अथ षोडशोऽध्यायः विभूषणं चाक्षरसंहतिश्च शोभाभिमानौ गुणकीर्तनं च । प्रोत्साहनोदाहरणे निरुक्तं गुणानुवादोऽतिशयश्च हेतुः

vibhUShaNaM chAkSharasaMhatishcha shobhAbhimAnau guNakIrtanaM cha | protsAhanodAharaNe niruktaM guNAnuvAdo.atishayashcha hetuH

सारूप्यमिथ्याध्यवसायसिद्धि पदोच्चयाक्रन्दमनोरथाश्च । आख्यानयाञ्चाप्रतिषेधपृच्छा दृष्टान्तनिर्भासनसंशयाश्च

sArUpyamithyAdhyavasAyasiddhi padochchayAkrandamanorathAshcha | AkhyAnayA~nchApratiShedhapR^ichChA dR^iShTAntanirbhAsanasaMshayAshcha

आशीः प्रियोक्तिः कपटः क्षमा च प्राप्तिश्च पश्चात्तपनं तथैव । अर्थानुवृत्तिर्ह्युपपत्तियुक्ती कार्योऽनुनीतिः परिदेवनं च

AshIH priyoktiH kapaTaH kShamA cha prAptishcha pashchAttapanaM tathaiva | arthAnuvR^ittirhyupapattiyuktI kAryo.anunItiH paridevanaM cha

षट्त्रिंशदेतानि हि लक्षणानि प्रोक्तानि वै भूषणसंमितानि । काव्येषु भावार्थगतानि तज्ज्ञैः सम्यग् प्रयोज्यानि यथारसं तु

ShaTtriMshadetAni hi lakShaNAni proktAni vai bhUShaNasaMmitAni | kAvyeShu bhAvArthagatAni tajj~naiH samyag prayojyAni yathArasaM tu

अलङ्कारैर्गुणैश्चैव बहुभिः समलङ्कृतम् । भूषणैरिव विन्यस्तैस्तद् भूषणमिति स्मृतम्

ala~NkArairguNaishchaiva bahubhiH samala~NkR^itam | bhUShaNairiva vinyastaistad bhUShaNamiti smR^itam

यत्राल्पैरक्षरैः श्लिष्टैर्विचित्रमुपवर्ण्यते । तमप्यक्षरसङ्घातं विद्याल्लक्षणसंज्ञितम्

yatrAlpairakSharaiH shliShTairvichitramupavarNyate | tamapyakSharasa~NghAtaM vidyAllakShaNasaMj~nitam

सिद्धैरर्थैस्समं कृत्वा ह्यसिद्धोऽर्थः प्रसाध्यते । यत्र श्लक्ष्णविचित्रार्था सा शोभेत्यभिधीयते

siddhairarthaissamaM kR^itvA hyasiddho.arthaH prasAdhyate | yatra shlakShNavichitrArthA sA shobhetyabhidhIyate

धार्यमाणस्तु बहुभिर्वचनैः कार्ययुक्तिभिः । न यः पर्यवतिष्ठेत सोऽभिमानस्तु संज्ञितः

dhAryamANastu bahubhirvachanaiH kAryayuktibhiH | na yaH paryavatiShTheta so.abhimAnastu saMj~nitaH

कीर्त्यमानैर्गुणैर्यत्र विविधार्थसमुद्भवैः । दोषा न परिकथ्यन्ते तज्ज्ञेयं गुणकीर्तनम्

kIrtyamAnairguNairyatra vividhArthasamudbhavaiH | doShA na parikathyante tajj~neyaM guNakIrtanam

लोके गुणातिरिक्तानां बहूनां यत्र नामभिः । एकोऽभिशब्द्यते यस्तु विज्ञेयं गुणकीर्तनम्

loke guNAtiriktAnAM bahUnAM yatra nAmabhiH | eko.abhishabdyate yastu vij~neyaM guNakIrtanam

उत्साहजननैः स्पष्टैरर्थैरोपम्यसंश्रयैः । प्रसिद्धैरुपगूढं च ज्ञेयं प्रोत्साहनं बुधैः

utsAhajananaiH spaShTairarthairopamyasaMshrayaiH | prasiddhairupagUDhaM cha j~neyaM protsAhanaM budhaiH

यत्रैकस्यापि शब्दस्य दर्शनात्सुबहून्यपि । यान्ति सिद्धिमनुक्तानि तदुदाहरणं स्मृतम्

yatraikasyApi shabdasya darshanAtsubahUnyapi | yAnti siddhimanuktAni tadudAharaNaM smR^itam

निरुक्तं द्विविधं प्रोक्तं तथ्यं चातथ्यमेव वा । सिद्धिप्रसाधितं तथ्यमतथ्यं चाप्रसाधितम्

niruktaM dvividhaM proktaM tathyaM chAtathyameva vA | siddhiprasAdhitaM tathyamatathyaM chAprasAdhitam

गुणानुवादो हीनानामुत्तमैरुपमाकृतः । उत्तमार्थविशेषो यः स चाप्यतिशयः स्मृतः

guNAnuvAdo hInAnAmuttamairupamAkR^itaH | uttamArthavisheSho yaH sa chApyatishayaH smR^itaH

बहूनां भाषमाणानामेकस्यार्थविनिर्णयात् । सिद्धोपमानवचनं हेतुरित्यभिसंज्ञितः

bahUnAM bhAShamANAnAmekasyArthavinirNayAt | siddhopamAnavachanaM heturityabhisaMj~nitaH

अपदेशस्तु परोक्षो यस्मादुत्पद्यतेऽनुकरणेन । लक्षणसमानकरणात् सारूप्यं तत्तु निर्देश्यम्

apadeshastu parokSho yasmAdutpadyate.anukaraNena | lakShaNasamAnakaraNAt sArUpyaM tattu nirdeshyam

अभूतपूर्वैर्यत्रार्थैस्तुल्यस्यार्थस्य निर्णयः । स मिथ्याध्यवसायस्तु प्रोच्यते काव्यलक्षणे

abhUtapUrvairyatrArthaistulyasyArthasya nirNayaH | sa mithyAdhyavasAyastu prochyate kAvyalakShaNe

बहूनां तु प्रधानानां मध्ये यन्नाम कीर्त्यते । एकार्थसाधनकृतं सा सिद्धिरिति कीर्त्यते

bahUnAM tu pradhAnAnAM madhye yannAma kIrtyate | ekArthasAdhanakR^itaM sA siddhiriti kIrtyate

गुणैर्बहुभिरेकार्थैः पदैर्यः सम्प्रशस्यते । पदोच्चयं तु तद्विद्यान्नानार्थग्रथनात्मकम्

guNairbahubhirekArthaiH padairyaH samprashasyate | padochchayaM tu tadvidyAnnAnArthagrathanAtmakam

आत्मभावमुपन्यस्य परसादृश्ययुक्तिभिः । तीव्रार्थभाषणं यत्स्यादाक्रन्दः स तु कीर्तितः

AtmabhAvamupanyasya parasAdR^ishyayuktibhiH | tIvrArthabhAShaNaM yatsyAdAkrandaH sa tu kIrtitaH

हृदयस्थस्य भावस्य सुस्पष्टार्थप्रदर्शनम् । अन्यापदेशकथनैर्मनोरथ इति स्मृतः

hR^idayasthasya bhAvasya suspaShTArthapradarshanam | anyApadeshakathanairmanoratha iti smR^itaH

