छन्दांस्येवं हि यानीह मयोक्तानि द्विजोत्तमाः । वृत्तानि तेषु नाट्येऽस्मिन् प्रयोज्यानि निबोधत

ChandAMsyevaM hi yAnIha mayoktAni dvijottamAH | vR^ittAni teShu nATye.asmin prayojyAni nibodhata

आद्ये पुनरन्त्ये द्वे द्वे गुरुणी चेत् । सा स्यात्तनुमध्या गायत्रसमुत्था

Adye punarantye dve dve guruNI chet | sA syAttanumadhyA gAyatrasamutthA

यथा - संत्यक्तविभूषा भ्रष्टाञ्जननेत्रा । हस्तार्पितगण्डा किं ? त्वं तनुमध्या

yathA \- saMtyaktavibhUShA bhraShTA~njananetrA | hastArpitagaNDA kiM \? tvaM tanumadhyA

लघुगण आदौ भवति चतुष्कः । गुरुयुगमन्त्ये मकरकशीर्षा

laghugaNa Adau bhavati chatuShkaH | guruyugamantye makarakashIrShA

यथा - स्वयमुपयान्तं भजसि न कान्तम् । भयकरि किं ? त्वं मकरकशीर्षा

yathA \- svayamupayAntaM bhajasi na kAntam | bhayakari kiM \? tvaM makarakashIrShA

एकमात्रं षट्के स्याद् द्वितीयं पादे । ख्यातरूपा वृत्ते सा मालिनी नाम्ना

ekamAtraM ShaTke syAd dvitIyaM pAde | khyAtarUpA vR^itte sA mAlinI nAmnA

षडक्षरकृते पादे लघु यत्र द्वितीयकम् । शेषाणि तु गुरूणि स्युर्मालिनी सा मता यथा

ShaDakSharakR^ite pAde laghu yatra dvitIyakam | sheShANi tu gurUNi syurmAlinI sA matA yathA

स्नानगन्धाधिक्यैर्वस्त्रभूषायोगैः । व्यक्तमेवासौ त्वं मालिनी प्रख्याता

snAnagandhAdhikyairvastrabhUShAyogaiH | vyaktamevAsau tvaM mAlinI prakhyAtA

द्वितीयं पञ्चमं चैव लघु यत्र प्रतिष्ठितम् । शेषाणि च गुरूणि स्युर्मालती नाम सा यथा

dvitIyaM pa~nchamaM chaiva laghu yatra pratiShThitam | sheShANi cha gurUNi syurmAlatI nAma sA yathA

शोभते बद्धया षट्पदाविद्धया । मालतीमालया मानिनी लीलया

shobhate baddhayA ShaTpadAviddhayA | mAlatImAlayA mAninI lIlayA

द्वितीयं च चतुर्थं च पञ्चमं च यदा लघु । यस्याः सप्ताक्षरे पादे ज्ञेया सा तूद्धता यथा

dvitIyaM cha chaturthaM cha pa~nchamaM cha yadA laghu | yasyAH saptAkShare pAde j~neyA sA tUddhatA yathA

सौ त्रिकौ यदि पादे ह्यन्तिमश्च गकारः । उष्णिगुत्थितपादा उद्धता खलु नाम्ना

sau trikau yadi pAde hyantimashcha gakAraH | uShNigutthitapAdA uddhatA khalu nAmnA

दन्तकृन्तकृतास्त्रं व्याकुलालकशोभम् । शंसतीव तवास्यं निर्दयं रतयुद्धम्

dantakR^intakR^itAstraM vyAkulAlakashobham | shaMsatIva tavAsyaM nirdayaM ratayuddham

आदौ द्वे निधने चैव गुरुणी यत्र वै सदा । पादे सप्ताक्षरे ज्ञेया नाम्ना भ्रमरमालिका

Adau dve nidhane chaiva guruNI yatra vai sadA | pAde saptAkShare j~neyA nAmnA bhramaramAlikA

पादे पादे निविष्टौ सम्यग्विरचितौ त्सौ । अन्त्ये यदि गकारः सा तु भ्रमरमाला

pAde pAde niviShTau samyagvirachitau tsau | antye yadi gakAraH sA tu bhramaramAlA

यथा - नानाकुसुमचित्रे प्राप्ते सुरभिमासे । एषा भ्रमति मत्ता कान्ते भ्रमरमाला

yathA \- nAnAkusumachitre prApte surabhimAse | eShA bhramati mattA kAnte bhramaramAlA

आद्यं तृतीयमन्त्यं च पञ्चमं सप्तमं तथा । गुरूण्यष्टाक्षरे पादे सिंहलेखेति सा यथा

AdyaM tR^itIyamantyaM cha pa~nchamaM saptamaM tathA | gurUNyaShTAkShare pAde siMhalekheti sA yathA

जातु यस्य गौ न , पादे संस्थितः समस्वरूपे । तामनुष्टुबाश्रयस्थां वावदन्ति सिंहलेखाम्

jAtu yasya gau na , pAde saMsthitaH samasvarUpe | tAmanuShTubAshrayasthAM vAvadanti siMhalekhAm

यत्त्वया ह्यनेकभावैश्चेष्टितं रहः सुगात्रि । तन्मनो मम प्रविष्टं वृत्तमद्य सिंहलेखम्

yattvayA hyanekabhAvaishcheShTitaM rahaH sugAtri | tanmano mama praviShTaM vR^ittamadya siMhalekham

चतुर्थं च द्वितीयं च षष्ठमष्टममेव च । गुरूण्यष्टाक्षरे पादे यत्र तन्मत्तचेष्टितम्

chaturthaM cha dvitIyaM cha ShaShThamaShTamameva cha | gurUNyaShTAkShare pAde yatra tanmattacheShTitam

यदा तु जात्परौ रलौ गकार एव च स्थितः । अनुष्टुबुद्भवं तदा वदन्ति मत्तचेष्टितम्

yadA tu jAtparau ralau gakAra eva cha sthitaH | anuShTubudbhavaM tadA vadanti mattacheShTitam

यथा - चरावघूर्णितेक्षणं विलम्बिताकुलालकम् । असंस्थितैः पदैः प्रिया करोति मत्तचेष्टितम्

yathA \- charAvaghUrNitekShaNaM vilambitAkulAlakam | asaMsthitaiH padaiH priyA karoti mattacheShTitam

अष्टाक्षरकृते पादे सर्वाण्येव भवन्ति हि । गुरूणि यस्मिन्सा नाम्ना विद्युन्मालेति कीर्तिता

aShTAkSharakR^ite pAde sarvANyeva bhavanti hi | gurUNi yasminsA nAmnA vidyunmAleti kIrtitA

मौ गौ चान्त्यौ यस्याः पादे पादस्यान्ते विच्छेदश्च । सा चानुष्टुप्छन्दस्युक्ता नित्यं सद्भिर्विद्युन्माला

mau gau chAntyau yasyAH pAde pAdasyAnte vichChedashcha | sA chAnuShTupChandasyuktA nityaM sadbhirvidyunmAlA

साम्भोभारैरानानद्भिः श्यामाम्भोदैर्व्याप्ते व्योम्नि । आदित्यांशुस्पर्धिन्येषा दिक्षु भ्रान्ता विद्युन्माला

sAmbhobhArairAnAnadbhiH shyAmAmbhodairvyApte vyomni | AdityAMshuspardhinyeShA dikShu bhrAntA vidyunmAlA

पञ्चमं सप्तमं चान्त्यं गुरु पादेऽष्टके तथा । छन्दोज्ञैर्ज्ञेयमेतत्तु वृत्तं चित्तविलासितम्

pa~nchamaM saptamaM chAntyaM guru pAde.aShTake tathA | Chandoj~nairj~neyametattu vR^ittaM chittavilAsitam

स्मितवशविप्रकाशैर्दशनपदैरमीभिः । वरतनु पूर्णचन्द्रं तव मुखमावृणोति

smitavashaviprakAshairdashanapadairamIbhiH | varatanu pUrNachandraM tava mukhamAvR^iNoti

नवाक्षरकृते पादे त्रीणि स्युर्नैधनानि च । गुरूणि यस्याः सा नाम्ना ज्ञेया मधुकरी यथा

navAkSharakR^ite pAde trINi syurnaidhanAni cha | gurUNi yasyAH sA nAmnA j~neyA madhukarI yathA

षडिह यदि लघूनि स्युर्निधनगतमकारश्चेत् । बुधजनबृहतीसंस्था भवति मधुकरी नाम्ना

ShaDiha yadi laghUni syurnidhanagatamakArashchet | budhajanabR^ihatIsaMsthA bhavati madhukarI nAmnA

कुसुमितमभिपश्यन्ती विविधतरुगणैश्छन्नम् । वनमतिशयगन्धाढ्यं भ्रमति मधुकरी हृष्टा

kusumitamabhipashyantI vividhatarugaNaishChannam | vanamatishayagandhADhyaM bhramati madhukarI hR^iShTA

दशाक्षरकृते पादे त्रीण्यादौ त्रीणि नैधने । यस्या गुरूणि सा ज्ञेया पङ्क्तिरुत्पलमालिका

dashAkSharakR^ite pAde trINyAdau trINi naidhane | yasyA gurUNi sA j~neyA pa~NktirutpalamAlikA

त्रीण्यादौ यदि हि गुरूणि स्युश्चत्वारो यदि लघवो मध्ये । पङ्क्तावन्तगतमकारः स्याद्विज्ञेया कुवलयमालाख्या

trINyAdau yadi hi gurUNi syushchatvAro yadi laghavo madhye | pa~NktAvantagatamakAraH syAdvij~neyA kuvalayamAlAkhyA

यथा - अस्मिंस्ते शिरसि तदा कान्ते वैडूर्यस्फटिकसुवर्णाढ्ये । शोभां स्वां न वहति तां बद्धा सुश्लिष्टा कुवलयमालेयम्

yathA \- asmiMste shirasi tadA kAnte vaiDUryasphaTikasuvarNADhye | shobhAM svAM na vahati tAM baddhA sushliShTA kuvalayamAleyam

द्वितीयं च चतुर्थं च षष्टमष्टममेव च । ह्रस्वं दशाक्षरे पादे यत्र सा शिखिसारिणी

dvitIyaM cha chaturthaM cha ShaShTamaShTamameva cha | hrasvaM dashAkShare pAde yatra sA shikhisAriNI

जौ त्रिकौ हि पादगौ तु यस्य गौ च संश्रितौ तथा समौ स्तौ । पङ्क्तियोगसुप्रतिष्ठिताङ्गी सा मयूरसारिणीति नाम्ना

jau trikau hi pAdagau tu yasya gau cha saMshritau tathA samau stau | pa~NktiyogasupratiShThitA~NgI sA mayUrasAriNIti nAmnA

यथा - नैव तेऽस्ति संगमो मनुष्यैर्नापि कामभोगचिह्नमन्यत् । गर्भिणीव दृश्यसे ह्यनार्ये किं मयूरसारिणी त्वमेवम्

yathA \- naiva te.asti saMgamo manuShyairnApi kAmabhogachihnamanyat | garbhiNIva dR^ishyase hyanArye kiM mayUrasAriNI tvamevam

