यो वागभिनयः प्रोक्तो मया पूर्वं द्विजोत्तमाः । लक्षणं तस्य वक्ष्यामि स्वरव्यञ्जनसम्भवम्

yo vAgabhinayaH prokto mayA pUrvaM dvijottamAH | lakShaNaM tasya vakShyAmi svaravya~njanasambhavam

वाचि यत्नस्तु कर्तव्यो नाट्यस्येयं तनुः स्मृता । अङ्गनेपथ्यसत्त्वानि वाक्यार्थं व्यञ्जयन्ति हि

vAchi yatnastu kartavyo nATyasyeyaM tanuH smR^itA | a~NganepathyasattvAni vAkyArthaM vya~njayanti hi

वाङ्मयानीह शास्त्राणि वाङ्निष्ठानि तथैव च । तस्माद्वाचः परं नास्ति वाग् हि सर्वस्य कारणम्

vA~NmayAnIha shAstrANi vA~NniShThAni tathaiva cha | tasmAdvAchaH paraM nAsti vAg hi sarvasya kAraNam

आगमनामाख्यातनिपातोपसर्गसमासतद्धितैर्युक्तः । सन्धिवचनविभक्त्युपग्रहनियुक्तो वाचिकाभिनयः

AgamanAmAkhyAtanipAtopasargasamAsataddhitairyuktaH | sandhivachanavibhaktyupagrahaniyukto vAchikAbhinayaH

द्विविधं हि स्मृतं पाठ्यं संस्कृतं प्राकृतं तथा । तयोर्विभागं वक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः

dvividhaM hi smR^itaM pAThyaM saMskR^itaM prAkR^itaM tathA | tayorvibhAgaM vakShyAmi yathAvadanupUrvashaH

व्यञ्जनानि स्वराश्चैव सन्धयोऽथ विभक्तयः । नामाख्यातोपसर्गाश्च निपातास्तद्धितास्तथा

vya~njanAni svarAshchaiva sandhayo.atha vibhaktayaH | nAmAkhyAtopasargAshcha nipAtAstaddhitAstathA

एतैरङ्गैः समासैश्च नानाधातुसमाश्रयम् । विज्ञेयं संस्कृतं पाठ्यं प्रयोगञ्च निबोधत

etaira~NgaiH samAsaishcha nAnAdhAtusamAshrayam | vij~neyaM saMskR^itaM pAThyaM prayoga~ncha nibodhata

अकाराद्याः स्वरा ज्ञेया औकारान्ताश्चतुर्दश । हकारान्तानि कादीनि व्यञ्जनानि विदुर्बुधाः

akArAdyAH svarA j~neyA aukArAntAshchaturdasha | hakArAntAni kAdIni vya~njanAni vidurbudhAH

तत्र स्वराश्चतुर्दश - अ आ इ ई उ ऊ ऋ ॠ ऌ ॡ ए ऐ ओ औ इति स्वरा ज्ञेयाः ॥ कादीनि व्यञ्जनानि यथा - क ख ग घ ङ च छ ज झ ञ ट ठ ड ढ ण त थ द ध न प फ ब भ म य र ल व श ष स ह इति व्यञ्जनवर्गः । वर्गे वर्गे समाख्यातौ द्वौ वर्णौ प्रागवस्थितौ । अघोषा इति ये त्वन्ये सघोषाः सम्प्रकीर्तिताः

tatra svarAshchaturdasha - a A i I u U R^i R^I L^i L^I e ai o au iti svarA j~neyAH || kAdIni vya~njanAni yathA - ka kha ga gha ~Na cha Cha ja jha ~na Ta Tha Da Dha Na ta tha da dha na pa pha ba bha ma ya ra la va sha Sha sa ha iti vya~njanavargaH | varge varge samAkhyAtau dvau varNau prAgavasthitau | aghoShA iti ye tvanye saghoShAH samprakIrtitAH

अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिह्वामूलश्च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च

aShTau sthAnAni varNAnAmuraH kaNThaH shirastathA | jihvAmUlashcha dantAshcha nAsikoShThau cha tAlu cha