अपृष्टैरथवा पृष्टैर्निर्णयः क्रियते तु यः । आख्यानमिति तज्ज्ञेयं लक्षणं नाटकाश्रयम्

apR^iShTairathavA pR^iShTairnirNayaH kriyate tu yaH | AkhyAnamiti tajj~neyaM lakShaNaM nATakAshrayam

आदौ यत्क्रोधजननमन्ते हर्षप्रवर्धनम् । यत्तु प्रियं पुनर्वाक्यं सा याञ्चा परिकीर्तिता

Adau yatkrodhajananamante harShapravardhanam | yattu priyaM punarvAkyaM sA yA~nchA parikIrtitA

कार्येषु विपरीतेषु यदि किञ्चित् प्रवर्तते । निवार्यते च कार्यज्ज्ञैः प्रतिषेधः प्रकीर्तितः

kAryeShu viparIteShu yadi ki~nchit pravartate | nivAryate cha kAryajj~naiH pratiShedhaH prakIrtitaH

यत्राकारोद्भवैर्वाक्यैरात्मानमथवा परम् । पृच्छन्निवाभिधत्तेऽर्थं सा पृच्छेत्यभिसंज्ञिता

yatrAkArodbhavairvAkyairAtmAnamathavA param | pR^ichChannivAbhidhatte.arthaM sA pR^ichChetyabhisaMj~nitA

विद्वान् पूर्वोपलब्धौ यत्समत्वमुपपादयेत् । निदर्शनकृतस्तज्ज्ञैः स दृष्टान्त इति स्मृतः

vidvAn pUrvopalabdhau yatsamatvamupapAdayet | nidarshanakR^itastajj~naiH sa dR^iShTAnta iti smR^itaH

अनेकयुक्तिमद्वाक्यमनेकार्थप्रसाधकम् । अनेकवाक्यसंयुक्तं तन्निर्भासनमुच्यते

anekayuktimadvAkyamanekArthaprasAdhakam | anekavAkyasaMyuktaM tannirbhAsanamuchyate

अपरिज्ञाततत्त्वार्थं यत्र वाक्यं समाप्यते । सोऽनेकत्वाद्विचाराणां संशयः परिकीर्तितः

aparij~nAtatattvArthaM yatra vAkyaM samApyate | so.anekatvAdvichArANAM saMshayaH parikIrtitaH

यत्र शास्त्रार्थसम्पन्नां मनोरथसमुद्भवाम् । अप्रार्थनीयामन्यां वा विदुस्तामाशिषं बुधाः

yatra shAstrArthasampannAM manorathasamudbhavAm | aprArthanIyAmanyAM vA vidustAmAshiShaM budhAH

आदौ यत् क्रोधजननमन्ते हर्षप्रवर्धनम् । तत् प्रियं वचनं ज्ञेयमाशीर्वादसमन्वितम्

Adau yat krodhajananamante harShapravardhanam | tat priyaM vachanaM j~neyamAshIrvAdasamanvitam

छलयुक्त्या त्वन्येषामभिसन्धानाभिभावकंकपटम् । द्वित्रिप्रयोगयुक्तो विज्ञेयः कपटसङ्घातः

ChalayuktyA tvanyeShAmabhisandhAnAbhibhAvakaMkapaTam | dvitriprayogayukto vij~neyaH kapaTasa~NghAtaH

दुर्जनोदाहृतै रूक्षैः सभामध्येऽतिताडितः । अक्रोधः क्रोधजननैर्वाक्यैर्यः सा क्षमा भवेत्

durjanodAhR^itai rUkShaiH sabhAmadhye.atitADitaH | akrodhaH krodhajananairvAkyairyaH sA kShamA bhavet

दृष्ट्वैवावयवं कञ्चिद्भावो यत्रानुमीयते । प्राप्तिं तामभिजानीयाल्लक्षणं नाटकाश्रयम्

dR^iShTvaivAvayavaM ka~nchidbhAvo yatrAnumIyate | prAptiM tAmabhijAnIyAllakShaNaM nATakAshrayam

अकार्यं सहसा कृत्वाऽकृत्वा कार्यमथापि वा । सन्तापो मनसो यस्तु पश्चात्तापः प्रकीर्तितः

akAryaM sahasA kR^itvA.akR^itvA kAryamathApi vA | santApo manaso yastu pashchAttApaH prakIrtitaH

प्रश्रयेणार्थसंयुक्तं यत्परस्यानुवर्तनम् । स्नेहाद्दाक्षिण्ययोगाद्वा सानुवृत्तिस्तु संज्ञिता

prashrayeNArthasaMyuktaM yatparasyAnuvartanam | snehAddAkShiNyayogAdvA sAnuvR^ittistu saMj~nitA

प्राप्तानां यत्र दोषाणां क्रियते शमनं पुनः । सा ज्ञेया ह्युपपत्तिस्तु लक्षणं नाटकाश्रयम्

prAptAnAM yatra doShANAM kriyate shamanaM punaH | sA j~neyA hyupapattistu lakShaNaM nATakAshrayam

साध्यते योऽर्थसम्बन्धो महद्भिः समवायतः । परस्परानुकूल्येन सा युक्तिः परिकीर्तिता

sAdhyate yo.arthasambandho mahadbhiH samavAyataH | parasparAnukUlyena sA yuktiH parikIrtitA

यत्रापसारयन् दोषं गुणमर्थेन योजयेत् । गुणाभिवादं दोषान् वा कार्यं तल्लक्षणं विदुः

yatrApasArayan doShaM guNamarthena yojayet | guNAbhivAdaM doShAn vA kAryaM tallakShaNaM viduH

अपूर्वक्रोधजनितमपराधं प्रमृज्य यत् । सेवार्थं मधुरं वाक्यमनुनीतिः प्रकीर्तिता

apUrvakrodhajanitamaparAdhaM pramR^ijya yat | sevArthaM madhuraM vAkyamanunItiH prakIrtitA

दोषैर्यदन्यनामोक्तैः प्रसिद्धार्थैः प्रयोजयेत् । अन्यत्रार्थेन सम्बद्धं ज्ञेयं तत् परिदेवनम्

doShairyadanyanAmoktaiH prasiddhArthaiH prayojayet | anyatrArthena sambaddhaM j~neyaM tat paridevanam

उपमा रूपकं चैव दीपकं यमकं तथा । अलङ्कारास्तु विज्ञेया चत्वारो नाटकाश्रयाः

upamA rUpakaM chaiva dIpakaM yamakaM tathA | ala~NkArAstu vij~neyA chatvAro nATakAshrayAH

यत्किञ्चित् काव्यबन्धेषु सादृश्येनोपमीयते । उपमा नाम सा ज्ञेया गुणाकृतिसमाश्रया

yatki~nchit kAvyabandheShu sAdR^ishyenopamIyate | upamA nAma sA j~neyA guNAkR^itisamAshrayA

एकस्यैकेन सा कार्या ह्यनेकेनाथवा पुनः । अनेकस्य तथैकेन बहूनां बहुभिस्तथा

ekasyaikena sA kAryA hyanekenAthavA punaH | anekasya tathaikena bahUnAM bahubhistathA