आद्यं चतुर्थमन्त्यं च सप्तमं दशमं तथा । गुरूणि त्रैष्टुभे पादे यत्र स्युर्दोधकं तु तत्

AdyaM chaturthamantyaM cha saptamaM dashamaM tathA | gurUNi traiShTubhe pAde yatra syurdodhakaM tu tat

भौ तु भगाविति यस्य गणाः स्युः स्याच्च यतिस्त्रिचतुर्भिरथाऽस्मिन् । त्रैष्टुभमेव हि तत्खलु नाम्ना दोधकवृत्तमिति प्रवदन्ति

bhau tu bhagAviti yasya gaNAH syuH syAchcha yatistrichaturbhirathA.asmin | traiShTubhameva hi tatkhalu nAmnA dodhakavR^ittamiti pravadanti

यथा - प्रस्खलिताप्रपदप्रविचायं मत्तविघूर्णितगात्रविलासम् । पश्य विलासिनि कुञ्जरमेतं दोधकवृत्तमयं प्रकरोति

yathA \- praskhalitAprapadapravichAyaM mattavighUrNitagAtravilAsam | pashya vilAsini ku~njarametaM dodhakavR^ittamayaM prakaroti

आदौ द्वौ पञ्चमं चैवाप्यष्टमं नैधनं तथा । गुरुण्येकादशे पादे यत्र तन्मोटकं यथा

Adau dvau pa~nchamaM chaivApyaShTamaM naidhanaM tathA | guruNyekAdashe pAde yatra tanmoTakaM yathA

एषोऽम्बुदतुल्यनिस्वनरवः क्षीवः स्खलमानविलम्बगतिः । श्रुत्वा घनगर्जितमद्रितटे वृक्षान् प्रतिमोटयति द्विरदः

eSho.ambudatulyanisvanaravaH kShIvaH skhalamAnavilambagatiH | shrutvA ghanagarjitamadritaTe vR^ikShAn pratimoTayati dviradaH

नवमं सप्तमं षष्ठं तृतीयं च भवेल्लघु । सर्वास्ववस्थासु च कामतन्त्रे योग्यासि किं वा बहुनेन्द्रवज्रा

navamaM saptamaM ShaShThaM tR^itIyaM cha bhavellaghu | sarvAsvavasthAsu cha kAmatantre yogyAsi kiM vA bahunendravajrA

एभिरेव तु संयुक्ता लघुभिस्त्रैष्टुभी यदा । उपेन्द्रवज्रा विज्ञेया लघ्वादाविह केवलम्

ebhireva tu saMyuktA laghubhistraiShTubhI yadA | upendravajrA vij~neyA laghvAdAviha kevalam

प्रिये श्रिया वर्णविशेषणेन स्मितेन कान्त्या सुकुमारभावैः । अमी गुणा रूपगुणानुरूपा भवन्ति ते किं त्वमुपेन्द्रवज्रा

priye shriyA varNavisheShaNena smitena kAntyA sukumArabhAvaiH | amI guNA rUpaguNAnurUpA bhavanti te kiM tvamupendravajrA

आद्यं तृतीयमन्त्यं च सप्तमं नवमं तथा । गुरूण्येकादशे पादे यत्र सा तु रथोद्धता

AdyaM tR^itIyamantyaM cha saptamaM navamaM tathA | gurUNyekAdashe pAde yatra sA tu rathoddhatA

किं त्वया सुभट दूरवर्जितं नात्मनो न सुहृदां प्रियं कृतम् । यत्पलायनपरायणस्य ते याति धूलिरधुना रथोद्धता

kiM tvayA subhaTa dUravarjitaM nAtmano na suhR^idAM priyaM kR^itam | yatpalAyanaparAyaNasya te yAti dhUliradhunA rathoddhatA

यथा - किं त्वया कुमतिसङ्गया सदा नाज्ञयेव सुहृदां प्रियं कृतम् । यद् गृहाद्वचनरोषकम्पिता याति तूर्णमबला रथोद्धता

yathA \- kiM tvayA kumatisa~NgayA sadA nAj~nayeva suhR^idAM priyaM kR^itam | yad gR^ihAdvachanaroShakampitA yAti tUrNamabalA rathoddhatA

आद्यं तृतीयमन्त्यं च सप्तमं दशमं गुरु । यस्यास्तु त्रैष्टुभे पादे विज्ञेया स्वागता हि सा

AdyaM tR^itIyamantyaM cha saptamaM dashamaM guru | yasyAstu traiShTubhe pAde vij~neyA svAgatA hi sA

यथा - अद्य मे सफलमायतनेत्रे जीवितं मदनसंश्रयभावम् । आगतासि भवनं मम यस्मात्स्वागतं तव वरोरु निषीद

yathA \- adya me saphalamAyatanetre jIvitaM madanasaMshrayabhAvam | AgatAsi bhavanaM mama yasmAtsvAgataM tava varoru niShIda

षष्ठं च नवमं चैव लघुनी त्रैष्टुभे यदि । गुरूण्यन्यानि पादे तु सा ज्ञेया शालिनी यथा

ShaShThaM cha navamaM chaiva laghunI traiShTubhe yadi | gurUNyanyAni pAde tu sA j~neyA shAlinI yathA

दुःशीलं वा निर्गुणं वापरं वा लोके धैर्यादप्रियं न ब्रवीषि । तस्माच्छीलं साधुहेतोः सुवृत्तं माधुर्यात्स्यात्सर्वथा शालिनी त्वम्

duHshIlaM vA nirguNaM vAparaM vA loke dhairyAdapriyaM na bravIShi | tasmAchChIlaM sAdhuhetoH suvR^ittaM mAdhuryAtsyAtsarvathA shAlinI tvam

तृतीयं चैव षष्ठं च नवमं द्वादशं तथा । गुरूणि जागते पादे यत्र तत्तोटकं भवेत्

tR^itIyaM chaiva ShaShThaM cha navamaM dvAdashaM tathA | gurUNi jAgate pAde yatra tattoTakaM bhavet

यदि सोऽत्र भवेत्तु समुद्रसमस्त्रिषु चापि तथा नियमेन यतिः । सततं जगतीविहितं हि ततं गदितं खलु तोटकवृत्तमिदम्

yadi so.atra bhavettu samudrasamastriShu chApi tathA niyamena yatiH | satataM jagatIvihitaM hi tataM gaditaM khalu toTakavR^ittamidam

यथा - किमिदं कपटाश्रयदुर्विषहं बहुशाठ्यमथोल्बणरूक्षकथम् । स्वजनप्रियसज्जनभेदकरं ननु तोटकवृत्तमिदं कुरुषे

yathA \- kimidaM kapaTAshrayadurviShahaM bahushAThyamatholbaNarUkShakatham | svajanapriyasajjanabhedakaraM nanu toTakavR^ittamidaM kuruShe

आद्यं तृतीयमन्त्यं च पञ्चमं षष्ठमेव च । तथोपान्त्यं जगत्यां च गुरु चेत्कुमुदप्रभा

AdyaM tR^itIyamantyaM cha pa~nchamaM ShaShThameva cha | tathopAntyaM jagatyAM cha guru chetkumudaprabhA

यौ त्रिकौ तथा न्यौ यदि खलु पादे षड्भिरेव वर्णैर्यदि च यतिः स्यात् । नित्यसंनिविष्टा जगतिविधाने नामतः प्रसिद्धा कुमुदनिभा सा

yau trikau tathA nyau yadi khalu pAde ShaDbhireva varNairyadi cha yatiH syAt | nityasaMniviShTA jagatividhAne nAmataH prasiddhA kumudanibhA sA

यथा - मन्मथेन विद्धा सललितभावा नृत्तगीतयोगा प्रविकसिताक्षी । निन्द्यमद्य किं त्वं विगलितशोभा चन्द्रपादयुक्ता कुमुदवती च

yathA \- manmathena viddhA salalitabhAvA nR^ittagItayogA pravikasitAkShI | nindyamadya kiM tvaM vigalitashobhA chandrapAdayuktA kumudavatI cha

मतान्तरे - यदि खलु पादे न्यौ त्रिकौ यथा यौ यतिरपि वर्णैः षड्भिरेव चेत्स्यात् । जगतिविधाने नित्यसंनिविष्टा कुमुदनिभा सा नामतः प्रसिद्धा

matAntare \- yadi khalu pAde nyau trikau yathA yau yatirapi varNaiH ShaDbhireva chetsyAt | jagatividhAne nityasaMniviShTA kumudanibhA sA nAmataH prasiddhA

यथा - कुमुदनिभा त्वं कामबाणविद्धा किमसि नतभ्रूः शीतवातदग्धा । मृदुनलिनीवापाण्डुवक्त्रशोभा कथमपि जाता ह्यग्रतः सखीनाम्

yathA \- kumudanibhA tvaM kAmabANaviddhA kimasi natabhrUH shItavAtadagdhA | mR^idunalinIvApANDuvaktrashobhA kathamapi jAtA hyagrataH sakhInAm

द्वादशाक्षरके पादे सप्तमं दशमं लघु । आदौ पञ्चाक्षरच्छेदश्चन्द्रलेखा तु सा यथा

dvAdashAkSharake pAde saptamaM dashamaM laghu | Adau pa~nchAkSharachChedashchandralekhA tu sA yathA

वक्त्रं सौम्यं ते पद्मपत्रायताक्षम् कामस्यावासं सुनासोच्चप्रहासम् । कामस्यापीदं काममाहर्तुकामं कान्ते कान्त्या त्वं चन्द्रलेखेव भासि

vaktraM saumyaM te padmapatrAyatAkSham kAmasyAvAsaM sunAsochchaprahAsam | kAmasyApIdaM kAmamAhartukAmaM kAnte kAntyA tvaM chandralekheva bhAsi

तृतीयमन्त्यं नवमं पञ्चमं च यदा गुरु । द्वादशाक्षरके पादे यत्र सा प्रमिताक्षरा

tR^itIyamantyaM navamaM pa~nchamaM cha yadA guru | dvAdashAkSharake pAde yatra sA pramitAkSharA

यथा - स्मितभाषिणी ह्यचपलापरुषा निभृतापवादविमुखी सततम् । अपि कस्यचिद्युवतिरस्ति सुखा प्रमिताक्षरा स हि पुमाञ्जयति

yathA \- smitabhAShiNI hyachapalAparuShA nibhR^itApavAdavimukhI satatam | api kasyachidyuvatirasti sukhA pramitAkSharA sa hi pumA~njayati

द्वितीयमन्त्यं दशमं चतुर्थं पञ्चमाष्टमे । गुरूणि द्वादशे पादे वंशस्था जगती तु सा

dvitIyamantyaM dashamaM chaturthaM pa~nchamAShTame | gurUNi dvAdashe pAde vaMshasthA jagatI tu sA

यदि त्रिकौ ज्तौ भवतस्तु पादतस्तथैव च ज्राववसानसंस्थितौ । तदा हि वृत्तं जगतीप्रतिष्ठितं वदन्ति वंशस्थमितीह नामतः

yadi trikau jtau bhavatastu pAdatastathaiva cha jrAvavasAnasaMsthitau | tadA hi vR^ittaM jagatIpratiShThitaM vadanti vaMshasthamitIha nAmataH