अ कु ह विसर्जनीयाः कण्ठ्याः । इ चु य शास्तालव्याः । ऋ टु र षा मूर्धन्याः । ऌ तु ल सा दन्त्याः । उ पूपध्मानीया ओष्ठ्याः । ^प ^फ इति पफाभ्यां प्राक् अर्धविसर्गसदृशः उपध्मानीयः । ^क ^ख इति कखाभ्यां प्राक् अर्धविसर्गसदृशो जिह्वमूलीयः । ए ऐ कण्ठ्यतालव्यौ । ओ औ कण्ठ्योष्ठ्यौ । वकारो दन्त्योष्ठ्यः । ङ ञ ण न मा अनुनासिकाः । विसर्जनीयः औरस्यः इत्येके । सर्ववर्णानां मुखं स्थानमित्यपरे । द्वौ द्वौ वर्णौ तु वर्गाद्यौ शषसाश्च त्रयोऽपरे । अघोषा घोषवन्तस्तु ततोऽन्ये परिकीर्तिताः

a ku ha visarjanIyAH kaNThyAH | i chu ya shAstAlavyAH | R^i Tu ra ShA mUrdhanyAH | L^i tu la sA dantyAH | u pUpadhmAnIyA oShThyAH | \^pa \^pha iti paphAbhyAM prAk ardhavisargasadR^ishaH upadhmAnIyaH | \^ka \^kha iti kakhAbhyAM prAk ardhavisargasadR^isho jihvamUlIyaH | e ai kaNThyatAlavyau | o au kaNThyoShThyau | vakAro dantyoShThyaH | ~Na ~na Na na mA anunAsikAH | visarjanIyaH aurasyaH ityeke | sarvavarNAnAM mukhaM sthAnamityapare | dvau dvau varNau tu vargAdyau shaShasAshcha trayo.apare | aghoShA ghoShavantastu tato.anye parikIrtitAH

एते घोषाघोषाः कण्ठ्योष्ठ्या दन्त्यजिह्वानुनासिक्याः । ऊष्माणस्तालव्याः विसर्जनीयाश्च बोद्धव्याः

ete ghoShAghoShAH kaNThyoShThyA dantyajihvAnunAsikyAH | UShmANastAlavyAH visarjanIyAshcha boddhavyAH

गघङ जझञ डढण दधन बभम तथैव यरलवा मता घोषाः । कख चछ टठ तथ पफ इति वर्गेष्वघोषाः स्युः

gagha~Na jajha~na DaDhaNa dadhana babhama tathaiva yaralavA matA ghoShAH | kakha chaCha TaTha tatha papha iti vargeShvaghoShAH syuH

कखगघङाः कण्ठस्थास्तालुस्थानास्तु चछजझञाः । टठडढणा मूर्धन्यास्तथदधनाश्चैव दन्तस्थाः

kakhagagha~NAH kaNThasthAstAlusthAnAstu chaChajajha~nAH | TaThaDaDhaNA mUrdhanyAstathadadhanAshchaiva dantasthAH

पफबभमास्त्वोष्ठ्याः स्युः दन्त्या ऌलसा अहौ च कण्ठस्थौ । तालव्या इचुयशा स्युरृटुरषा मूर्धस्थिता ज्ञेयाः

paphababhamAstvoShThyAH syuH dantyA L^ilasA ahau cha kaNThasthau | tAlavyA ichuyashA syurR^iTuraShA mUrdhasthitA j~neyAH

ऌॡ दन्त्यौ ओऔ कण्ठोष्ठ्यौ एऐकारौ च कण्ठतालव्यौ । कण्ठ्यो विसर्जनीयो जिह्वामूलमुद्भवः कखयोः

L^iL^I dantyau oau kaNThoShThyau eaikArau cha kaNThatAlavyau | kaNThyo visarjanIyo jihvAmUlamudbhavaH kakhayoH