तुल्यं ते शशिना वक्त्रमित्येकेनैकसंश्रया । शशाङ्कवत् प्रकाशन्ते ज्योतींषीति भवेत्तु या

tulyaM te shashinA vaktramityekenaikasaMshrayA | shashA~Nkavat prakAshante jyotIMShIti bhavettu yA

एकस्यानेकविषया सोपमा परिकीर्तिता । श्येनबर्हिणभासानां तुल्यार्थमिति या भवेत्

ekasyAnekaviShayA sopamA parikIrtitA | shyenabarhiNabhAsAnAM tulyArthamiti yA bhavet

एकस्य बहुभिः साम्यादुपमा नाटकाश्रया । बहूनां बहुभिर्ज्ञेया घना इव गजा इति

ekasya bahubhiH sAmyAdupamA nATakAshrayA | bahUnAM bahubhirj~neyA ghanA iva gajA iti

प्रशंसा चैव निन्दा च कल्पिता सदृशी तथा । या किञ्चित्सदृशी ज्ञेया सोपमा पञ्चधा बुधैः

prashaMsA chaiva nindA cha kalpitA sadR^ishI tathA | yA ki~nchitsadR^ishI j~neyA sopamA pa~nchadhA budhaiH

प्रशंसा यथा - दृष्ट्वा तु तां विशालाक्षीं तुतोष मनुजाधिपः । मुनिभिः साधितां कृच्छ्रात् सिद्धिं मूर्तिमतीमिव

prashaMsA yathA \- dR^iShTvA tu tAM vishAlAkShIM tutoSha manujAdhipaH | munibhiH sAdhitAM kR^ichChrAt siddhiM mUrtimatImiva

निन्दा यथा - सा तं सर्वगुणैर्हीनं सस्वजे कर्कशच्छविम् । वने कण्टकिनं वल्ली दावदग्धमिव द्रुमम्

nindA yathA \- sA taM sarvaguNairhInaM sasvaje karkashachChavim | vane kaNTakinaM vallI dAvadagdhamiva drumam

कल्पिता यथा - क्षरन्तो दानसलिलं लालामन्थरगामिनः । मतङ्गजा विराजन्ते जङ्गमा इव पर्वताः

kalpitA yathA \- kSharanto dAnasalilaM lAlAmantharagAminaH | mata~NgajA virAjante ja~NgamA iva parvatAH

सदृशी यथा - यत्त्वयाद्य कृतं कर्म परिचित्तानुरोधिना । सदृशं तत्तवैव स्यादतिमानुषकर्मणः

sadR^ishI yathA \- yattvayAdya kR^itaM karma parichittAnurodhinA | sadR^ishaM tattavaiva syAdatimAnuShakarmaNaH

किञ्चित्सदृशी यथा - सम्पूर्णचन्द्रवदना नीलोत्पलदलेक्षणा । मत्तमातङ्गगमना सम्प्राप्तेयं सखी मम

ki~nchitsadR^ishI yathA \- sampUrNachandravadanA nIlotpaladalekShaNA | mattamAta~NgagamanA samprApteyaM sakhI mama

उपमाया बुधैरेते भेदा ज्ञेयाः समासतः । शेषा ये लक्षणैर्नोक्तास्ते ग्राह्याः काव्यलोकतः

upamAyA budhairete bhedA j~neyAH samAsataH | sheShA ye lakShaNairnoktAste grAhyAH kAvyalokataH

नानाधिकरणार्थानां शब्दानां सम्प्रदीपकम् । एकवाक्येन संयुक्तं तद्दीपकमुच्यते

nAnAdhikaraNArthAnAM shabdAnAM sampradIpakam | ekavAkyena saMyuktaM taddIpakamuchyate

प्रसृतं मधुरं चापि गुणैः सर्वैरलङ्कृतम् । काव्ये यन्नाटके विप्रास्तद्दीपकमिति स्मृतम्

prasR^itaM madhuraM chApi guNaiH sarvairala~NkR^itam | kAvye yannATake viprAstaddIpakamiti smR^itam

यथा - सरांसि हंसैः कुसुमैश्च वृक्षा मत्तैर्द्विरेफैश्च सरोरुहाणि । गोष्ठीभिरुद्यानवनानि चैव तस्मिन्नशून्यानि सदा क्रियन्ते

yathA \- sarAMsi haMsaiH kusumaishcha vR^ikShA mattairdvirephaishcha saroruhANi | goShThIbhirudyAnavanAni chaiva tasminnashUnyAni sadA kriyante

स्वविकल्पेन रचितं तुल्यावयवलक्षणम् । किञ्चित्सादृश्यसम्पन्नं यद्रूपं रूपकं तु तत्

svavikalpena rachitaM tulyAvayavalakShaNam | ki~nchitsAdR^ishyasampannaM yadrUpaM rUpakaM tu tat

नानाद्रव्यानुरागाद्यैर्यदौपम्यगुणाश्रयम् । रूपनिर्वर्णनायुक्तं तद्रूपकमिति स्मृतम्

nAnAdravyAnurAgAdyairyadaupamyaguNAshrayam | rUpanirvarNanAyuktaM tadrUpakamiti smR^itam

यथा - पद्माननास्ताः कुमुदप्रहासा विकासिनीलोत्पलचारुनेत्राः । वापीस्त्रियो हंसकुलैर्नः स्वनद्भिर्विरेजुरन्योन्यमिवाह्वयन्त्यः

yathA \- padmAnanAstAH kumudaprahAsA vikAsinIlotpalachArunetrAH | vApIstriyo haMsakulairnaH svanadbhirvirejuranyonyamivAhvayantyaH

शब्दाभ्यासस्तु यमकं पदादिषु विकल्पितम् । विशेषदर्शनञ्चास्य गदतो मे निबोधत

shabdAbhyAsastu yamakaM padAdiShu vikalpitam | visheShadarshana~nchAsya gadato me nibodhata

पादान्तयमकं चैव काञ्चीयमकमेव च । समुद्गयमकं चैव विक्रान्तयमकं तथा

pAdAntayamakaM chaiva kA~nchIyamakameva cha | samudgayamakaM chaiva vikrAntayamakaM tathA

यमकं चक्रवालं च सन्दष्टयमकं तथा । पदादियमकञ्चैव ह्याम्रेडितमथापि च

yamakaM chakravAlaM cha sandaShTayamakaM tathA | padAdiyamaka~nchaiva hyAmreDitamathApi cha

चतुर्व्यवसितञ्चैव मालायमकमेव च । एतादृशविधं ज्ञेयं यमकं नाटकाश्रयम्

chaturvyavasita~nchaiva mAlAyamakameva cha | etAdR^ishavidhaM j~neyaM yamakaM nATakAshrayam

चतुर्णां यत्र पादानामन्ते स्यात्सममक्षरम् । तद्वै पादान्तयमकं विज्ञेयं नामतो यथा

chaturNAM yatra pAdAnAmante syAtsamamakSharam | tadvai pAdAntayamakaM vij~neyaM nAmato yathA

दिनक्षयात् संहृतरश्मिमण्डलं दिवीव लग्नं तपनीयमण्डलम् । विभाति ताम्रं दिवि सूर्यमण्डलं यथा तरुण्याः स्तनभारमण्डलम्

dinakShayAt saMhR^itarashmimaNDalaM divIva lagnaM tapanIyamaNDalam | vibhAti tAmraM divi sUryamaNDalaM yathA taruNyAH stanabhAramaNDalam