न मे प्रिया त्वं बहुमानवर्जितां प्रियं प्रिया ते परुषाभिभाषिणी । तथा च पश्याम्यहमद्य विग्रहं ध्रुवं हि वंशस्थगतिं करिष्यति

na me priyA tvaM bahumAnavarjitAM priyaM priyA te paruShAbhibhAShiNI | tathA cha pashyAmyahamadya vigrahaM dhruvaM hi vaMshasthagatiM kariShyati

चतुर्थमन्त्यं दशमं सप्तमं च यदा गुरु । भवेद्धि जागते पादे तदा स्याद्धरिणप्लुता

chaturthamantyaM dashamaM saptamaM cha yadA guru | bhaveddhi jAgate pAde tadA syAddhariNaplutA

परुषवाक्यकशाभिहिता त्वया भयविलोकनपार्श्वनिरीक्षणा । वरतनुः प्रततप्लुतसर्पणैरनुकरोति गतैर्हरिणप्लुतम्

paruShavAkyakashAbhihitA tvayA bhayavilokanapArshvanirIkShaNA | varatanuH pratataplutasarpaNairanukaroti gatairhariNaplutam

सप्तमं नवमं चान्त्यमुपान्त्यं च यदा गुरु । द्वादशाक्षरके पादे कामदत्तेति सा यथा

saptamaM navamaM chAntyamupAntyaM cha yadA guru | dvAdashAkSharake pAde kAmadatteti sA yathA

करजपदविभूषिता यथा त्वं सुदति दशनविक्षताधरा च । गतिरपि चरणावलग्नमन्दा त्वमसि मृगनिभाक्षि कामदत्ता

karajapadavibhUShitA yathA tvaM sudati dashanavikShatAdharA cha | gatirapi charaNAvalagnamandA tvamasi mR^iganibhAkShi kAmadattA

आद्यं चतुर्थं दशमं सप्तमं च यदा लघु । पादे तु जागते यस्या अप्रमेया तु सा यथा

AdyaM chaturthaM dashamaM saptamaM cha yadA laghu | pAde tu jAgate yasyA aprameyA tu sA yathA

न ते काचिदन्या समा दृश्यते स्त्री नृलोके विशिष्टा गुणैरद्वितीयैः । त्रिलोक्यां गुणज्ज्ञान् समाहृत्य सर्वान् जगत्यप्रमेयासि सृष्टा विधात्रा

na te kAchidanyA samA dR^ishyate strI nR^iloke vishiShTA guNairadvitIyaiH | trilokyAM guNajj~nAn samAhR^itya sarvAn jagatyaprameyAsi sR^iShTA vidhAtrA

द्वितीयं पञ्चमं चैव ह्यष्टमेकादशे यथा । पादे यत्र लघूनि स्युः पद्मिनी नाम सा यथा

dvitIyaM pa~nchamaM chaiva hyaShTamekAdashe yathA | pAde yatra laghUni syuH padminI nAma sA yathA

रास्त्रिकाः सागराख्या निविष्टा यदा स्यात् त्रिके च त्रिके युक्तरूपा यतिः । सन्निविष्टा जगत्यास्ततस्सा बुधैर् नामतश्चापि संकीर्त्यते पद्मिनी

rAstrikAH sAgarAkhyA niviShTA yadA syAt trike cha trike yuktarUpA yatiH | sanniviShTA jagatyAstatassA budhair nAmatashchApi saMkIrtyate padminI

देहतोयाशया वक्त्रपद्मोज्ज्वला नेत्रभृङ्गाकुला दन्तहंसस्मिता । केशपाशच्छदा चक्रवाकस्तनी पद्मिनीव प्रिये भासि मे सर्वदा

dehatoyAshayA vaktrapadmojjvalA netrabhR^i~NgAkulA dantahaMsasmitA | keshapAshachChadA chakravAkastanI padminIva priye bhAsi me sarvadA

फुल्लपद्मानना त्वं द्विरेफेक्षणा केशपत्रच्छदा चक्रवाकस्तनी । पीततोयावली बद्धकाञ्चीगुणा पद्मिनीव प्रिये भासि नीरे स्थिता

phullapadmAnanA tvaM dvirephekShaNA keshapatrachChadA chakravAkastanI | pItatoyAvalI baddhakA~nchIguNA padminIva priye bhAsi nIre sthitA

आदौ षट् दशमं चैव पादे यत्र लघून्यथ । शेषाणि तु गुरूणि स्युर्जागते पुटसंज्ञिता

Adau ShaT dashamaM chaiva pAde yatra laghUnyatha | sheShANi tu gurUNi syurjAgate puTasaMj~nitA

यदि चरणनिविष्टौ नौ तथा म्यौ यतिविधिरपि युक्त्याष्टाभिरिष्टः । भवति च जगतीस्थः सर्वदासौ य इह हि पुटवृत्तं नामतस्तु

yadi charaNaniviShTau nau tathA myau yatividhirapi yuktyAShTAbhiriShTaH | bhavati cha jagatIsthaH sarvadAsau ya iha hi puTavR^ittaM nAmatastu

उपवनसलिलानां बालपद्मैर्भ्रमरपरभृतानां कण्ठनादैः । मदनमदविलासैः कामिनीनां कथयति पुटवृत्तं पुष्पमासः

upavanasalilAnAM bAlapadmairbhramaraparabhR^itAnAM kaNThanAdaiH | madanamadavilAsaiH kAminInAM kathayati puTavR^ittaM puShpamAsaH

द्वितीयान्त्ये चतुर्थं च नवमैकादशे गुरु । विच्छेदोऽतिजगत्यां तु चतुर्भिः सा प्रभावती

dvitIyAntye chaturthaM cha navamaikAdashe guru | vichChedo.atijagatyAM tu chaturbhiH sA prabhAvatI

कथं न्विदं कमलविशाललोचने गृहं धनैः पिहितकरे दिवाकरे । अचिन्तयन्त्यभिनववर्षविद्युतस्त्वमागता सुतनु यथा प्रभावती

kathaM nvidaM kamalavishAlalochane gR^ihaM dhanaiH pihitakare divAkare | achintayantyabhinavavarShavidyutastvamAgatA sutanu yathA prabhAvatI

त्रीण्यादावष्टमं चैव दशमं नैधनद्वयम् । गुरूण्यतिजगत्यां तु त्रिभिश्छेदैः प्रहर्षिणी

trINyAdAvaShTamaM chaiva dashamaM naidhanadvayam | gurUNyatijagatyAM tu tribhishChedaiH praharShiNI

भावस्थैर्मधुरकथैः सुभाषितैस्त्वं साटोपस्खलितविलम्बितैर्गतैश्च । शोभाढ्यैर्हरसि मनांसि कामुकानां सुव्यक्तं ह्यतिजगती प्रहर्षिणी च

bhAvasthairmadhurakathaiH subhAShitaistvaM sATopaskhalitavilambitairgataishcha | shobhADhyairharasi manAMsi kAmukAnAM suvyaktaM hyatijagatI praharShiNI cha

षष्ठं च सप्तमं चैव दशमैकादशे लघु । त्रयोदशाक्षरे पादे ज्ञेयं मत्तमयूरकम्

ShaShThaM cha saptamaM chaiva dashamaikAdashe laghu | trayodashAkShare pAde j~neyaM mattamayUrakam

विद्युन्नद्धाः सेन्द्रधनुरञ्जितदेहा वातोद्धूताः श्वेतवलाकाकृतशोभाः । एते मेघा गर्जितनादोज्ज्वलचिह्नाः प्रावृट्कालं मत्तमयूराः कथयन्ति

vidyunnaddhAH sendradhanura~njitadehA vAtoddhUtAH shvetavalAkAkR^itashobhAH | ete meghA garjitanAdojjvalachihnAH prAvR^iTkAlaM mattamayUrAH kathayanti

आदौ द्वे चतुर्थं चैव चाष्टमैकादशे गुरु । अन्त्योपान्त्ये च शक्वर्या वसन्ततिलका यथा

Adau dve chaturthaM chaiva chAShTamaikAdashe guru | antyopAntye cha shakvaryA vasantatilakA yathA

चित्रैर्वसन्तकुसुमैः कृतकेशहस्ता । स्रग्दाममाल्यरचना सुविभूषिताङ्गी । नानावसन्तकविभूषितकर्णपाशा साक्षाद्वसन्ततिलकेव विभाति नारी

chitrairvasantakusumaiH kR^itakeshahastA | sragdAmamAlyarachanA suvibhUShitA~NgI | nAnAvasantakavibhUShitakarNapAshA sAkShAdvasantatilakeva vibhAti nArI

पञ्चादौ शक्वरी पादे गुरूणि त्रीणि नैधने । पञ्चाक्षरादौ च यतिरसंबाधा तु सा यथा

pa~nchAdau shakvarI pAde gurUNi trINi naidhane | pa~nchAkSharAdau cha yatirasaMbAdhA tu sA yathA

यथा - मानालोकज्ञः सुतबलकुलशीलाढ्यो यस्मिन्सम्मानं न सदृशमनु पश्येद्धि । गच्छेत्तं त्यक्त्वा द्रुतगतिरपरं देशम् कीर्णा नानार्थैरवनिरियमसंबाधा

yathA \- mAnAlokaj~naH sutabalakulashIlADhyo yasminsammAnaM na sadR^ishamanu pashyeddhi | gachChettaM tyaktvA drutagatiraparaM desham kIrNA nAnArthairavaniriyamasaMbAdhA

चत्वार्यादौ गुरूणि स्युर्दशमैकादशे तथा । अन्त्योपान्त्ये च शक्वर्याः पादे तु शरभा यथा

chatvAryAdau gurUNi syurdashamaikAdashe tathA | antyopAntye cha shakvaryAH pAde tu sharabhA yathA

एषा कान्ता व्रजति ललिता वेपमाना गुल्मैश्च्छन्नं वनमभिनवैः सम्प्रविद्धम् । हा हा कष्टं किमिदमिति नो वेद्मि मूढो व्यक्तं कान्ते शरभललितान्त्वं करोषि

eShA kAntA vrajati lalitA vepamAnA gulmaishchChannaM vanamabhinavaiH sampraviddham | hA hA kaShTaM kimidamiti no vedmi mUDho vyaktaM kAnte sharabhalalitAntvaM karoShi

अदौ षट् दशमं चैव लघु चैव त्रयोदशम् । यत्रातिशक्वरे पादे ज्ञेया नान्दीमुखी तु सा

adau ShaT dashamaM chaiva laghu chaiva trayodasham | yatrAtishakvare pAde j~neyA nAndImukhI tu sA

यथा - न खलु तव कदाचित्क्रोधताम्रायताक्षं भ्रुकुटिवलितभङ्गं दृष्टपूर्वं मयास्यम् । किमिह बहुभिरुक्तैर्या ममेच्छा हृदिस्था त्वमसि मधुरवाक्या देवि नान्दीमुखीव

yathA \- na khalu tava kadAchitkrodhatAmrAyatAkShaM bhrukuTivalitabha~NgaM dR^iShTapUrvaM mayAsyam | kimiha bahubhiruktairyA mamechChA hR^idisthA tvamasi madhuravAkyA devi nAndImukhIva