पफयोरोष्ठस्थानं भवेदुकारः स्वरो विवृतः । स्पृष्टाः काद्या मान्ताः शषसहकारास्तथा विवृताः

paphayoroShThasthAnaM bhavedukAraH svaro vivR^itaH | spR^iShTAH kAdyA mAntAH shaShasahakArAstathA vivR^itAH

अन्तस्थाः संवृतजाः ङञणनमा नासिकोद्भवा ज्ञेयाः । ऊष्माणश्च शषसहाः यरलववर्णास्तथैव चान्तःस्थाः

antasthAH saMvR^itajAH ~Na~naNanamA nAsikodbhavA j~neyAH | UShmANashcha shaShasahAH yaralavavarNAstathaiva chAntaHsthAH

जिह्वामूलीयः ^कः ^प उपध्मानीयसंज्ञया ज्ञेयः । कचटतपा स्वरिताः स्युः खछठथफा स्युः सदा क्रम्याः

jihvAmUlIyaH \^kaH \^pa upadhmAnIyasaMj~nayA j~neyaH | kachaTatapA svaritAH syuH khaChaThathaphA syuH sadA kramyAH

कण्ठ्योरस्यान् विद्यात् घझढधभान् पाठ्यसम्प्रयोगे तु । वेद्यो विसर्जनीयो जिह्वास्थाने स्थितो वर्णः

kaNThyorasyAn vidyAt ghajhaDhadhabhAn pAThyasamprayoge tu | vedyo visarjanIyo jihvAsthAne sthito varNaH

एते व्यञ्जनवर्णाः समासतः संज्ञया मया कथिताः । शब्दविषयप्रयोगे स्वराँस्तु भूयः प्रवक्ष्यामि

ete vya~njanavarNAH samAsataH saMj~nayA mayA kathitAH | shabdaviShayaprayoge svarA.Nstu bhUyaH pravakShyAmi

यस्मिन् स्थाने स समो विज्ञेयो यः सवर्णसंज्ञोऽसौ । य इमे स्वराश्चतुर्दश निर्दिष्टास्तत्र वै दश समानाः । पूर्वो ह्रस्वः तेषां परश्च दीर्घोऽवगन्तव्यः

yasmin sthAne sa samo vij~neyo yaH savarNasaMj~no.asau | ya ime svarAshchaturdasha nirdiShTAstatra vai dasha samAnAH | pUrvo hrasvaH teShAM parashcha dIrgho.avagantavyaH

इत्थं व्यञ्जनयोगैः स्वरैश्च साख्यातनामपदविहितैः । काव्यनिबन्धाश्च स्युर्धातुनिपातोपसर्गास्तु

itthaM vya~njanayogaiH svaraishcha sAkhyAtanAmapadavihitaiH | kAvyanibandhAshcha syurdhAtunipAtopasargAstu

एभिर्व्यञ्जनवर्गैर्नामाख्यातोपसर्गनिपातैः । तद्धितसन्धिविभक्तिभिरधिष्ठितः शब्द इत्युक्तः

ebhirvya~njanavargairnAmAkhyAtopasarganipAtaiH | taddhitasandhivibhaktibhiradhiShThitaH shabda ityuktaH

पूर्वाचार्यैरुक्तं शब्दानां लक्षणं समासयोगेन । विस्तरशः पुनरेव प्रकरणवशात् सम्प्रवक्ष्यामि

pUrvAchAryairuktaM shabdAnAM lakShaNaM samAsayogena | vistarashaH punareva prakaraNavashAt sampravakShyAmi

अर्थप्रधानं नाम स्यादाख्यातं तु क्रियाकृतम् । द्योतयन्त्युपसर्गास्तु विशेषं भावसंश्रयम्

arthapradhAnaM nAma syAdAkhyAtaM tu kriyAkR^itam | dyotayantyupasargAstu visheShaM bhAvasaMshrayam

तत्प्राहुः सप्तविधं षट्कारकसंयुतं प्रथितसाध्यम् । निर्देशसम्प्रदानापदानप्रभृतिसंज्ञाभिः

tatprAhuH saptavidhaM ShaTkArakasaMyutaM prathitasAdhyam | nirdeshasampradAnApadAnaprabhR^itisaMj~nAbhiH

