagavattApasaviprairanyairapi hAsyavAdasambaddham | kApuruShasamprayuktaM parihAsAbhAShaNaprAyam

अविकृतभाषाचारं विशेषभावोपपन्नचरितपदम् । नियतगतिवस्तुविषयं शुद्धं ज्ञेयं प्रहसनं तु

avikR^itabhAShAchAraM visheShabhAvopapannacharitapadam | niyatagativastuviShayaM shuddhaM j~neyaM prahasanaM tu

वेश्याचेटनपुंसकविटधूर्ता बन्धकी च यत्र स्युः । अनिभृतवेषपरिच्छदचेष्टितकरणैस्तु संकीर्णम्

veshyAcheTanapuMsakaviTadhUrtA bandhakI cha yatra syuH | anibhR^itaveShaparichChadacheShTitakaraNaistu saMkIrNam

लोकोपचारयुक्ता या वार्ता यश्च दम्भसंयोगः । स प्रहसने प्रयोज्यो धूर्तप्रविवादसम्पन्नः

lokopachArayuktA yA vArtA yashcha dambhasaMyogaH | sa prahasane prayojyo dhUrtapravivAdasampannaH

वीथ्यङ्गैः संयुक्तं कर्तव्यं प्रहसनं यथायोग्यम् । भाणस्यापि तु लक्षणमतः परं सम्प्रवक्ष्यामि

vIthya~NgaiH saMyuktaM kartavyaM prahasanaM yathAyogyam | bhANasyApi tu lakShaNamataH paraM sampravakShyAmi

आत्मानुभूतशंसी परसंश्रयवर्णनाविशेषस्तु । विविधाश्रयो हि भाणो विज्ञेयस्त्वेकहार्यश्च

AtmAnubhUtashaMsI parasaMshrayavarNanAvisheShastu | vividhAshrayo hi bhANo vij~neyastvekahAryashcha

परवचनमात्मसंस्थं प्रतिवचनैरुत्तमोत्तमग्रथितैः । आकाशपुरुषकथितैरङ्गविकारैरभिनयैश्चैव

paravachanamAtmasaMsthaM prativachanairuttamottamagrathitaiH | AkAshapuruShakathitaira~NgavikArairabhinayaishchaiva

धूर्तविटसम्प्रयोज्यो नानावस्थान्तरात्मकश्चैव । एकाङ्को बहुचेष्टः सततं कार्यो बुधैर्भाणः

dhUrtaviTasamprayojyo nAnAvasthAntarAtmakashchaiva | ekA~Nko bahucheShTaH satataM kAryo budhairbhANaH

भाणस्यापि हि निखिलं लक्षणमुक्तं तथागमानुगतम् । वीथ्याः सम्प्रति निखिलं कथयामि यथाक्रमं विप्राः

bhANasyApi hi nikhilaM lakShaNamuktaM tathAgamAnugatam | vIthyAH samprati nikhilaM kathayAmi yathAkramaM viprAH

सर्वरसलक्षणाढ्या युक्ता ह्यङ्गैस्त्रयोदशभिः । वीथी स्यादेकाङ्का तथैकहार्या द्विहार्या वा

sarvarasalakShaNADhyA yuktA hya~NgaistrayodashabhiH | vIthI syAdekA~NkA tathaikahAryA dvihAryA vA

अधमोत्तममध्याभिर्युक्ता स्यात्प्रकृतिभिस्तिसृभिः । उद्धात्यकावलगितावस्पन्दितनाल्यसत्प्रलापाश्च

adhamottamamadhyAbhiryuktA syAtprakR^itibhistisR^ibhiH | uddhAtyakAvalagitAvaspanditanAlyasatpralApAshcha

वाक्केल्यथ प्रपञ्चो मृदवाधिबले छलं त्रिगतम् । व्याहारो गण्डश्च त्रयोदशाङ्गान्युदाहृतान्यस्याः

vAkkelyatha prapa~ncho mR^idavAdhibale ChalaM trigatam | vyAhAro gaNDashcha trayodashA~NgAnyudAhR^itAnyasyAH

अथ वीथी सम्प्रोक्ता लक्षणमेषां प्रवक्ष्यामि । पदानि त्वगतार्थानि ये नराः पुनरादरात्

atha vIthI samproktA lakShaNameShAM pravakShyAmi | padAni tvagatArthAni ye narAH punarAdarAt