लोकानां प्रभविष्णुर्दैत्येन्द्रगदानिपातनसहिष्णुः । जयति सुरदैत्यजिष्णुर्भगवानसुरवरमथनकारी विष्णुः

lokAnAM prabhaviShNurdaityendragadAnipAtanasahiShNuH | jayati suradaityajiShNurbhagavAnasuravaramathanakArI viShNuH

पादस्यान्ते तथा चादौ स्यातां यत्र समे पदे । तत्काञ्चीयमकं चैव विज्ञेयं सूरिभिर्यथा

pAdasyAnte tathA chAdau syAtAM yatra same pade | tatkA~nchIyamakaM chaiva vij~neyaM sUribhiryathA

यामं यामं चन्द्रवतीनां द्रवतीनां व्यक्ताव्यक्ता सारजनीनां रजनीनाम् । फुल्ले फुल्ले सम्भ्रमरे वाभ्रमरे वा रामा रामा विस्मयते च स्मयते च

yAmaM yAmaM chandravatInAM dravatInAM vyaktAvyaktA sArajanInAM rajanInAm | phulle phulle sambhramare vAbhramare vA rAmA rAmA vismayate cha smayate cha

अर्धेनैकेन यद्वृत्तं सर्वमेव समाप्यते । समुद्गयमकं नाम तज्ज्ञेयं पण्डितैर्यथा

ardhenaikena yadvR^ittaM sarvameva samApyate | samudgayamakaM nAma tajj~neyaM paNDitairyathA

केतकीकुसुमपाण्डुरदन्तः शोभते प्रवरकाननहस्ती । केतकीकुसुमपाण्डुरदन्तः शोभते प्रवरकाननहस्ती

ketakIkusumapANDuradantaH shobhate pravarakAnanahastI | ketakIkusumapANDuradantaH shobhate pravarakAnanahastI

एकैकं पादमुत्क्रम्य द्वौ पादौ सदृशौ यदि । विक्रान्तयमकं नाम तद्विज्ञेयमिदं यथा

ekaikaM pAdamutkramya dvau pAdau sadR^ishau yadi | vikrAntayamakaM nAma tadvij~neyamidaM yathA

स पूर्वं वारणो भूत्वा द्विश‍ृङ्ग इव पर्वतः । अभवद्दन्तवैकल्याद्विश‍ृङ्ग इव पर्वतः

sa pUrvaM vAraNo bhUtvA dvishR^i~Nga iva parvataH | abhavaddantavaikalyAdvishR^i~Nga iva parvataH

पूर्वस्यान्तेन पादस्य परस्यादिर्यदा समः । चक्रवच्चक्रवालं तु विज्ञेयं नामतो यथा

pUrvasyAntena pAdasya parasyAdiryadA samaH | chakravachchakravAlaM tu vij~neyaM nAmato yathA

तुल्यात्पादद्वयादन्त्यादेकेनादिर्यदा समः । सर्वत्र चक्रवालन्तु तद्विज्ञेयं बुधैर्यथा

tulyAtpAdadvayAdantyAdekenAdiryadA samaH | sarvatra chakravAlantu tadvij~neyaM budhairyathA

शैला यथा शत्रुभिराहता हता हताश्च भूयस्त्वनुपुङ्खपुङ्खगैः । खगैश्च सर्वैर्युधि सञ्चिताश्चिता- श्चिताधिरूढा निहितास्तलैस्तलैः

shailA yathA shatrubhirAhatA hatA hatAshcha bhUyastvanupu~Nkhapu~NkhagaiH | khagaishcha sarvairyudhi sa~nchitAshchitA\- shchitAdhirUDhA nihitAstalaistalaiH

आदौ द्वौ यत्र पादौ तु भवेतामक्षरे समौ । सन्दष्टयमकं नाम विज्ञेयं तद्बुधैर्यथा

Adau dvau yatra pAdau tu bhavetAmakShare samau | sandaShTayamakaM nAma vij~neyaM tadbudhairyathA

पश्य पश्य रमणस्य मे गुणान् येन येन वशगां करोति माम् । येन येन हि समेति दर्शनं तेन तेन वशगां करोति माम्

pashya pashya ramaNasya me guNAn yena yena vashagAM karoti mAm | yena yena hi sameti darshanaM tena tena vashagAM karoti mAm

आदौ पादस्य तु यत्र स्यात् समावेशः समाक्षरः । पादादियमकं नाम तद्विज्ञेयं बुधैर्यथा

Adau pAdasya tu yatra syAt samAveshaH samAkSharaH | pAdAdiyamakaM nAma tadvij~neyaM budhairyathA

विष्णुः सृजति भूतानि विष्णुः संहरते प्रजाः । विष्णुः प्रसूते त्रैलोक्यं विष्णुर्लोकाधिदैवतम्

viShNuH sR^ijati bhUtAni viShNuH saMharate prajAH | viShNuH prasUte trailokyaM viShNurlokAdhidaivatam

पादस्यान्तं पदं यत्र द्विर्द्विरेकमिहोच्यते । ज्ञेयमाम्रेडितं नाम यमकं तत्र सूरिभिः

pAdasyAntaM padaM yatra dvirdvirekamihochyate | j~neyamAmreDitaM nAma yamakaM tatra sUribhiH

विजृम्भितं निःश्वसितं मुहुर्मुहुः कथं विधेयं स्मरणं पदे पदे । यथा च ते ध्यानमिदं पुनः पुन- र्धुवंगता ते रजनी विना विना

vijR^imbhitaM niHshvasitaM muhurmuhuH kathaM vidheyaM smaraNaM pade pade | yathA cha te dhyAnamidaM punaH puna\- rdhuvaMgatA te rajanI vinA vinA

सर्वे पादाः समा यत्र भवन्ति नियताक्षराः । चतुर्व्यवसितं नाम तद्विज्ञेयं बुधैर्यथा

sarve pAdAH samA yatra bhavanti niyatAkSharAH | chaturvyavasitaM nAma tadvij~neyaM budhairyathA

वारणानामयमेव कालो वारणानामयमेव कालः । वारणानामयमेव कालो वारणानामयमेव कालः

vAraNAnAmayameva kAlo vAraNAnAmayameva kAlaH | vAraNAnAmayameva kAlo vAraNAnAmayameva kAlaH

नानारूपैः स्वरैर्युक्तं यत्रैकं व्यञ्जनं भवेत् । तन्मालायमकं नाम विज्ञेयं पण्डितैर्यथा

nAnArUpaiH svarairyuktaM yatraikaM vya~njanaM bhavet | tanmAlAyamakaM nAma vij~neyaM paNDitairyathA

लली बली हली माली खेली माली सली जली । खलो बलोऽबलो माली मुसली त्वाभिरक्षतु

lalI balI halI mAlI khelI mAlI salI jalI | khalo balo.abalo mAlI musalI tvAbhirakShatu

असौ हि रामा रतिविग्रहप्रिया रहःप्रगल्भा रमणं मनोगतम् । रतेन रात्रिं रमयेत् परेण वा न चेदुदेष्यत्तरुणः परो रिपुः

asau hi rAmA rativigrahapriyA rahaHpragalbhA ramaNaM manogatam | ratena rAtriM ramayet pareNa vA na chedudeShyattaruNaH paro ripuH