नामाख्यातार्थविषयं विशेषं द्योतयन्ति ते । पृथक्तत्रोपसर्गेभ्यो निपाता नियमेऽच्युते

nAmAkhyAtArthaviShayaM visheShaM dyotayanti te | pR^ithaktatropasargebhyo nipAtA niyame.achyute

सम्प्रत्यतीतकालक्रियादिसंयोजितं प्रथितसाध्यम् । वचनं नागतयुक्तं सुसदृशसंयोजनविभक्तम्

sampratyatItakAlakriyAdisaMyojitaM prathitasAdhyam | vachanaM nAgatayuktaM susadR^ishasaMyojanavibhaktam

पञ्चशतधातुयुक्तं पञ्चगुणं पञ्चविधमिदं वापि । स्वाद्यधिकारगुणैरर्थविशेषैर्विभूषितन्यासम् । प्रातिपदिकार्थलिङ्गैर्युक्तं पञ्चविधमिदं ज्ञेयम्

pa~nchashatadhAtuyuktaM pa~nchaguNaM pa~nchavidhamidaM vApi | svAdyadhikAraguNairarthavisheShairvibhUShitanyAsam | prAtipadikArthali~NgairyuktaM pa~nchavidhamidaM j~neyam

आख्यातं पाठ्यकृतं ज्ञेयं नानार्थाश्रयविशेषम् । वचनं नामसमेतं पुरुषविभक्तं तदाख्यातम्

AkhyAtaM pAThyakR^itaM j~neyaM nAnArthAshrayavisheSham | vachanaM nAmasametaM puruShavibhaktaM tadAkhyAtam

प्रातिपदिकार्थयुक्तान्धात्वर्थानुपसृजन्ति ये स्वार्थैः । उपसर्गा ह्युपदिष्टास्तस्मात् संस्कारशास्त्रेऽस्मिन्

prAtipadikArthayuktAndhAtvarthAnupasR^ijanti ye svArthaiH | upasargA hyupadiShTAstasmAt saMskArashAstre.asmin

प्रातिपदिकार्थयोगाद्धातुच्छन्दोनिरुक्तयुक्त्या च । यस्मान्निपतन्ति पदे तस्मात्प्रोक्ता निपातास्तु

prAtipadikArthayogAddhAtuchChandoniruktayuktyA cha | yasmAnnipatanti pade tasmAtproktA nipAtAstu

प्रत्ययविभागजनिताः प्रकर्षसंयोगसत्ववचनैश्च । यस्मात्पूरयतेऽर्थान् प्रत्यय उक्तस्ततस्तस्मात्

pratyayavibhAgajanitAH prakarShasaMyogasatvavachanaishcha | yasmAtpUrayate.arthAn pratyaya uktastatastasmAt

लोके प्रकृतिप्रत्ययविभागसंयोगसत्ववचनैश्च । तांस्तान् पूरयतेऽर्थांस्तेषु यस्तद्धितस्तस्मात्

loke prakR^itipratyayavibhAgasaMyogasatvavachanaishcha | tAMstAn pUrayate.arthAMsteShu yastaddhitastasmAt

एकस्य बहूनां वा धातोर्लिङ्गस्य वा पदानां वा । विभजन्त्यर्थं यस्मात् विभक्तयस्तेन ताः प्रोक्ताः

ekasya bahUnAM vA dhAtorli~Ngasya vA padAnAM vA | vibhajantyarthaM yasmAt vibhaktayastena tAH proktAH

विशिष्टास्तु स्वरा यत्र व्यञ्जनं वापि योगतः । सन्धीयते पदे यस्मात्तस्मात् सन्धिः प्रकीर्तितः

vishiShTAstu svarA yatra vya~njanaM vApi yogataH | sandhIyate pade yasmAttasmAt sandhiH prakIrtitaH