आद्यं चतुर्थं षष्ठं च नैधनं च यदा गुरु । षोडशाक्षरके पादे यत्रेभललितं तु तत्

AdyaM chaturthaM ShaShThaM cha naidhanaM cha yadA guru | ShoDashAkSharake pAde yatrebhalalitaM tu tat

भ्रौ यदि नाश्च नित्यमिह विरचितचरणः गश्च तथा वै भवति निधनमुपगतः । स्यादपि चाष्टिमेव यदि सततमनुगतं तत्खलु वृत्तमग्रवृषभगजविलसितम्

bhrau yadi nAshcha nityamiha virachitacharaNaH gashcha tathA vai bhavati nidhanamupagataH | syAdapi chAShTimeva yadi satatamanugataM tatkhalu vR^ittamagravR^iShabhagajavilasitam

कालतोयधरैः सुधीरधनपटुपटहरवैः सर्जकदम्बनीपकुटजकुसुमसुरभिः । कन्दलसेन्द्रगोपकरचितमवनितलं वीक्ष्य करोत्यसौ वृषभगजविलसितम्

kAlatoyadharaiH sudhIradhanapaTupaTaharavaiH sarjakadambanIpakuTajakusumasurabhiH | kandalasendragopakarachitamavanitalaM vIkShya karotyasau vR^iShabhagajavilasitam

आद्यात्पराणि वै पञ्च द्वादशं सत्रयोदशः । अन्त्योपान्त्ये च दीर्घाणि ललितप्रवरं हि तत्

AdyAtparANi vai pa~ncha dvAdashaM satrayodashaH | antyopAntye cha dIrghANi lalitapravaraM hi tat

यदा य्मौ पादस्थौ भवत इह चेत्स्तौ तथा गौ तथा षड्भिश्चान्यैर्यतिरपि च वर्णैर्यथा स्यात् । तदप्यष्टौ नित्यं समनुगतमेवोक्तमन्यैः प्रयोगज्ञैर्वृत्तं प्रवरललितं नामतस्तु

yadA ymau pAdasthau bhavata iha chetstau tathA gau tathA ShaDbhishchAnyairyatirapi cha varNairyathA syAt | tadapyaShTau nityaM samanugatamevoktamanyaiH prayogaj~nairvR^ittaM pravaralalitaM nAmatastu

यथा - नखालीढं गात्रं दशनखचितं चोष्ठगण्डं शिरः पुष्पोन्मिश्रं प्रविलुलितकेशालकान्तम् । गतिः खिन्ना चेयं वदनमपि संभ्रान्तनेत्रम् अहो श्लाघ्यं वृत्तं प्रवरललितं कामचेष्टम्

yathA \- nakhAlIDhaM gAtraM dashanakhachitaM choShThagaNDaM shiraH puShponmishraM pravilulitakeshAlakAntam | gatiH khinnA cheyaM vadanamapi saMbhrAntanetram aho shlAghyaM vR^ittaM pravaralalitaM kAmacheShTam

आद्यात्पराणि पञ्चाथ द्वादशं सत्रयोदशम् । अन्त्यं सप्तदशे पादे शिखरिण्यां गुरूणि च

AdyAtparANi pa~nchAtha dvAdashaM satrayodasham | antyaM saptadashe pAde shikhariNyAM gurUNi cha

चतुर्भिस्तस्यैव प्रवरललितस्य त्रिकगणैः यदा लौ गश्चान्ते भवति चरणेऽत्यष्टिगदिते । यदा षड्भिश्च्छेदो भवति यदि मार्गेण विहितः तदा वृत्तेष्वेषा खलु शिखरिणी नाम गदिता

chaturbhistasyaiva pravaralalitasya trikagaNaiH yadA lau gashchAnte bhavati charaNe.atyaShTigadite | yadA ShaDbhishchChedo bhavati yadi mArgeNa vihitaH tadA vR^itteShveShA khalu shikhariNI nAma gaditA

यथा - महानद्या भोगं पुलिनमिव भाति ते जघनं तथास्यं नेत्राढ्यं भ्रमरसहितं पङ्कजमिव । गतिर्मन्दा चेयं सुतनु तव चेष्टा सुललिता स्तनाभ्यां ताभ्यां त्वं शिखरिणि सुपीनासि वनिते

yathA \- mahAnadyA bhogaM pulinamiva bhAti te jaghanaM tathAsyaM netrADhyaM bhramarasahitaM pa~Nkajamiva | gatirmandA cheyaM sutanu tava cheShTA sulalitA stanAbhyAM tAbhyAM tvaM shikhariNi supInAsi vanite

यत्र पञ्च लघून्यादौ त्रयोदशचतुर्दशे । षोडशैकादशे चैव तत्स्याद्वृषभचेष्टितम्

yatra pa~ncha laghUnyAdau trayodashachaturdashe | ShoDashaikAdashe chaiva tatsyAdvR^iShabhacheShTitam

यदि हि चरणे न्सौ स्लौ गः क्रमाद्विनिवेशिताः यदि खलु यतिः षड्भिर्वर्णैर्स्तथा दशभिः पुनः । यदि विहितं स्यादत्यष्टिः प्रयोगसुखाश्रयं वृषभललितं वृत्तं ज्ञेयं तथा हरिणीति वा

yadi hi charaNe nsau slau gaH kramAdviniveshitAH yadi khalu yatiH ShaDbhirvarNairstathA dashabhiH punaH | yadi vihitaM syAdatyaShTiH prayogasukhAshrayaM vR^iShabhalalitaM vR^ittaM j~neyaM tathA hariNIti vA

यथा - जलधररवं श्रुत्वा श्रुत्वा मदोच्छ्रयदर्पितो विलिखितमहीश‍ृङ्गाक्षेपैर्वृषैः प्रतिनर्द्य च । स्वयुवतिवृतो गोष्ठाद्गोष्ठं प्रयाति च निर्भयो वृषभललितं चित्रं वृत्तं करोति च शाद्वले

yathA \- jaladhararavaM shrutvA shrutvA madochChrayadarpito vilikhitamahIshR^i~NgAkShepairvR^iShaiH pratinardya cha | svayuvativR^ito goShThAdgoShThaM prayAti cha nirbhayo vR^iShabhalalitaM chitraM vR^ittaM karoti cha shAdvale

चत्वार्यादौ च दशमं गुरु यत्र त्रयोदशं चतुर्दशं तथान्त्ये द्वे चैकादशमथापि च

chatvAryAdau cha dashamaM guru yatra trayodashaM chaturdashaM tathAntye dve chaikAdashamathApi cha

यदा सप्तदशे पादे शेषाणि च लघून्यथ । भवन्ति यस्मिन्सा ज्ञेया श्रीधरी नामतो यथा

yadA saptadashe pAde sheShANi cha laghUnyatha | bhavanti yasminsA j~neyA shrIdharI nAmato yathA

मो भ्नौ च स्युश्चरणरचितास्तौ गुरू च प्रविष्टा श्छेदः शिष्टो यदि च दशभिः स्यात्तथान्यैश्चतुर्भिः । अत्यष्टौ च प्रतिनियमिता वर्णतः स्पष्टरूपा सा विज्ञेया द्विजमुनिगणैः श्रीधरी नामतस्तु

mo bhnau cha syushcharaNarachitAstau gurU cha praviShTA shChedaH shiShTo yadi cha dashabhiH syAttathAnyaishchaturbhiH | atyaShTau cha pratiniyamitA varNataH spaShTarUpA sA vij~neyA dvijamunigaNaiH shrIdharI nAmatastu

स्नानैश्चूर्णैः सुखसुरभिभिर्गन्धवासैश्च धूपैः पुष्पैश्चान्यैः शिरसि रचितैर्वस्त्रयोगैश्च तैस्तैः । नानारत्नैः कनकखचितैरङ्गसंभोगसंस्थै र्व्यक्तं कान्ते कमलनिलया श्रीधरीवातिभासि

snAnaishchUrNaiH sukhasurabhibhirgandhavAsaishcha dhUpaiH puShpaishchAnyaiH shirasi rachitairvastrayogaishcha taistaiH | nAnAratnaiH kanakakhachitaira~NgasaMbhogasaMsthai rvyaktaM kAnte kamalanilayA shrIdharIvAtibhAsi

आद्यं चतुर्थं षष्ठं च दशमं नैधनं गुरु । तद्वंशपत्रपतितं दशभिः सप्तभिर्यतिः

AdyaM chaturthaM ShaShThaM cha dashamaM naidhanaM guru | tadvaMshapatrapatitaM dashabhiH saptabhiryatiH

यथा एष गजोऽद्रिमस्तकतटे कलभपरिवृतः क्रीडति वृक्षगुल्मगहने कुसुमभिरनते । मेघरवं निशम्य मुदितः पवनजवसमः सुन्दरि वंशपत्रपतितं पुनरपि कुरुते

yathA eSha gajo.adrimastakataTe kalabhaparivR^itaH krIDati vR^ikShagulmagahane kusumabhiranate | megharavaM nishamya muditaH pavanajavasamaH sundari vaMshapatrapatitaM punarapi kurute

द्वितीयमन्त्यं षष्ठं चाप्यष्टमं द्वादशं तथा । चतुर्दशं पञ्चदशं पादे सप्तदशाक्षरे

dvitIyamantyaM ShaShThaM chApyaShTamaM dvAdashaM tathA | chaturdashaM pa~nchadashaM pAde saptadashAkShare

भवन्ति यत्र दीर्घाणि शेषाणि च लघून्यथ । विलम्बितगतिः सा तु विज्ञेया नामतो यथा

bhavanti yatra dIrghANi sheShANi cha laghUnyatha | vilambitagatiH sA tu vij~neyA nAmato yathA

यदा द्विरुदितौ हि पादमभिसंश्रितौ ज्सौ त्रिकौ तथैव च पुनस्तयोर्निधनमाश्रितौ यौ लगौ । तदष्टिरतिपूर्विका यतिरपि स्वभावाद्यथा विलम्बितगतिस्तदा निगदिता द्विजैर्नामतः

yadA dviruditau hi pAdamabhisaMshritau jsau trikau tathaiva cha punastayornidhanamAshritau yau lagau | tadaShTiratipUrvikA yatirapi svabhAvAdyathA vilambitagatistadA nigaditA dvijairnAmataH

यथा - विघूर्णितविलोचना पृथुविकीर्णहारा पुनः प्रलम्बरशना चलत्स्खलितपादमन्दक्लमा । न मे प्रियमिदं जनस्य बहुमानरागेण य न्मदेन विवशा विलम्बितगतिः कृता त्वं प्रिये

yathA \- vighUrNitavilochanA pR^ithuvikIrNahArA punaH pralambarashanA chalatskhalitapAdamandaklamA | na me priyamidaM janasya bahumAnarAgeNa ya nmadena vivashA vilambitagatiH kR^itA tvaM priye

पञ्चादौ पञ्चदशकं द्वादशैकादशे गुरु । चतुर्दशं तथान्त्ये द्वे चित्रलेखा धृतौ स्मृता

pa~nchAdau pa~nchadashakaM dvAdashaikAdashe guru | chaturdashaM tathAntye dve chitralekhA dhR^itau smR^itA