योजयन्ति पदैरन्यैस्तदुद्धात्यकमुच्यते । यत्रान्यस्मिन् समावेश्य कार्यमन्यत्प्रसाध्यते

yojayanti padairanyaistaduddhAtyakamuchyate | yatrAnyasmin samAveshya kAryamanyatprasAdhyate

तच्चावलगितं नाम विज्ञेयं नाट्ययोक्तृभिः । आक्षिप्तेऽर्थे तु कस्मिँश्चिच्छुभाशुभसमुत्थिते

tachchAvalagitaM nAma vij~neyaM nATyayoktR^ibhiH | AkShipte.arthe tu kasmi.NshchichChubhAshubhasamutthite

कौशलादुच्यतेऽन्योऽर्थस्तदवस्पन्दितं भवेत् । हास्येनोपगतार्थप्रहेलिका नालिकेति विज्ञेया

kaushalAduchyate.anyo.arthastadavaspanditaM bhavet | hAsyenopagatArthaprahelikA nAliketi vij~neyA

मूर्खजनसन्निकर्षे हितमपि यत्र प्रभाषते विद्वान् । न च गृह्यतेऽस्य वचनं विज्ञेयोऽसत्प्रलापोऽसौ

mUrkhajanasannikarShe hitamapi yatra prabhAShate vidvAn | na cha gR^ihyate.asya vachanaM vij~neyo.asatpralApo.asau

एकद्विप्रतिवचना वाक्केली स्यात्प्रयोगेऽस्मिन् । यदसद्भूतं वचनं संस्तवयुक्तं द्वयोः परस्परं यत्तु

ekadviprativachanA vAkkelI syAtprayoge.asmin | yadasadbhUtaM vachanaM saMstavayuktaM dvayoH parasparaM yattu

एकस्य चार्थहेतोः स हास्यजननः प्रपञ्चः स्यात् । यत्कारणाद् गुणानां दोषीकरणं भवेद्विवादकृतम्

ekasya chArthahetoH sa hAsyajananaH prapa~nchaH syAt | yatkAraNAd guNAnAM doShIkaraNaM bhavedvivAdakR^itam

दोषगुणीकरणं वा तन्मृदवं नाम विज्ञेयम् । परवचनमात्मनश्चोत्तरोत्तरसमुद्भवं द्वयोर्यत्र

doShaguNIkaraNaM vA tanmR^idavaM nAma vij~neyam | paravachanamAtmanashchottarottarasamudbhavaM dvayoryatra

अन्योन्यार्थविशेषकमधिबलमिति तद् बुधैर्ज्ञेयम् । अन्यार्थमेव वाक्यं छलमभिसन्धानहास्यरोषकरम्

anyonyArthavisheShakamadhibalamiti tad budhairj~neyam | anyArthameva vAkyaM ChalamabhisandhAnahAsyaroShakaram

श्रुतिसारूप्याद्यस्मिन् बहवोऽर्था युक्तिभिर्नियुज्यन्ते । यद्धास्यमहास्यं वा तत्त्रिगतं नाम विज्ञेयम्

shrutisArUpyAdyasmin bahavo.arthA yuktibhirniyujyante | yaddhAsyamahAsyaM vA tattrigataM nAma vij~neyam

प्रत्यक्षवृत्तिरुक्तो व्याहारो हास्यलेशार्थः । संरम्भसंभ्रमयुतं विवादयुक्तं तथापवादकृतम्

pratyakShavR^ittirukto vyAhAro hAsyaleshArthaH | saMrambhasaMbhramayutaM vivAdayuktaM tathApavAdakR^itam

बहुवचनाक्षेपकृतं गण्डं प्रवदन्ति तत्त्वज्ञाः । इति दशरूपविधानं सर्वं प्रोक्तं मया हि लक्षणतः । पुनरस्य शरीरगतं सन्धिविधौ लक्षणं वक्ष्ये

bahuvachanAkShepakR^itaM gaNDaM pravadanti tattvaj~nAH | iti dasharUpavidhAnaM sarvaM proktaM mayA hi lakShaNataH | punarasya sharIragataM sandhividhau lakShaNaM vakShye