वर्णपदक्रमसिद्धः पदैकयोगाच्च वर्णयोगाच्च । सन्धीयते च यस्मात्तस्मात् सन्धिः समुद्दिष्टः

varNapadakramasiddhaH padaikayogAchcha varNayogAchcha | sandhIyate cha yasmAttasmAt sandhiH samuddiShTaH

लुप्तविभक्तिर्नाम्नामेकार्थं संहरत्समासोऽपि । तत्पुरुषादिकसंज्ञैर्निर्दिष्टः षड्विधो विप्राः

luptavibhaktirnAmnAmekArthaM saMharatsamAso.api | tatpuruShAdikasaMj~nairnirdiShTaH ShaDvidho viprAH

एभिः शब्दविधानैर्विस्तारव्यञ्जनार्थसंयुक्तैः । पदबन्धाः कर्तव्या निबद्धबन्धास्तु चूर्णा वा

ebhiH shabdavidhAnairvistAravya~njanArthasaMyuktaiH | padabandhAH kartavyA nibaddhabandhAstu chUrNA vA

विभक्त्यन्तं पदं ज्ञेयं निबद्धं चूर्णमेव च । तत्र चूर्णपदस्येह सन्निबोधत लक्षणम्

vibhaktyantaM padaM j~neyaM nibaddhaM chUrNameva cha | tatra chUrNapadasyeha sannibodhata lakShaNam

अनिबद्धपदं छन्दोविधानानियताक्षरम् । अर्थापेक्ष्यक्षरस्यूतं ज्ञेयं चूर्णपदं बुधैः

anibaddhapadaM ChandovidhAnAniyatAkSharam | arthApekShyakSharasyUtaM j~neyaM chUrNapadaM budhaiH

निबद्धाक्षरसंयुक्तं यतिच्छेदसमन्वितम् । निबद्धं तु पदं ज्ञेयं प्रमाणनियतात्मकम्

nibaddhAkSharasaMyuktaM yatichChedasamanvitam | nibaddhaM tu padaM j~neyaM pramANaniyatAtmakam

एवं नानार्थसंयुक्तैः पादैर्वर्णविभूषितैः । चतुर्भिस्तु भवेद्युक्तं छन्दो वृत्ताभिधानवत्

evaM nAnArthasaMyuktaiH pAdairvarNavibhUShitaiH | chaturbhistu bhavedyuktaM Chando vR^ittAbhidhAnavat

षड्विंशतिः स्मृतान्येभिः पादैश्छन्दसि संख्यया । समञ्चार्धसमञ्चैव तथा विषममेव च

ShaDviMshatiH smR^itAnyebhiH pAdaishChandasi saMkhyayA | sama~nchArdhasama~nchaiva tathA viShamameva cha

छन्दोयुक्तं समासेन त्रिविधं वृत्तमिष्यते । नानावृत्तिविनिष्पन्ना शब्दस्यैषा तनूस्स्मृता

ChandoyuktaM samAsena trividhaM vR^ittamiShyate | nAnAvR^ittiviniShpannA shabdasyaiShA tanUssmR^itA

छन्दोहीनो न शब्दोऽस्ति न च्छन्दश्शब्दवर्जितम् । तस्मात्तूभ्यसंयोगो नाट्यस्योद्योतकः स्मृतः

ChandohIno na shabdo.asti na chChandashshabdavarjitam | tasmAttUbhyasaMyogo nATyasyodyotakaH smR^itaH

एकाक्षरं भवेदुक्तमत्युक्तं द्व्यक्षरं भवेत् । मध्यं त्र्यक्षरमित्याहुः प्रतिष्ठा चतुरक्षरा

ekAkSharaM bhaveduktamatyuktaM dvyakSharaM bhavet | madhyaM tryakSharamityAhuH pratiShThA chaturakSharA

सुप्रतिष्ठा भवेत् पञ्च गायत्री षड् भवेदिह । सप्ताक्षरा भवेदुष्णिगष्टाक्षरानुष्टुबुच्यते

supratiShThA bhavet pa~ncha gAyatrI ShaD bhavediha | saptAkSharA bhaveduShNigaShTAkSharAnuShTubuchyate