यथा नानारत्नाढ्यैर्बहुभिरधिकं भूषणैरङ्गसंस्थै र्नाना गन्धाढ्यैर्मदनजनकैरङ्गरागैर्विचित्रैः । केशैः स्नानाढ्यैः कुसुमभरितैर्वस्त्ररागैश्च तैस्तैः कान्ते संक्षेपात् किमिह बहुना चित्रलेखेव भासि

yathA nAnAratnADhyairbahubhiradhikaM bhUShaNaira~NgasaMsthai rnAnA gandhADhyairmadanajanakaira~NgarAgairvichitraiH | keshaiH snAnADhyaiH kusumabharitairvastrarAgaishcha taistaiH kAnte saMkShepAt kimiha bahunA chitralekheva bhAsi

अन्त्यं सप्तदशं चैव षोडशं सचतुर्दशम् । त्रयोदशं द्वादशं च षष्ठमष्टममेव च

antyaM saptadashaM chaiva ShoDashaM sachaturdasham | trayodashaM dvAdashaM cha ShaShThamaShTamameva cha

त्रीण्यादौ च गुरूणि स्युर्यस्मिंस्त्वेकोनविंशके । पादे लघूनि शेषाणि शार्दूलक्रीडितं तु तत्

trINyAdau cha gurUNi syuryasmiMstvekonaviMshake | pAde laghUni sheShANi shArdUlakrIDitaM tu tat

म्सौ ज्सौ तौ गुरु च प्रयोगनियता यस्मिन्निविष्टास्त्रिका आद्या चान्त्ययतिश्चतुस्त्रिकयुता ज्ञेया परा सप्तभिः । नित्यं यत्पदमाश्रिता ह्यतिधृतिर्नित्यं कवीनां प्रियं तज्ज्ञेयं खलु वृत्तजातिनिपुणैः शार्दूलविक्रीडितम्

msau jsau tau guru cha prayoganiyatA yasminniviShTAstrikA AdyA chAntyayatishchatustrikayutA j~neyA parA saptabhiH | nityaM yatpadamAshritA hyatidhR^itirnityaM kavInAM priyaM tajj~neyaM khalu vR^ittajAtinipuNaiH shArdUlavikrIDitam

यथा - नानाशस्त्रशतघ्नितोमरहताः प्रभ्रष्टसर्वायुधाः निर्भिन्नोदरपादबाहुवदना निर्णाशिताः शत्रवः । धैर्योत्साहपराक्रमप्रभृतिभिस्तैस्तैर्विचित्रैर्गुणैः वृत्तं ते रिपुघाति भाति समरे शार्दूलविक्रीडितम्

yathA \- nAnAshastrashataghnitomarahatAH prabhraShTasarvAyudhAH nirbhinnodarapAdabAhuvadanA nirNAshitAH shatravaH | dhairyotsAhaparAkramaprabhR^itibhistaistairvichitrairguNaiH vR^ittaM te ripughAti bhAti samare shArdUlavikrIDitam

तावत्त्वं विजितेन्द्रियः शुभमते सर्वात्मना प्रत्यहं दाने शीलविधौ च योजय मनः स्वर्गापवर्गापहम् । यावद् व्याधिजराप्रचण्डनखरो व्यायत्सटाभिर्भृशं मृत्युस्ते न करोति जीवितमृगैः शार्दूलविक्रीडितम्

tAvattvaM vijitendriyaH shubhamate sarvAtmanA pratyahaM dAne shIlavidhau cha yojaya manaH svargApavargApaham | yAvad vyAdhijarAprachaNDanakharo vyAyatsaTAbhirbhR^ishaM mR^ityuste na karoti jIvitamR^igaiH shArdUlavikrIDitam

चत्वार्यादौ च षष्ठं च सप्तमं सचतुर्दशम् । तथा पञ्चदशं चैव षिडशं नैधनं तथा

chatvAryAdau cha ShaShThaM cha saptamaM sachaturdasham | tathA pa~nchadashaM chaiva ShiDashaM naidhanaM tathA

एतानि च गुरूणि स्युः शेषाणि तु लघून्यथ । पादे यत्र कृतौ ज्ञेया नाम्ना सुवदना तु सा

etAni cha gurUNi syuH sheShANi tu laghUnyatha | pAde yatra kR^itau j~neyA nAmnA suvadanA tu sA

म्रौ म्नौ य्भौ ल्गौ च सम्यग्यदि च विरचिताः पादे क्रमवशात् विच्छेदः सप्तभिः स्यात्पुनरपि च यतिः सप्ताक्षरकृता । यद्येषा संश्रिता स्यात्कृतिमपि च पुनः श्लिष्टाक्षरपदा विद्वद्भिर्वृत्तजातौ तत इह गदिता नाम्ना सुवदना

mrau mnau ybhau lgau cha samyagyadi cha virachitAH pAde kramavashAt vichChedaH saptabhiH syAtpunarapi cha yatiH saptAkSharakR^itA | yadyeShA saMshritA syAtkR^itimapi cha punaH shliShTAkSharapadA vidvadbhirvR^ittajAtau tata iha gaditA nAmnA suvadanA

यथा - नेत्रे लीलालसान्ते कमलदलनिभे भ्रूचापविनते रक्तोष्ठं पीनमध्यं समसहितघनाः स्निग्धाश्च दशनाः । कर्णावंसप्रलम्बौ चिबुकमपि नतं घोणा सुरुचिरा व्यक्तं त्वं मर्त्यलोके वरतनु विहितास्येका सुवदना

yathA \- netre lIlAlasAnte kamaladalanibhe bhrUchApavinate raktoShThaM pInamadhyaM samasahitaghanAH snigdhAshcha dashanAH | karNAvaMsapralambau chibukamapi nataM ghoNA suruchirA vyaktaM tvaM martyaloke varatanu vihitAsyekA suvadanA

चत्वार्यादौ तथा षष्ठं सप्तमं च चतुर्दशम् । अष्टादशं सप्तदशं तथा पञ्चदशं पुनः

chatvAryAdau tathA ShaShThaM saptamaM cha chaturdasham | aShTAdashaM saptadashaM tathA pa~nchadashaM punaH

अन्त्योपान्त्ये गुरूण्यत्र लघून्यन्यानि सर्वदा । एकविंशतिके पादे स्रग्धरा नाम सा यथा

antyopAntye gurUNyatra laghUnyanyAni sarvadA | ekaviMshatike pAde sragdharA nAma sA yathA

म्रौ म्नौ यौ यश्च सम्यग्यदि हि विरचिताः स्युस्त्रिकाः पादयोगे वर्णैः पूर्वोपदिष्टैर्यतिरपि च पुनः सप्तभिः सप्तभिः स्यात् । वृत्तं सम्यग्यदि स्यात्प्रकृतिमनुगतं तत्त्वविद्भिः प्रदिष्टं विज्ञेयं वृत्तजातौ कविजनदयिता स्रग्धरा नामतस्तु

mrau mnau yau yashcha samyagyadi hi virachitAH syustrikAH pAdayoge varNaiH pUrvopadiShTairyatirapi cha punaH saptabhiH saptabhiH syAt | vR^ittaM samyagyadi syAtprakR^itimanugataM tattvavidbhiH pradiShTaM vij~neyaM vR^ittajAtau kavijanadayitA sragdharA nAmatastu

यथा - चूताशोकारविन्दैः कुरवकतिलकैः कर्णिकारैः शिरीषैः पुन्नागैः पारिजातैर्वकुलकुवलयैः किंशुकैः सातिमुक्तैः । एतैर्नानाप्रकारैः बहुलसुरभिभिर्विप्रकीर्णैश्च तैस्तैः वासन्तैः पुष्पवृन्दैर्नरवर वसुधा स्रग्धरेवाद्य भाति

yathA \- chUtAshokAravindaiH kuravakatilakaiH karNikAraiH shirIShaiH punnAgaiH pArijAtairvakulakuvalayaiH kiMshukaiH sAtimuktaiH | etairnAnAprakAraiH bahulasurabhibhirviprakIrNaishcha taistaiH vAsantaiH puShpavR^indairnaravara vasudhA sragdharevAdya bhAti

चतुर्थमाद्यं षष्ठं च दशमं द्वादशं तथा । षोडशाष्टादशे चैव नैधनं च गुरूण्यथ

chaturthamAdyaM ShaShThaM cha dashamaM dvAdashaM tathA | ShoDashAShTAdashe chaiva naidhanaM cha gurUNyatha

द्वाविंशत्यक्षरे पादे शेषाणि च लघून्यथ । भवन्ति यत्र तज्ज्ञेयं भद्रकं नामतो यथा

dvAviMshatyakShare pAde sheShANi cha laghUnyatha | bhavanti yatra tajj~neyaM bhadrakaM nAmato yathA

भ्रौ चरणे यदा विनियतौ त्रिकौ क्रमवशादथातिकृतिविधौ न्रौ च ततः परं च रुचिरावनन्तरकृतौ नगावपि पुनः । तच्च दशाष्टवर्णरचिता चतुर्ष्वपि तथा यतिश्च सततं भद्रकवृत्तमेव खलु नाट्ययोगकुशलैर्बुधैर्निगदितम्

bhrau charaNe yadA viniyatau trikau kramavashAdathAtikR^itividhau nrau cha tataH paraM cha ruchirAvanantarakR^itau nagAvapi punaH | tachcha dashAShTavarNarachitA chaturShvapi tathA yatishcha satataM bhadrakavR^ittameva khalu nATyayogakushalairbudhairnigaditam

उत्प्लुतमेकहस्तचरणं द्वितीयकररेचितं वंशमृदङ्गवाद्यमधुरं विचित्रकरणानुगं बहुविधम् । भद्रकमेतदद्य सुभगे विदग्धगतिचेष्टितैः सुललितैः नृत्यसि विभ्रमाकुलपदं विविक्तरसभावितं शशिमुखि

utplutamekahastacharaNaM dvitIyakararechitaM vaMshamR^ida~NgavAdyamadhuraM vichitrakaraNAnugaM bahuvidham | bhadrakametadadya subhage vidagdhagaticheShTitaiH sulalitaiH nR^ityasi vibhramAkulapadaM viviktarasabhAvitaM shashimukhi

अन्त्यमेकोनविंशं च सप्तमं सत्रयोदशम् । एकादशं सप्तदशं पञ्चमं च गुरूण्यथ

antyamekonaviMshaM cha saptamaM satrayodasham | ekAdashaM saptadashaM pa~nchamaM cha gurUNyatha

शेषाणि च लघूनि स्युर्विकृत्याश्चरणे बुधैः । वृत्तं तदश्वललितं विज्ञेयं नामतो यथा

sheShANi cha laghUni syurvikR^ityAshcharaNe budhaiH | vR^ittaM tadashvalalitaM vij~neyaM nAmato yathA

यदि च नकार आदिरचितः पदे विरचितोऽन्त एव लगौ यदि च नभौ त्रिधा च निहितौ क्रमेण खलु मध्यावपि तथा । यदि च समाश्रितं हि विकृतिं यतिश्च दशभिस्तथैकसहितैः तत इह कीर्तितं मुनिगणैर्विशुद्धचरितैस्तदश्वललितम्

yadi cha nakAra AdirachitaH pade virachito.anta eva lagau yadi cha nabhau tridhA cha nihitau krameNa khalu madhyAvapi tathA | yadi cha samAshritaM hi vikR^itiM yatishcha dashabhistathaikasahitaiH tata iha kIrtitaM munigaNairvishuddhacharitaistadashvalalitam