न पुष्कराक्षः क्षतजोक्षिताक्षः क्षरत्क्षतेव्यः क्षतजंदुरीक्षः । क्षतैर्गवाक्षैरिव संवृताज्ञः साक्षात् सहस्राक्ष इवावभाति

na puShkarAkShaH kShatajokShitAkShaH kSharatkShatevyaH kShatajaMdurIkShaH | kShatairgavAkShairiva saMvR^itAj~naH sAkShAt sahasrAkSha ivAvabhAti

एभिरर्थक्रियापेक्षैः कार्यं काव्यं तु लक्षणैः । अतः परं प्रवक्ष्यामि काव्ये दोषान् गुणांस्तथा

ebhirarthakriyApekShaiH kAryaM kAvyaM tu lakShaNaiH | ataH paraM pravakShyAmi kAvye doShAn guNAMstathA

गूढार्थमर्थान्तरमर्थहीनं भिन्नार्थमेकार्थमभिप्लुतार्थम् । न्यायावपेतं विषमं विसन्धि शब्दच्युतं वै दश काव्यदोषाः

gUDhArthamarthAntaramarthahInaM bhinnArthamekArthamabhiplutArtham | nyAyAvapetaM viShamaM visandhi shabdachyutaM vai dasha kAvyadoShAH

पर्यायशब्दाभिहतं गूढार्थमभिसंज्ञितम् । अवर्ण्यं वर्ण्यते यत्र तदर्थान्तरमिष्यते

paryAyashabdAbhihataM gUDhArthamabhisaMj~nitam | avarNyaM varNyate yatra tadarthAntaramiShyate

अर्थहीनं त्वसम्बद्धं सावशेषार्थमेव च । भिन्नार्थमभिविज्ञेयमसभ्यं ग्राम्यमेव च

arthahInaM tvasambaddhaM sAvasheShArthameva cha | bhinnArthamabhivij~neyamasabhyaM grAmyameva cha

विवक्षितोऽन्य एवार्थो यत्रान्यार्थेन भिद्यते । भिन्नार्थं तदपि प्राहुः काव्यं काव्यविचक्षणाः

vivakShito.anya evArtho yatrAnyArthena bhidyate | bhinnArthaM tadapi prAhuH kAvyaM kAvyavichakShaNAH

अविशेषाभिधानं यत् तदेकार्थमिति स्मृतम् । अभिप्लुतार्थं विज्ञेयं यत् पदेन समस्यते

avisheShAbhidhAnaM yat tadekArthamiti smR^itam | abhiplutArthaM vij~neyaM yat padena samasyate

न्यायादपेतं विज्ञेयं प्रमाणपरिवर्जितम् । वृत्तभेदो भवेद्यत्र विषमं नाम तद्भवेत्

nyAyAdapetaM vij~neyaM pramANaparivarjitam | vR^ittabhedo bhavedyatra viShamaM nAma tadbhavet

अनुपशिष्टशब्दं यत् तद्विसन्धीति कीर्तितम् । शब्दच्युतञ्च विज्ञेयमशब्दस्वरयोजनात्

anupashiShTashabdaM yat tadvisandhIti kIrtitam | shabdachyuta~ncha vij~neyamashabdasvarayojanAt

एते दोषास्तु विज्ञेयाः सूरिभिर्नाटकाश्रयाः । गुणा विपर्ययादेषां माधुर्यौदार्यलक्षणाः

ete doShAstu vij~neyAH sUribhirnATakAshrayAH | guNA viparyayAdeShAM mAdhuryaudAryalakShaNAH

श्लेषः प्रसादः समतासमाधिर्माधुर्यमोजः पदसौकुमार्यम् । अर्थस्य च व्यक्तिरुदारता च कान्तिश्च काव्यस्य गुणा दशैते

shleShaH prasAdaH samatAsamAdhirmAdhuryamojaH padasaukumAryam | arthasya cha vyaktirudAratA cha kAntishcha kAvyasya guNA dashaite

ईप्सितेनार्थजातेन सम्बद्धानां परस्परम् । श्लिष्टता या पदानां हि श्लेष इत्यभिधीयते

IpsitenArthajAtena sambaddhAnAM parasparam | shliShTatA yA padAnAM hi shleSha ityabhidhIyate

विचारगहनं यत्स्यात् स्फुटञ्चैव स्वभावतः । स्वतः सुप्रतिबद्धञ्च श्लिष्टं तत् परिकीर्त्यते

vichAragahanaM yatsyAt sphuTa~nchaiva svabhAvataH | svataH supratibaddha~ncha shliShTaM tat parikIrtyate

अप्यनुक्तो बुधैर्यत्र शब्दोऽर्थो वा प्रतीयते । सुखशब्दार्थसंयोगात् प्रसादः परिकीर्त्यते

apyanukto budhairyatra shabdo.artho vA pratIyate | sukhashabdArthasaMyogAt prasAdaH parikIrtyate

नातिचूर्णपदैर्युक्ता न च व्यर्थाभिदायिभिः । दुर्बोधनैश्च न कृता समत्वात् समता मता

nAtichUrNapadairyuktA na cha vyarthAbhidAyibhiH | durbodhanaishcha na kR^itA samatvAt samatA matA

अन्योन्यसदृशा यत्र तथा ह्यन्योन्यभूषणाः । अलङ्कारा गुणाश्चैव समाः स्युः समतां मताः

anyonyasadR^ishA yatra tathA hyanyonyabhUShaNAH | ala~NkArA guNAshchaiva samAH syuH samatAM matAH

अभियुक्तैर्विशेषस्तु योऽर्थस्येहोपलक्ष्यते । तेन चार्थेन सम्पन्नः समाधिः परिकीर्त्यते

abhiyuktairvisheShastu yo.arthasyehopalakShyate | tena chArthena sampannaH samAdhiH parikIrtyate

उपमास्विह दृष्टानामर्थानां यत्नतस्तथा । प्राप्तानां चातिसंक्षेपात् समाधिर्निर्णयो यतः

upamAsviha dR^iShTAnAmarthAnAM yatnatastathA | prAptAnAM chAtisaMkShepAt samAdhirnirNayo yataH

बहुशो यच्छ्रुतं वाक्यमुक्तं वापि पुनः पुनः । नोद्वेजयति यस्माद्धि तन्माधुर्यमिति स्मृतम्

bahusho yachChrutaM vAkyamuktaM vApi punaH punaH | nodvejayati yasmAddhi tanmAdhuryamiti smR^itam

समासवद्भिर्विविधैर्विचित्रैश्च पदैर्युतम् । सानुस्वारैरुदारैश्च तदोजः परिकीर्त्यते

samAsavadbhirvividhairvichitraishcha padairyutam | sAnusvArairudAraishcha tadojaH parikIrtyate

अवगीतोऽपि हीनोऽपि स्यादुदात्तावभासकः । यत्र शब्दार्थसम्पत्तिस्तदोजः परिकीर्तितम्

avagIto.api hIno.api syAdudAttAvabhAsakaH | yatra shabdArthasampattistadojaH parikIrtitam

सुखप्रयोज्यैर्यच्छब्दैर्युक्तं सुश्लिष्टसन्धिभिः । सुकुमारार्थसंयुक्तं सौकुमार्यं तदुच्यते

sukhaprayojyairyachChabdairyuktaM sushliShTasandhibhiH | sukumArArthasaMyuktaM saukumAryaM taduchyate