नवाक्षरा तु बृहती पङ्क्तिश्चैव दशाक्षरा । एकादशाक्षरा त्रिष्टुब् जगती द्वादशाक्षरा

navAkSharA tu bR^ihatI pa~Nktishchaiva dashAkSharA | ekAdashAkSharA triShTub jagatI dvAdashAkSharA

त्रयोदशाऽतिजगती शक्वरी तु चतुर्दशा । अतिशक्वरी पञ्चदशा षोडशाष्टिः प्रकीर्तिता

trayodashA.atijagatI shakvarI tu chaturdashA | atishakvarI pa~nchadashA ShoDashAShTiH prakIrtitA

अत्यष्टिः स्यात्सप्तदशा धृतिरष्टादशाक्षरा । एकोनविंशतिर्धृतिः कृतिर्विंशतिरेव च

atyaShTiH syAtsaptadashA dhR^itiraShTAdashAkSharA | ekonaviMshatirdhR^itiH kR^itirviMshatireva cha

प्रकृतिश्चैकविंशत्या द्वाविंशत्याकृतिस्तथा । विकृतिः स्यात् त्रयोविंशा चतुर्विंशा च संकृतिः

prakR^itishchaikaviMshatyA dvAviMshatyAkR^itistathA | vikR^itiH syAt trayoviMshA chaturviMshA cha saMkR^itiH

पञ्चविंशत्यतिकृतिः षड्विंशत्युत्कृतिर्भवेत् । अतोऽधिकाक्षरं छन्दो मालावृत्तं तदिष्यते

pa~nchaviMshatyatikR^itiH ShaDviMshatyutkR^itirbhavet | ato.adhikAkSharaM Chando mAlAvR^ittaM tadiShyate

छन्दसां तु तथा ह्येते भेदाः प्रस्तारयोगतः । असंख्येयप्रमाणानि वृत्तान्याहुरतो बुधाः

ChandasAM tu tathA hyete bhedAH prastArayogataH | asaMkhyeyapramANAni vR^ittAnyAhurato budhAH

गायत्रीप्रभृतित्त्वेषां प्रमाणं संविधीयते । प्रयोगजानि सर्वाणि प्रायशो न भवन्ति हि

gAyatrIprabhR^itittveShAM pramANaM saMvidhIyate | prayogajAni sarvANi prAyasho na bhavanti hi

वृत्तानि च चतुष्षष्टिर्गायत्र्यां कीर्तितानि तु । शतं विंशतिरष्टौ च वृत्तान्युष्णिह्यथोच्यते

vR^ittAni cha chatuShShaShTirgAyatryAM kIrtitAni tu | shataM viMshatiraShTau cha vR^ittAnyuShNihyathochyate

षट्पञ्चाशच्छते द्वे च वृत्तानामप्यनुष्टुभि । शतानि पञ्च वृतानां बृहत्यां द्वादशैव च

ShaTpa~nchAshachChate dve cha vR^ittAnAmapyanuShTubhi | shatAni pa~ncha vR^itAnAM bR^ihatyAM dvAdashaiva cha

पङ्क्त्यां सहस्रं वृत्तानां चतुर्विंशतिरेव च । त्रैष्टुभे द्वे सहस्रे च चत्वारिंशत्तथाष्ट च

pa~NktyAM sahasraM vR^ittAnAM chaturviMshatireva cha | traiShTubhe dve sahasre cha chatvAriMshattathAShTa cha

सहस्राण्यपि चत्वारि नवतिश्च षडुत्तरा । जगत्यां समवर्णानां वृत्तानामिह सर्वशः

sahasrANyapi chatvAri navatishcha ShaDuttarA | jagatyAM samavarNAnAM vR^ittAnAmiha sarvashaH

अष्टौ सहस्राणि शतं द्व्यधिका नवतिः पुनः । जगत्यामतिपूर्वायां वृत्तानां परिमाणतः

aShTau sahasrANi shataM dvyadhikA navatiH punaH | jagatyAmatipUrvAyAM vR^ittAnAM parimANataH