विविधतुरङ्गनागरथयोधसङ्कुलमलं बलं समुदितं शरशतशक्तिकुन्तपरिधासियष्टिविततं बहुप्रहरणम् । रिपुशतमुक्तशस्त्ररवभीतशङ्कितभटं भयाकुलदिशं कृतमभिवीक्ष्य संयुगमुखे समर्पितगुणं त्वयाश्वललितम्

vividhatura~NganAgarathayodhasa~NkulamalaM balaM samuditaM sharashatashaktikuntaparidhAsiyaShTivitataM bahupraharaNam | ripushatamuktashastraravabhItasha~NkitabhaTaM bhayAkuladishaM kR^itamabhivIkShya saMyugamukhe samarpitaguNaM tvayAshvalalitam

षडादावष्टमं चैव ह्येकादशचतुर्दशे । विंशं सप्तदशं चैव त्रयोविंशं तथैव च

ShaDAdAvaShTamaM chaiva hyekAdashachaturdashe | viMshaM saptadashaM chaiva trayoviMshaM tathaiva cha

एतानि च लघूनि स्युः शेषाण्यथ गुरूणि च । चतुर्विंशतिके पादे मेघमालेति सा यथा

etAni cha laghUni syuH sheShANyatha gurUNi cha | chaturviMshatike pAde meghamAleti sA yathA

यदि खलु चरणस्थितौ नौ त्रिकौ कृतिकारव्यास्तथा राः स्युः क्रमात् । भवति यदि यतिस्तथा सप्तभिः सप्तभि स्त्रिष्वतोऽन्या यतिः पञ्च विद्यात्तथा

yadi khalu charaNasthitau nau trikau kR^itikAravyAstathA rAH syuH kramAt | bhavati yadi yatistathA saptabhiH saptabhi striShvato.anyA yatiH pa~ncha vidyAttathA

पवनबलसमाहृता तीव्रगम्भीरनादा बलाकावलीमेखला क्षितिधरसदृशोच्चरूपा महानीलधूमाञ्जनाभाम्बुगर्भोद्भवा । सुरपतिधनुरुज्ज्वलाबद्धकक्ष्या तडिद्द्योतसन्नाहपट्टीज्वला गगनतलविसारिणी प्रावृषण्या दृढं मेघमालाधिकं शोभते

pavanabalasamAhR^itA tIvragambhIranAdA balAkAvalImekhalA kShitidharasadR^ishochcharUpA mahAnIladhUmA~njanAbhAmbugarbhodbhavA | surapatidhanurujjvalAbaddhakakShyA taDiddyotasannAhapaTTIjvalA gaganatalavisAriNI prAvR^iShaNyA dR^iDhaM meghamAlAdhikaM shobhate

आद्यं चैव चतुर्थं च पञ्चमं षष्ठमेव च । नवमं दशमं चैव नैधनं च भवेद्गुरु

AdyaM chaiva chaturthaM cha pa~nchamaM ShaShThameva cha | navamaM dashamaM chaiva naidhanaM cha bhavedguru

लघून्यन्यानि शेषाणि पादे स्युः पञ्चविंशके । वृत्तज्ज्ञैः सा तु विज्ञेया क्रौञ्चपादीति नामतः

laghUnyanyAni sheShANi pAde syuH pa~nchaviMshake | vR^ittajj~naiH sA tu vij~neyA krau~nchapAdIti nAmataH

भ्मौ यदि पादे स्भावपि चेष्टावभिकृतिरपि च हि यदि खलु विहिता नाश्च समुद्राः स्युर्विनिविष्टा यदि च खलु गुरु भवति निधनगतम् । पञ्चभिरादौ छेदमुपेता पुनरपि यतिरिह यदि खलु दशभिः क्रौञ्चपदेयं वृत्तविधाने सुरगणपितृगणमुनिगणविहिता

bhmau yadi pAde sbhAvapi cheShTAvabhikR^itirapi cha hi yadi khalu vihitA nAshcha samudrAH syurviniviShTA yadi cha khalu guru bhavati nidhanagatam | pa~nchabhirAdau ChedamupetA punarapi yatiriha yadi khalu dashabhiH krau~nchapadeyaM vR^ittavidhAne suragaNapitR^igaNamunigaNavihitA

यः किल दाक्षं विद्रुतसोमं क्रतुवरमचमसमपगतकलशं पातितयूपं क्षिप्तचषालं विचयनमसमिधमपशुकचरुकम् । कार्मुकमुक्तेनाशु चकार व्यपगतसुरगणपितृगणमिषुणा नित्यमसौ ते दैत्यगणारिः प्रदहतु मखमिव रिपुगणमखिलम्

yaH kila dAkShaM vidrutasomaM kratuvaramachamasamapagatakalashaM pAtitayUpaM kShiptachaShAlaM vichayanamasamidhamapashukacharukam | kArmukamuktenAshu chakAra vyapagatasuragaNapitR^igaNamiShuNA nityamasau te daityagaNAriH pradahatu makhamiva ripugaNamakhilam

या कपिलाक्षी पिङ्गलकेशी कलिरुचिरनुदिनमनुनयकठिना दीर्घतराभिः स्थूलसिराभिः परिवृतवपुरतिशयकुटिलगतिः । आयतजङ्घा निम्नकपोला लघुतरकुचयुगपरिगतहृदया सा परिहार्या क्रौञ्चपदा स्त्री ध्रुवमिह निरवधिसुखमभिलषता

yA kapilAkShI pi~NgalakeshI kaliruchiranudinamanunayakaThinA dIrghatarAbhiH sthUlasirAbhiH parivR^itavapuratishayakuTilagatiH | Ayataja~NghA nimnakapolA laghutarakuchayugaparigatahR^idayA sA parihAryA krau~nchapadA strI dhruvamiha niravadhisukhamabhilaShatA

अष्टावादौ गुरूणि स्युस्तथा चैकोनविंशकम् । एकविंशं च विज्ञेयं चतुर्विंशं सनैधनम्

aShTAvAdau gurUNi syustathA chaikonaviMshakam | ekaviMshaM cha vij~neyaM chaturviMshaM sanaidhanam

एतानि गुरु संख्यानि शेषाणि च लघून्यथ । षड्विंशत्यक्षरे पादे तद्भुजङ्गविजृम्भितम्

etAni guru saMkhyAni sheShANi cha laghUnyatha | ShaDviMshatyakShare pAde tadbhuja~NgavijR^imbhitam

यस्यां मौ तो नाः स्त्रौ नित्यं प्रतिचरणमथ गदितकास्त्रिका ह्यनुपूर्वशः षड्विंशत्यामेकोनायां च यदि हि खलु यतिरभिधा चतुर्भिरथाष्टाभिः । पश्चादन्त्यौ ल्गौ संयोज्यौ यदि भवति मनुजदयितां समाश्रितमुत्कृतिं नाम्ना वृत्तं लोके ख्यातं कविवदन विकसनपरं भुजङ्गविजृम्भितम्

yasyAM mau to nAH strau nityaM praticharaNamatha gaditakAstrikA hyanupUrvashaH ShaDviMshatyAmekonAyAM cha yadi hi khalu yatirabhidhA chaturbhirathAShTAbhiH | pashchAdantyau lgau saMyojyau yadi bhavati manujadayitAM samAshritamutkR^itiM nAmnA vR^ittaM loke khyAtaM kavivadana vikasanaparaM bhuja~NgavijR^imbhitam

यथा - रूपोपेतां देवैः सृष्टां समदगज विलसितगतिं निरीक्ष्य तिलोत्तमां प्रादक्षिण्यात्प्राप्तां द्रष्टुं बहुवदन मचलनयनं शिरः कृतवान् हरिः । दीर्घं निश्वस्यान्तर्गूढं स्तनवदन जघनरुचिरां निरीक्ष्य तथा पुनः पृष्ठे न्यस्तं देवेन्द्रेण प्रवरमणि कनकवलयं भुजङ्गविजृम्भितम्

yathA \- rUpopetAM devaiH sR^iShTAM samadagaja vilasitagatiM nirIkShya tilottamAM prAdakShiNyAtprAptAM draShTuM bahuvadana machalanayanaM shiraH kR^itavAn hariH | dIrghaM nishvasyAntargUDhaM stanavadana jaghanaruchirAM nirIkShya tathA punaH pR^iShThe nyastaM devendreNa pravaramaNi kanakavalayaM bhuja~NgavijR^imbhitam

दण्डकं नाम विज्ञेयमुत्कृतेरधिकतरम् । मेघमालादिकं तत्स्यान्नौ चादौ कागुहा त्रिकाः

daNDakaM nAma vij~neyamutkR^iteradhikataram | meghamAlAdikaM tatsyAnnau chAdau kAguhA trikAH

यथा - मुदितजनपदाकुला स्फीतसस्याकरा भूतधात्री भवन्तं समभ्यर्चति द्विरदकरविलुप्तहिन्तालतालीवनास्त्वां नमस्यन्ति विन्ध्यादयः पर्वताः । स्फुटितकलशाशुक्तिनिगीर्णमुक्ता फलैरूर्मिहस्तैर्नमस्यन्ति वः सागराः मुदितजलचराकुलाः सम्प्रकीर्णमलाः कीर्तयन्तीव कीर्तिं महानिम्नगाः

yathA \- muditajanapadAkulA sphItasasyAkarA bhUtadhAtrI bhavantaM samabhyarchati dviradakaraviluptahintAlatAlIvanAstvAM namasyanti vindhyAdayaH parvatAH | sphuTitakalashAshuktinigIrNamuktA phalairUrmihastairnamasyanti vaH sAgarAH muditajalacharAkulAH samprakIrNamalAH kIrtayantIva kIrtiM mahAnimnagAH

एतानि समवृत्तानि मयोक्तानि द्विजोत्तमाः । विषमार्धसमानां तु पुनर्वक्ष्यामि लक्षणम्

etAni samavR^ittAni mayoktAni dvijottamAH | viShamArdhasamAnAM tu punarvakShyAmi lakShaNam

यत्र पादास्तु विषमा नानावृत्तसमुद्भवाः । ग्रथिताः पादयोगेन तद् वृत्तं विषमं स्मृतम्

yatra pAdAstu viShamA nAnAvR^ittasamudbhavAH | grathitAH pAdayogena tad vR^ittaM viShamaM smR^itam

द्वौ समं द्वौ च विषमौ वृत्तेऽर्धविषमे तथा । सर्वपादैश्च विषमैर्वृत्तं विषममुच्यते

dvau samaM dvau cha viShamau vR^itte.ardhaviShame tathA | sarvapAdaishcha viShamairvR^ittaM viShamamuchyate

ह्रस्वाद्यमथ दीर्घाद्यं दीर्घं ह्रस्वमथापि वा । युग्मोजविषमैः पादैः वृत्तमर्धसमं भवेत्

hrasvAdyamatha dIrghAdyaM dIrghaM hrasvamathApi vA | yugmojaviShamaiH pAdaiH vR^ittamardhasamaM bhavet