सुप्रसिद्धाभिधाना तु लोककर्मव्यवस्थिता । या क्रिया क्रियते काव्ये सार्थव्यक्तिः प्रतीयते

suprasiddhAbhidhAnA tu lokakarmavyavasthitA | yA kriyA kriyate kAvye sArthavyaktiH pratIyate

यस्यार्थानुप्रवेशेन मनसा परिकल्प्यते । अनन्तरं प्रयोगस्तु साऽर्थव्यक्तिरुदाहृता

yasyArthAnupraveshena manasA parikalpyate | anantaraM prayogastu sA.arthavyaktirudAhR^itA

दिव्यभावपरीतं यच्छृङ्गाराद्भुतयोजितम् । अनेकभावसंयुक्तमुदारत्वं प्रकीर्तितम्

divyabhAvaparItaM yachChR^i~NgArAdbhutayojitam | anekabhAvasaMyuktamudAratvaM prakIrtitam

अनेकार्थविशेषैर्यत् सूक्तैः सौष्ठवसंयुतैः । उपेतमतिचित्रार्थैः उदात्तं तच्च कीर्त्यते

anekArthavisheShairyat sUktaiH sauShThavasaMyutaiH | upetamatichitrArthaiH udAttaM tachcha kIrtyate

यन्मनश्श्रोत्रविषयमाह्लादयति हीन्दुवत् । लीलाद्यर्थोपपन्नां वा तां कान्तिं कवयो विदुः

yanmanashshrotraviShayamAhlAdayati hInduvat | lIlAdyarthopapannAM vA tAM kAntiM kavayo viduH

यो मनश्श्रोत्रविषयः प्रसादजनको भवेत् । शब्दबन्धः प्रयोगेण स कान्त इति भण्यते

yo manashshrotraviShayaH prasAdajanako bhavet | shabdabandhaH prayogeNa sa kAnta iti bhaNyate

एवमेते ह्यलङ्कारा गुणा दोषाश्च कीर्तिताः । प्रयोगमेषां च पुनर्वक्ष्यामि रससंश्रयम्

evamete hyala~NkArA guNA doShAshcha kIrtitAH | prayogameShAM cha punarvakShyAmi rasasaMshrayam

लघ्वक्षरप्रायकृतमुपमारूपकाश्रयम् । काव्यं कार्यं तु नाट्यज्ञैः वीररौद्राद्भुताश्रयम्

laghvakSharaprAyakR^itamupamArUpakAshrayam | kAvyaM kAryaM tu nATyaj~naiH vIraraudrAdbhutAshrayam

गुर्वक्षरप्रायकृतं बीभत्से करुणे तथा । कदाचिद्रौद्रवीराभ्यां यदाघर्षणजं भवेत्

gurvakSharaprAyakR^itaM bIbhatse karuNe tathA | kadAchidraudravIrAbhyAM yadAgharShaNajaM bhavet

रूपदीपकसंयुक्तमार्यावृत्तसमाश्रयम् । श‍ृङ्गारे च रसे वीरे काव्यं स्यान्नाटकाश्रयम्

rUpadIpakasaMyuktamAryAvR^ittasamAshrayam | shR^i~NgAre cha rase vIre kAvyaM syAnnATakAshrayam

उत्तरोत्तरसंयुक्तं वीरे काव्यं तु यद्भवेत् । जगत्यतिजगत्यां वा संकृत्यां वापि तद्भवेत्

uttarottarasaMyuktaM vIre kAvyaM tu yadbhavet | jagatyatijagatyAM vA saMkR^ityAM vApi tadbhavet

तथैव युद्धसम्फेटा उत्कृत्यां सम्प्रकीर्तितौ । करुणे शक्वरी ज्ञेया तथैवातिधृतिर्भवेत्

tathaiva yuddhasampheTA utkR^ityAM samprakIrtitau | karuNe shakvarI j~neyA tathaivAtidhR^itirbhavet

यद्वीरे कीर्तितं च्छन्दः तद्रौद्रेऽपि प्रयोजयेत् । शेषाणामर्थयोगेन च्छन्दः कार्यः प्रयोक्तृभिः

yadvIre kIrtitaM chChandaH tadraudre.api prayojayet | sheShANAmarthayogena chChandaH kAryaH prayoktR^ibhiH

यच्छन्दः पूर्वमुद्दिष्टं विषमार्धसमे समम् । उदारमधुरैः शब्दैस्तत्कार्यं तु रसानुगम्

yachChandaH pUrvamuddiShTaM viShamArdhasame samam | udAramadhuraiH shabdaistatkAryaM tu rasAnugam

शब्दानुदारमधुरान् प्रमदाभिधेयान् नाट्याश्रयेषु कृतिषु प्रययेत कर्तुम् । तैर्भूषिता बहु विभान्ति हि काव्यबन्धाः पद्माकरा विकसिता इव राजहंसैः

shabdAnudAramadhurAn pramadAbhidheyAn nATyAshrayeShu kR^itiShu prayayeta kartum | tairbhUShitA bahu vibhAnti hi kAvyabandhAH padmAkarA vikasitA iva rAjahaMsaiH

त्रिविधं ह्यक्षरं कार्यं कविभिर्नाटकाश्रयम् । ह्रस्वं दीर्घं प्लुतञ्चैव रसभावविभावकम्

trividhaM hyakSharaM kAryaM kavibhirnATakAshrayam | hrasvaM dIrghaM pluta~nchaiva rasabhAvavibhAvakam

एकमात्रं भवेद् ह्रस्वं द्विमात्रं दीर्घमिष्यते । प्लुतं चैव त्रिमात्रं स्यादक्षरं स्वरयोजनात्

ekamAtraM bhaved hrasvaM dvimAtraM dIrghamiShyate | plutaM chaiva trimAtraM syAdakSharaM svarayojanAt

स्मृते चासूयिते चैव तथा च परिदेविते । पठतां ब्राह्मणानाञ्च प्लुतमक्षरमिष्यते

smR^ite chAsUyite chaiva tathA cha paridevite | paThatAM brAhmaNAnA~ncha plutamakSharamiShyate

अकारस्तु स्मृते कार्यं ऊकारश्चाप्यसूयिते । परिदेविते तु हाकार ॐकारोऽध्ययने तथा

akArastu smR^ite kAryaM UkArashchApyasUyite | paridevite tu hAkAra OMkAro.adhyayane tathA

ह्रस्वदीर्घप्लुतानीह यथाभावं यथारसम् । काव्ययोगेषु सर्वेषु ह्यक्षराणि प्रयोजयेत्

hrasvadIrghaplutAnIha yathAbhAvaM yathArasam | kAvyayogeShu sarveShu hyakSharANi prayojayet

चेक्रीडितप्रभृतिभिर्विकृतैस्तु शब्दैः युक्ता न भान्ति ललिता भरतप्रयोगाः । यज्ञक्रियेव रुरुचर्मधुरैः कृताक्तैः वेश्या द्विजैरिव कमण्डलुदण्डहस्तैः

chekrIDitaprabhR^itibhirvikR^itaistu shabdaiH yuktA na bhAnti lalitA bharataprayogAH | yaj~nakriyeva rurucharmadhuraiH kR^itAktaiH veshyA dvijairiva kamaNDaludaNDahastaiH