पादे सिद्धे समं सिद्धं विषमं सार्वपादिकम् । द्वयोरर्धसमं विद्यादेष छेदस्तु पादतः

pAde siddhe samaM siddhaM viShamaM sArvapAdikam | dvayorardhasamaM vidyAdeSha Chedastu pAdataH

छेदास्तु ये मया प्रोक्ता समवृत्तविकल्पितः । त्रिकैर्विषमवृत्तानां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम्

ChedAstu ye mayA proktA samavR^ittavikalpitaH | trikairviShamavR^ittAnAM sampravakShyAmi lakShaNam

नैधनेऽन्यतरस्यां वै प्रथमे पाद इष्यते । द्वितीये चरणे च स्यादित्यनुष्टुप् समासतः

naidhane.anyatarasyAM vai prathame pAda iShyate | dvitIye charaNe cha syAdityanuShTup samAsataH

सौ गौ तु प्रथमे पादे स्रौ ल्गौ चापि द्वितीयके । युग्मेऽर्धविषमे पादे ज्ञेया पथ्या तु सा त्रिकैः

sau gau tu prathame pAde srau lgau chApi dvitIyake | yugme.ardhaviShame pAde j~neyA pathyA tu sA trikaiH

प्रियदैवतमित्रासि प्रियसंबन्धिबान्धवा । प्रियदानरता पथ्या दयिते त्वं प्रियासि मे

priyadaivatamitrAsi priyasaMbandhibAndhavA | priyadAnaratA pathyA dayite tvaM priyAsi me

म्रौ गौ तु प्रथमे पादे य्सौ ल्गौ च द्वितीयके । पादे भौ ल्गौ तृतीये च चतुर्थे तु तसौ लगौ

mrau gau tu prathame pAde ysau lgau cha dvitIyake | pAde bhau lgau tR^itIye cha chaturthe tu tasau lagau

नैवाचारो न ते मित्रं न संबन्धिगुणप्रिया । सर्वथा सर्वविषमा पथ्या न भवसि प्रिये

naivAchAro na te mitraM na saMbandhiguNapriyA | sarvathA sarvaviShamA pathyA na bhavasi priye

अयुजोर्लक्षणं ह्येतद्विपरीतं तु यत्र च । पथ्या हि विपरीता सा विज्ञेया नामतो यथा

ayujorlakShaNaM hyetadviparItaM tu yatra cha | pathyA hi viparItA sA vij~neyA nAmato yathA

कृतेन रमणस्य किं सखि रोषेण तेऽप्यर्थम् । विपरीता न पथ्यासि त्वं जडे केन मोहिता

kR^itena ramaNasya kiM sakhi roSheNa te.apyartham | viparItA na pathyAsi tvaM jaDe kena mohitA

चतुर्थादक्षराद्यत्र त्रिलघु स्यादयुक्ततः । अनुष्टुप्चपला सा तु विज्ञेया नामतो यथा

chaturthAdakSharAdyatra trilaghu syAdayuktataH | anuShTupchapalA sA tu vij~neyA nAmato yathA

न खल्वस्याः प्रियतमः श्रोतव्यं व्याहृतं सख्या । नारदस्य प्रतिकृतिः कथ्यते चपला हीयम्

na khalvasyAH priyatamaH shrotavyaM vyAhR^itaM sakhyA | nAradasya pratikR^itiH kathyate chapalA hIyam

विपुला तु युजि ज्ञेया लघुत्वात्सप्तमस्य तु । सर्वत्र सप्तमस्यैव केषांचिद्विपुला यथा

vipulA tu yuji j~neyA laghutvAtsaptamasya tu | sarvatra saptamasyaiva keShAMchidvipulA yathA

संक्षिप्ता वज्रमध्ये हि हेमकुम्भनिभस्तनी । विपुलासि प्रिये श्रोण्यां पूर्णचन्द्रनिभानने

saMkShiptA vajramadhye hi hemakumbhanibhastanI | vipulAsi priye shroNyAM pUrNachandranibhAnane

गङ्गेव मेघोपगमे आप्लावितवसुन्धरा । कूलवृक्षानारुजन्ती स्रवन्ती विपुला बलात्

ga~Ngeva meghopagame AplAvitavasundharA | kUlavR^ikShAnArujantI sravantI vipulA balAt

आगता मेघसमये भीरु भीरुकुलोद्गते । एकरात्रौ परगृहं चोरी बन्धनमर्हसि

AgatA meghasamaye bhIru bhIrukulodgate | ekarAtrau paragR^ihaM chorI bandhanamarhasi

एवं विविधयोगास्तु पथ्यापादा भवन्ति हि । युग्मोजविषमैः पादैः शेषैरन्यैस्त्रिकैर्यथा

evaM vividhayogAstu pathyApAdA bhavanti hi | yugmojaviShamaiH pAdaiH sheShairanyaistrikairyathA

गुर्वन्तकः सर्वलघुस्त्रिको नित्यं हि नेष्यते । प्रथमादक्षराद्यत्र चतुर्थात्प्राग्लघुः स्मृतः

gurvantakaH sarvalaghustriko nityaM hi neShyate | prathamAdakSharAdyatra chaturthAtprAglaghuH smR^itaH

पथ्यापादं समास्थाप्य त्रीण्यन्ते तु गुरूण्यथ । भवन्ति पादे सततं बुधैस्तद्वक्रमिष्यते

pathyApAdaM samAsthApya trINyante tu gurUNyatha | bhavanti pAde satataM budhaistadvakramiShyate

दन्तक्षताधरं सुभ्रु जागरग्लाननेत्रं च । रतिसंभोगखिन्नं ते दर्शनीयतरं वक्त्रम्

dantakShatAdharaM subhru jAgaraglAnanetraM cha | ratisaMbhogakhinnaM te darshanIyataraM vaktram

इत्येषा सर्वविषमा नामतोऽनुष्टुबुच्यते । तद्विदां मतवैषम्यं त्रिकादक्षरतस्तथा

ityeShA sarvaviShamA nAmato.anuShTubuchyate | tadvidAM matavaiShamyaM trikAdakSharatastathA

पादे षोडशमात्रास्तु गाथांशकविकल्पिताः । चतुर्भिरंशकैर्ज्ञेया वृत्तज्ञैर्वानवासिका

pAde ShoDashamAtrAstu gAthAMshakavikalpitAH | chaturbhiraMshakairj~neyA vR^ittaj~nairvAnavAsikA

असंस्थितपदा सुविह्वलाङ्गी मदस्खलितचेष्टितैर्मनोज्ञा । क्व यास्यसि वरोरु सुरतकाले विषमा किं वानवासिका त्वम्

asaMsthitapadA suvihvalA~NgI madaskhalitacheShTitairmanoj~nA | kva yAsyasi varoru suratakAle viShamA kiM vAnavAsikA tvam

स्जौ स्गौ च प्रथमे पादे तथा चैव तृतीयके । केतुमत्यां गणाः प्रोक्ताः भ्रौ न्गौ गश्च सदा बुधैः

sjau sgau cha prathame pAde tathA chaiva tR^itIyake | ketumatyAM gaNAH proktAH bhrau ngau gashcha sadA budhaiH

स्फुरिताधरं चकितनेत्रं रक्तकपोलमम्बुजदलाक्षम् । किमिदं रुषापहृतशोभं केतुमतीसमं वद मुखं ते

sphuritAdharaM chakitanetraM raktakapolamambujadalAkSham | kimidaM ruShApahR^itashobhaM ketumatIsamaM vada mukhaM te

वक्त्रस्यापरपूर्वस्य चादौ नौ रो लगौ त्रिकाः । नजौ रजौ द्वितीये च शेषाग्रं पुनरेव तु

vaktrasyAparapUrvasya chAdau nau ro lagau trikAH | najau rajau dvitIye cha sheShAgraM punareva tu

प्रथमे च तृतीये नौ रलौ गश्च प्रकीर्तितः । गणाश्चापरवक्त्रे तु नजौ ज्रौ द्विचतुर्थयोः

prathame cha tR^itIye nau ralau gashcha prakIrtitaH | gaNAshchAparavaktre tu najau jrau dvichaturthayoH

सुतनु जलपरीतलोचनं जलदनिरुद्धमिवेन्दुमण्डलम् । किमिदमपरवक्त्रमेव ते शशिवदनेऽद्य मुखं पराङ्मुखम्

sutanu jalaparItalochanaM jaladaniruddhamivendumaNDalam | kimidamaparavaktrameva te shashivadane.adya mukhaM parA~Nmukham

नौ यौ तु प्रथमे पादे न्जौ ज्रौ गश्च तथापरे । यत्र तत्पुष्पिताग्रा स्याद्यदि शेषं तु पूर्ववत्

nau yau tu prathame pAde njau jrau gashcha tathApare | yatra tatpuShpitAgrA syAdyadi sheShaM tu pUrvavat

पवनबलविधूतचारुशाखं प्रमुदितकोकिलकण्ठनादरम्यम् । मधुकरपरिगीयमानशब्दं वरतनु पश्य वनं सुपुष्पिताग्रम्

pavanabalavidhUtachArushAkhaM pramuditakokilakaNThanAdaramyam | madhukaraparigIyamAnashabdaM varatanu pashya vanaM supuShpitAgram

स्जौ स्लौ चादौ यथा न्सौ ज्गौ भ्नौ ज्लौ गश्च तथा पुनः । स्जौ स्जौ गश्च त्रिका ह्येते उद्गतायाः प्रकीर्तिताः

sjau slau chAdau yathA nsau jgau bhnau jlau gashcha tathA punaH | sjau sjau gashcha trikA hyete udgatAyAH prakIrtitAH

तव रोमराजिरतिभाति सुतनु मदनस्य मञ्जरी । नाभिकमलविवरोत्पतिता भ्रमरावलीव कुसुमात्समुद्गता

tava romarAjiratibhAti sutanu madanasya ma~njarI | nAbhikamalavivarotpatitA bhramarAvalIva kusumAtsamudgatA

स्जौ स्लौ च ततो न्सौ ज्गौ नौ सौ चेति तृतीयके । स्जौ स्जौ गश्च चतुर्थे तु ललिताया गणाः स्मृताः

sjau slau cha tato nsau jgau nau sau cheti tR^itIyake | sjau sjau gashcha chaturthe tu lalitAyA gaNAH smR^itAH

ललिताकुलभ्रमितचारु वसनकरचारुपल्लवा । प्रविकसितकमलकान्तिमुखी प्रविभासि देवी सुरतश्रमातुरा

lalitAkulabhramitachAru vasanakarachArupallavA | pravikasitakamalakAntimukhI pravibhAsi devI suratashramAturA

एवमेतानि वृत्तानि समानि विषमाणि च । नाटकाद्येषु काव्येषु प्रयोक्तव्यानि सूरिभिः

evametAni vR^ittAni samAni viShamANi cha | nATakAdyeShu kAvyeShu prayoktavyAni sUribhiH

सन्त्यन्यान्यपि वृत्तानि यान्युक्तानीह पिण्डशः । न च तानि प्रयोज्यानि न शोभां जनयन्ति हि

santyanyAnyapi vR^ittAni yAnyuktAnIha piNDashaH | na cha tAni prayojyAni na shobhAM janayanti hi