मृदुललितपदार्थं गूढशब्दार्थहीनं बुधजनसुखभोग्यं युक्तिमन्नृत्तयोग्यम् । बहुरसकृतमार्गं सन्धिसन्धानयुक्तं भवति जगति योग्यं नाटकं प्रेक्षकाणाम्

mR^idulalitapadArthaM gUDhashabdArthahInaM budhajanasukhabhogyaM yuktimannR^ittayogyam | bahurasakR^itamArgaM sandhisandhAnayuktaM bhavati jagati yogyaM nATakaM prekShakANAm

अनुबन्धः भूषणाक्षरसङ्घातौ शोभोदाहरणे तथा । हेतुसंशयदृष्टान्ताः प्राप्ताभिप्राय एव च

anubandhaH bhUShaNAkSharasa~NghAtau shobhodAharaNe tathA | hetusaMshayadR^iShTAntAH prAptAbhiprAya eva cha

निदर्शनं निरुक्तं च सिद्धिश्चाथ विशेषणम् । गुणातिपातातिशयौ तुल्यतर्कः पदोच्चयः

nidarshanaM niruktaM cha siddhishchAtha visheShaNam | guNAtipAtAtishayau tulyatarkaH padochchayaH

दृष्टं चैवोपदिष्टं च विचारस्तद्विपर्ययः । भ्रंशश्चानुनयो माला दाक्षिण्यं गर्हणं तथा

dR^iShTaM chaivopadiShTaM cha vichArastadviparyayaH | bhraMshashchAnunayo mAlA dAkShiNyaM garhaNaM tathA

अर्थापत्तिः प्रसिद्धिश्च पृच्छा सारूप्यमेव च । मनोरथश्च लेशश्च क्षोभोऽथ गुणकीर्तनम्

arthApattiH prasiddhishcha pR^ichChA sArUpyameva cha | manorathashcha leshashcha kShobho.atha guNakIrtanam

ज्ञेयान्यनुक्तसिद्धिश्च प्रियं वचनमेव च । षट्त्रिंशल्लक्षणान्येव काव्यबन्धेषु निर्दिशेत्

j~neyAnyanuktasiddhishcha priyaM vachanameva cha | ShaTtriMshallakShaNAnyeva kAvyabandheShu nirdishet

अलङ्कारैर्गुणैश्चैव बहुभिः समलंकृतम् । भूषणैरिव चित्रार्थैस्तद् भूषणमिति स्मृतम्

ala~NkArairguNaishchaiva bahubhiH samalaMkR^itam | bhUShaNairiva chitrArthaistad bhUShaNamiti smR^itam

यत्राल्पैरक्षरैः श्लिष्टैर्विचित्रमुपवर्ण्यते । तमप्यक्षरसङ्घातं विद्याल्लक्षणसंज्ञितम्

yatrAlpairakSharaiH shliShTairvichitramupavarNyate | tamapyakSharasa~NghAtaM vidyAllakShaNasaMj~nitam

सिद्धैरर्थैः समं कृत्वा ह्यसिद्धोऽर्थः प्रयुज्यते । यत्र श्लिष्टा विचित्रार्था सा शोभेत्यभिधीयते

siddhairarthaiH samaM kR^itvA hyasiddho.arthaH prayujyate | yatra shliShTA vichitrArthA sA shobhetyabhidhIyate

यत्र तुल्यार्थयुक्तेन वाक्येनाभिप्रदर्शनात् । साध्यन्ते निपुणैरर्थास्तदुदाहरणं स्मृतम्

yatra tulyArthayuktena vAkyenAbhipradarshanAt | sAdhyante nipuNairarthAstadudAharaNaM smR^itam

यत् प्रयोजनसामर्थ्यात् वाक्यमिष्टार्थसाधकम् । समासोक्तं मनोग्राहि स हेतुरिति संज्ञितः

yat prayojanasAmarthyAt vAkyamiShTArthasAdhakam | samAsoktaM manogrAhi sa heturiti saMj~nitaH

अपरिज्ञाततत्त्वार्थं वाक्यं यत्र समाप्यते । अनेकत्वाद्विचाराणां स संशय इति स्मृतः

aparij~nAtatattvArthaM vAkyaM yatra samApyate | anekatvAdvichArANAM sa saMshaya iti smR^itaH

सर्वलोकमनोग्राहि यस्तु पक्षार्थसाधकः । हेतोर्निदर्शनकृतः स दृष्टान्त इति स्मृतः

sarvalokamanogrAhi yastu pakShArthasAdhakaH | hetornidarshanakR^itaH sa dR^iShTAnta iti smR^itaH

दृष्ट्वैवावयवान् कांश्चिद् भावो यत्रानुमीयते । प्राप्तिं तामपि जानीयाल्लक्षणं नाटकाश्रयम्

dR^iShTvaivAvayavAn kAMshchid bhAvo yatrAnumIyate | prAptiM tAmapi jAnIyAllakShaNaM nATakAshrayam

अभूतपूर्वो योऽप्यर्थः सादृश्यात्परिकल्पितः । लोकस्य हृदयग्राही सोऽभिप्राय इति स्मृतः

abhUtapUrvo yo.apyarthaH sAdR^ishyAtparikalpitaH | lokasya hR^idayagrAhI so.abhiprAya iti smR^itaH

यत्रार्थानां प्रसिद्धानां क्रियते परिकीर्तनम् । परापेक्षाद्युदासार्थं तन्निदर्शनमुच्यते

yatrArthAnAM prasiddhAnAM kriyate parikIrtanam | parApekShAdyudAsArthaM tannidarshanamuchyate

निरवद्यस्य वाक्यस्य पूर्वोक्तार्थप्रसिद्धये । यदुच्यते तु वचनं निरुक्तं तदुदाहृतम्

niravadyasya vAkyasya pUrvoktArthaprasiddhaye | yaduchyate tu vachanaM niruktaM tadudAhR^itam

बहूनां च प्रधानानां नाम यत्राभिकीर्त्यते । अभिप्रेतार्थसिद्ध्यर्थं सा सिद्धिरभिधीयते

bahUnAM cha pradhAnAnAM nAma yatrAbhikIrtyate | abhipretArthasiddhyarthaM sA siddhirabhidhIyate

सिद्धान् बहून् प्रधानार्थान् उक्त्वा यत्र प्रयुज्यते । विशेषयुक्तं वचनं विज्ञेयं तद्विशेषणम्

siddhAn bahUn pradhAnArthAn uktvA yatra prayujyate | visheShayuktaM vachanaM vij~neyaM tadvisheShaNam

गुणाभिधानैर्विविधैर्विपरीतार्थयोजितैः । गुणातिपातो मधुरैर्निष्ठुरार्थैर्भवेदथ

guNAbhidhAnairvividhairviparItArthayojitaiH | guNAtipAto madhurairniShThurArthairbhavedatha

बहून् गुणान् कीर्तयित्वा सामान्यजनसम्भवान् । विशेषः कीर्त्यते यस्तु ज्ञेयः सोऽतिशयो बुधैः

bahUn guNAn kIrtayitvA sAmAnyajanasambhavAn | visheShaH kIrtyate yastu j~neyaH so.atishayo budhaiH

रूपकैरुपसाभिर्वा तुल्यार्थैः सुप्रयोजितैः । अप्रत्यक्षार्थसंस्पर्शस्तुल्यतर्कः प्रकीर्तितः

rUpakairupasAbhirvA tulyArthaiH suprayojitaiH | apratyakShArthasaMsparshastulyatarkaH prakIrtitaH

बहूनां च प्रयुक्तानां पदानां बहुभिः पदैः । उच्चयः सदृशार्थो यः स विज्ञेयः पदोच्चयः

bahUnAM cha prayuktAnAM padAnAM bahubhiH padaiH | uchchayaH sadR^ishArtho yaH sa vij~neyaH padochchayaH

यथादेशं यथाकालं यथारूपं च वर्ण्यते । यत्प्रत्यक्षं परोक्षं वा दृष्टं तद्वर्णतोऽपि वा

yathAdeshaM yathAkAlaM yathArUpaM cha varNyate | yatpratyakShaM parokShaM vA dR^iShTaM tadvarNato.api vA

परिगृह्य तु शास्त्रार्थं यद्वाक्यमभिधीयते । विद्वन्मनोहरं स्वन्तमुपदिष्टं तदुच्यते

parigR^ihya tu shAstrArthaM yadvAkyamabhidhIyate | vidvanmanoharaM svantamupadiShTaM taduchyate

पूर्वाशयसमानार्थैरप्रत्यक्षार्थसाधनैः । अनेकोपाधिसंयुक्तो विचारः परिकीर्तितः

pUrvAshayasamAnArthairapratyakShArthasAdhanaiH | anekopAdhisaMyukto vichAraH parikIrtitaH

विचारस्यान्यथाभावस्तथा दृष्टोपदिष्टयोः । सन्देहात्कल्प्यते यस्तु स विज्ञेयो विपर्ययः

vichArasyAnyathAbhAvastathA dR^iShTopadiShTayoH | sandehAtkalpyate yastu sa vij~neyo viparyayaH

वाच्यमर्थं परित्यज्य दृष्टादिभिरनेकधा । अन्यस्मिन्नेव पतनादिह भ्रंशः स इष्यते

vAchyamarthaM parityajya dR^iShTAdibhiranekadhA | anyasminneva patanAdiha bhraMshaH sa iShyate

उभयोः प्रीतिजननो विरुद्धाभिनिविष्टयोः । अर्थस्य साधकश्चैव विज्ञेयोऽनुनयो बुधैः

ubhayoH prItijanano viruddhAbhiniviShTayoH | arthasya sAdhakashchaiva vij~neyo.anunayo budhaiH

ईप्सितार्थप्रसिद्ध्यर्थं कीर्त्यते यत्र सूरिभिः । प्रयोजनान्यनेकानि सा मालेत्यभिसंज्ञिता

IpsitArthaprasiddhyarthaM kIrtyate yatra sUribhiH | prayojanAnyanekAni sA mAletyabhisaMj~nitA

हृष्टैः प्रसन्नवदनैर्यत्परस्यानुवर्तनम् । क्रियते वाक्यचेष्टाभिस्तद्दाक्षिण्यमिति स्मृतम्

hR^iShTaiH prasannavadanairyatparasyAnuvartanam | kriyate vAkyacheShTAbhistaddAkShiNyamiti smR^itam

यत्र संकीर्तयन् दोषं गुणमर्थेन दर्शयेत् । गुणातिपाताद् दोषाद्वा गर्हणं नाम तद्भवेत्

yatra saMkIrtayan doShaM guNamarthena darshayet | guNAtipAtAd doShAdvA garhaNaM nAma tadbhavet

अर्थान्तरस्य कथने यत्रान्योऽर्थः प्रतीयते । वाक्यमाधुर्यसम्पन्ना सार्थापत्तिरुदाहृता

arthAntarasya kathane yatrAnyo.arthaH pratIyate | vAkyamAdhuryasampannA sArthApattirudAhR^itA

वाक्यैः सातिशयैरुक्ता वाक्यार्थस्य प्रसाधकैः । लोकप्रसिद्धैर्बहुभिः प्रसिद्धिरिति कीर्तिता

vAkyaiH sAtishayairuktA vAkyArthasya prasAdhakaiH | lokaprasiddhairbahubhiH prasiddhiriti kIrtitA

यत्राकारोद्भवैर्वाक्यैरात्मानमथवा परम् । पृच्छ्यते चाभिधत्तेऽर्थं सा पृच्छेत्यभिसंज्ञिता

yatrAkArodbhavairvAkyairAtmAnamathavA param | pR^ichChyate chAbhidhatte.arthaM sA pR^ichChetyabhisaMj~nitA

दृष्टश्रुतानुभूतार्थकथनादिसमुद्भवम् । सादृश्यं क्षोभजननं सारूप्यमिति संज्ञितम्

dR^iShTashrutAnubhUtArthakathanAdisamudbhavam | sAdR^ishyaM kShobhajananaM sArUpyamiti saMj~nitam

हृदयस्थस्य वाक्यस्य गूढार्थस्य विभावकम् । अन्यापदेशैः कथनं मनोरथ इति स्मृतः

hR^idayasthasya vAkyasya gUDhArthasya vibhAvakam | anyApadeshaiH kathanaM manoratha iti smR^itaH

यद्वाक्यं वाक्यकुशलैरुपायेनाभिधीयते । सदृशार्थाभिनिष्पत्त्याः स लेश इति कीर्तितः

yadvAkyaM vAkyakushalairupAyenAbhidhIyate | sadR^ishArthAbhiniShpattyAH sa lesha iti kIrtitaH

परदोषैर्विचित्रार्थैर्यत्रात्मा परिकीर्त्यते । अदृष्टोऽप्यन्योऽपि वा कश्चित् स तु क्षोभ इति स्मृतः

paradoShairvichitrArthairyatrAtmA parikIrtyate | adR^iShTo.apyanyo.api vA kashchit sa tu kShobha iti smR^itaH

लोके गुणातिरिक्तानां गुणानां यत्र नामभिः । एकोऽपि शब्द्यते तत्तु विज्ञेयं गुणकीर्तनम्

loke guNAtiriktAnAM guNAnAM yatra nAmabhiH | eko.api shabdyate tattu vij~neyaM guNakIrtanam

प्रस्तावेनैव शेषोऽर्थः कृत्स्नो यत्र प्रतीयते । वचनेन विनानुक्तसिद्धिः सा परिकीर्तिता

prastAvenaiva sheSho.arthaH kR^itsno yatra pratIyate | vachanena vinAnuktasiddhiH sA parikIrtitA

यत्प्रसन्नेन मनसा पूज्यं पूजयितुं वचः । हृष्टप्रकाशनार्थं तु सा प्रियोक्तिरुदाहृता

yatprasannena manasA pUjyaM pUjayituM vachaH | hR^iShTaprakAshanArthaM tu sA priyoktirudAhR^itA

एतानि काव्यस्य च लक्षणानि षट्त्रिंशदुद्देशनिदर्शनानि । प्रबन्धशोभाकरणानि तज्ज्ञैः सम्यक् प्रयोज्यानि रसायनानि

etAni kAvyasya cha lakShaNAni ShaTtriMshaduddeshanidarshanAni | prabandhashobhAkaraNAni tajj~naiH samyak prayojyAni rasAyanAni