यान्यतः प्रतिषिद्धानि गीतके तानि योजयेत् । ध्रुवायोगे तु वक्ष्यामि तेषां चैव विकल्पनम्

yAnyataH pratiShiddhAni gItake tAni yojayet | dhruvAyoge tu vakShyAmi teShAM chaiva vikalpanam

वृत्तलक्षणमेवं तु समासेन मयोदितम् । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि ह्यार्याणामपि लक्षणम्

vR^ittalakShaNamevaM tu samAsena mayoditam | ata UrdhvaM pravakShyAmi hyAryANAmapi lakShaNam

पथ्या च विपुला चैव चषला मुखतोऽपरा । जघने चपला चैव आर्याः पञ्च प्रकीर्तिताः

pathyA cha vipulA chaiva chaShalA mukhato.aparA | jaghane chapalA chaiva AryAH pa~ncha prakIrtitAH

आसां तु सम्प्रवक्ष्यामि यतिमात्राविकल्पनम् । लक्षणं नियमं चैव विकल्पगुणसंश्रयम्

AsAM tu sampravakShyAmi yatimAtrAvikalpanam | lakShaNaM niyamaM chaiva vikalpaguNasaMshrayam

यतिश्छेदस्तु विज्ञेयश्चतुर्मात्रो गणः स्मृतः । द्वितीयान्त्यौ युजौ पादावयुजौ त्वपरौ स्मृतौ

yatishChedastu vij~neyashchaturmAtro gaNaH smR^itaH | dvitIyAntyau yujau pAdAvayujau tvaparau smR^itau

गुरुमध्यविहीनस्तु चतुर्गणसमन्वितः । अयुग्गणो विधातव्यो युग्गणस्तु यथेप्सितः

gurumadhyavihInastu chaturgaNasamanvitaH | ayuggaNo vidhAtavyo yuggaNastu yathepsitaH

षष्ठो वै द्विविकल्पस्तु नैधनो ह्येकसंस्थितः । पश्चादर्धे तु षष्ठः स्यादेकमात्रस्तु केवलः

ShaShTho vai dvivikalpastu naidhano hyekasaMsthitaH | pashchAdardhe tu ShaShThaH syAdekamAtrastu kevalaH

द्विविकल्पस्तु षष्ठो यो गुरुमध्यो भवेत्तु सः । तथा सर्वलघुश्चैव यतिसंज्ञासमाश्रिता

dvivikalpastu ShaShTho yo gurumadhyo bhavettu saH | tathA sarvalaghushchaiva yatisaMj~nAsamAshritA

द्वितीयादिलघुर्ज्ञेयः सप्तमे पञ्चमे यतिः । प्रथमादिरथान्त्ये च पञ्चमे वा विधीयते

dvitIyAdilaghurj~neyaH saptame pa~nchame yatiH | prathamAdirathAntye cha pa~nchame vA vidhIyate

गणेषु त्रिषु पादस्य यस्याः पथ्या तु सा भवेत् । अतश्च विपुलान्या तु विज्ञेया यतिलक्षणा

gaNeShu triShu pAdasya yasyAH pathyA tu sA bhavet | atashcha vipulAnyA tu vij~neyA yatilakShaNA

अयुजः सर्वगुरवो गुरुमध्या गणा युजः । यस्याः स्युः पादयोगे तु विज्ञेया चपला हि सा

ayujaH sarvaguravo gurumadhyA gaNA yujaH | yasyAH syuH pAdayoge tu vij~neyA chapalA hi sA

त्रिंशदाद्ये तु विज्ञेयाः सप्तविंशतिश्चापरे । उभयोरर्धयोर्ज्ञेयो मात्रापिण्डो विभागशः

triMshadAdye tu vij~neyAH saptaviMshatishchApare | ubhayorardhayorj~neyo mAtrApiNDo vibhAgashaH

त्रिंशत्तस्याश्च यदि स्युरेतानि द्विगुणानि तु । त्रीण्यक्षराणि चान्यानि न्यस्य संख्याविभागशः

triMshattasyAshcha yadi syuretAni dviguNAni tu | trINyakSharANi chAnyAni nyasya saMkhyAvibhAgashaH

एतानि लघुसंज्ञानि निर्दिष्टानि समासतः । सर्वेषां चैवमार्याणामक्षराणां यथाक्रमम्

etAni laghusaMj~nAni nirdiShTAni samAsataH | sarveShAM chaivamAryANAmakSharANAM yathAkramam

अर्धाष्टमगणार्धा च सववार्या प्रकीर्तिता । षष्ठश्च द्विविकल्पस्तु नैधने ह्येकसंस्थितः

ardhAShTamagaNArdhA cha savavAryA prakIrtitA | ShaShThashcha dvivikalpastu naidhane hyekasaMsthitaH

पश्चाद्वा यो गणः षष्ठ एकमात्रः स उच्यते । द्विविकल्पस्तु यः षष्ठो गुरुमध्यो भवेत्तु सः

pashchAdvA yo gaNaH ShaShTha ekamAtraH sa uchyate | dvivikalpastu yaH ShaShTho gurumadhyo bhavettu saH

यथा सर्वलघुश्चैव यतिः संख्यासमाश्रिता । सा द्वितीया द्विलघुका सप्तमे प्रथमे यतिः

yathA sarvalaghushchaiva yatiH saMkhyAsamAshritA | sA dvitIyA dvilaghukA saptame prathame yatiH

गुरुमध्यविहीनस्तु चतुर्गणसमन्वितः । अयुग्गणो विधातव्यः युग्गणस्तु स एव च

gurumadhyavihInastu chaturgaNasamanvitaH | ayuggaNo vidhAtavyaH yuggaNastu sa eva cha

प्रथमतृतीयौ पादौ द्वादशमात्रौ भवेत्तु सा पथ्या । विपुलान्या खलु गदिता पूर्वोदितलक्षणोपेता

prathamatR^itIyau pAdau dvAdashamAtrau bhavettu sA pathyA | vipulAnyA khalu gaditA pUrvoditalakShaNopetA

पथ्या यथा - रक्तमृदुपद्मनेत्रा सितदीर्घबहुलमृदुकेशी । कस्य तु पृथुमृदुजघना तनुबाह्वं सोदरी पथ्या

pathyA yathA \- raktamR^idupadmanetrA sitadIrghabahulamR^idukeshI | kasya tu pR^ithumR^idujaghanA tanubAhvaM sodarI pathyA

विपुला यथा - विपुलजघनवदनस्तननयनैस्ताम्राधरोष्ठकरचरणैः । आयतनासागण्डैर्ललाटकर्णैः शुभा कन्या

vipulA yathA \- vipulajaghanavadanastananayanaistAmrAdharoShThakaracharaNaiH | AyatanAsAgaNDairlalATakarNaiH shubhA kanyA

द्वितीयश्च चतुर्थश्च गुरुमध्यगतो भवेत् । उभयोरर्धयोर्यत्र विज्ञेया चपला यथा

dvitIyashcha chaturthashcha gurumadhyagato bhavet | ubhayorardhayoryatra vij~neyA chapalA yathA

उद्भटगामिनी परुषभाषिणी कामचिह्नकृतवेषा । जानाति मांसयुक्ता सुराप्रिया सर्वतश्चपला

udbhaTagAminI paruShabhAShiNI kAmachihnakR^itaveShA | jAnAti mAMsayuktA surApriyA sarvatashchapalA

पूर्वार्धे लक्षणं ह्येतदस्याः स च मुखेन तु । पश्चिमार्धे तु चपला यस्याः सा जघनेन तु

pUrvArdhe lakShaNaM hyetadasyAH sa cha mukhena tu | pashchimArdhe tu chapalA yasyAH sA jaghanena tu

मुखचपला यथा - आर्यामुखे तु चपला तथापि चार्या न मे यतः सा किम् । दक्षा गृहकृत्येषु तथा दुःखे भवति दुःखार्ता

mukhachapalA yathA \- AryAmukhe tu chapalA tathApi chAryA na me yataH sA kim | dakShA gR^ihakR^ityeShu tathA duHkhe bhavati duHkhArtA

जघनचपला यथा - वरमृगनयने चपलासि वरोरु शशाङ्कदर्पणनिभास्ये । कामस्य सारभूते न पूर्वमदचारुजघनेन

jaghanachapalA yathA \- varamR^iganayane chapalAsi varoru shashA~NkadarpaNanibhAsye | kAmasya sArabhUte na pUrvamadachArujaghanena

उभयोरर्धयोरेतल्लक्षणं दृश्यते यदि । वृत्तज्ञैः सा तु विज्ञेया सर्वतश्चपला सखि

ubhayorardhayoretallakShaNaM dR^ishyate yadi | vR^ittaj~naiH sA tu vij~neyA sarvatashchapalA sakhi

कार्यौ द्वादशमात्रौ च पादावाद्यौ तृतीयकौ । अष्टादश द्वितीयं च तथा पञ्चदशोत्तमा

kAryau dvAdashamAtrau cha pAdAvAdyau tR^itIyakau | aShTAdasha dvitIyaM cha tathA pa~nchadashottamA

चतुःपञ्चप्रकाराणां चतुष्काणां विशेषतः । प्रस्तारयोगमासाद्य बाहुल्यं सम्प्रदर्शयेत्

chatuHpa~nchaprakArANAM chatuShkANAM visheShataH | prastArayogamAsAdya bAhulyaM sampradarshayet

पञ्चपञ्चाशदाद्या तु त्रिंशदाद्या तथैव च । आर्या त्वक्षरपिण्डेन विज्ञेयात्र प्रयोक्तृभिः

pa~nchapa~nchAshadAdyA tu triMshadAdyA tathaiva cha | AryA tvakSharapiNDena vij~neyAtra prayoktR^ibhiH

त्रिंशतस्त्वथ वर्णेभ्यो लघुवर्णत्रयं भवेत् । शेषाणि गुरुसंख्यानि ह्येवं सर्वत्र निर्दिशेत्

triMshatastvatha varNebhyo laghuvarNatrayaM bhavet | sheShANi gurusaMkhyAni hyevaM sarvatra nirdishet

सर्वेषामेव चार्याणामक्षराणां यथाक्रमम् । सर्वेषां जातिवृत्तानां पूर्वमुत्तरसंख्यया

sarveShAmeva chAryANAmakSharANAM yathAkramam | sarveShAM jAtivR^ittAnAM pUrvamuttarasaMkhyayA

विकल्पगणनां कृत्वा संख्यापिण्डेन निर्दिशेत् । आर्यागीतिरथार्यैव केवलं त्वष्टभिर्गणैः

vikalpagaNanAM kR^itvA saMkhyApiNDena nirdishet | AryAgItirathAryaiva kevalaM tvaShTabhirgaNaiH

इतरार्थे जः षष्ठस्तु नलघुगण इष्यते । वृत्तैरेवं तु विविधैर्नानाछन्दस्समुद्भवैः । काव्यबन्धास्तु कर्तव्याः षट्त्रिंशल्लक्षणान्विताः

itarArthe jaH ShaShThastu nalaghugaNa iShyate | vR^ittairevaM tu vividhairnAnAChandassamudbhavaiH | kAvyabandhAstu kartavyAH ShaTtriMshallakShaNAnvitAH