शतानि त्रीण्यशीतिश्च सहस्राण्यपि षोडश । वृत्तानि चैव चत्वारि शक्वर्याः परिसंख्यया

shatAni trINyashItishcha sahasrANyapi ShoDasha | vR^ittAni chaiva chatvAri shakvaryAH parisaMkhyayA

द्वात्रिंशच्च सहस्राणि सप्त चैव शतानि च । अष्टौ षष्टिश्च वृत्तानि ह्याश्रयन्त्यतिशक्वरीम्

dvAtriMshachcha sahasrANi sapta chaiva shatAni cha | aShTau ShaShTishcha vR^ittAni hyAshrayantyatishakvarIm

पञ्चषष्टिसहस्राणि सहस्रार्धञ्च संख्यया । षट्त्रिंशच्चैव वृत्तानि ह्यष्ट्यां निगदितानि च

pa~nchaShaShTisahasrANi sahasrArdha~ncha saMkhyayA | ShaTtriMshachchaiva vR^ittAni hyaShTyAM nigaditAni cha

एकत्रिंशत्सहस्राणि वृत्तानाञ्च द्विसप्ततिः । तथा शतसहस्रञ्च छन्दांस्यत्यष्टिसंज्ञिते

ekatriMshatsahasrANi vR^ittAnA~ncha dvisaptatiH | tathA shatasahasra~ncha ChandAMsyatyaShTisaMj~nite

धृत्यामपि हि पिण्डेन वृत्तान्याकल्पितानि तु । तज्ज्ञैः शतसहस्रे द्वे शतमेकं तथैव च

dhR^ityAmapi hi piNDena vR^ittAnyAkalpitAni tu | tajj~naiH shatasahasre dve shatamekaM tathaiva cha

द्विषष्टिश्च सहस्राणि चत्वारिंशच्च योगतः । चत्वारि चैव वृत्तानि समसंख्याश्रयाणि तु

dviShaShTishcha sahasrANi chatvAriMshachcha yogataH | chatvAri chaiva vR^ittAni samasaMkhyAshrayANi tu

अतिधृत्यां सहस्राणि चतुर्विंशतिरेव च । तथा शतसहस्राणि पञ्च वृत्तशतद्वयम्

atidhR^ityAM sahasrANi chaturviMshatireva cha | tathA shatasahasrANi pa~ncha vR^ittashatadvayam

अष्टाशीतिश्च वृत्तानि वृत्तज्ञैः कथितानि च । कृतौ शतसहस्राणि दश प्रोक्तानि संख्यया

aShTAshItishcha vR^ittAni vR^ittaj~naiH kathitAni cha | kR^itau shatasahasrANi dasha proktAni saMkhyayA

चत्वारिंशत्तथा चाष्टौ सहस्राणि शतानि च । पञ्चषट्सप्ततिश्चैव वृत्तानां परिमाणतः

chatvAriMshattathA chAShTau sahasrANi shatAni cha | pa~nchaShaTsaptatishchaiva vR^ittAnAM parimANataH

तथा शतसहस्राणां प्रकृतौ विंशतिर्भवेत् । सप्त वै गदितास्त्वत्र नवतिश्चैव संख्यया

tathA shatasahasrANAM prakR^itau viMshatirbhavet | sapta vai gaditAstvatra navatishchaiva saMkhyayA

सहस्राणि शतं चैकं द्विपञ्चाशत्तथैव च । वृत्तानि परिमाणेन वृत्तज्ञैर्गदितानि तु

sahasrANi shataM chaikaM dvipa~nchAshattathaiva cha | vR^ittAni parimANena vR^ittaj~nairgaditAni tu

चत्वारिंशत्तथैकञ्च लक्षाणामथ संख्यया । तथा चेह सहस्राणि नवतिश्चतुरुत्तरा

chatvAriMshattathaika~ncha lakShANAmatha saMkhyayA | tathA cheha sahasrANi navatishchaturuttarA

शतत्रयं समाख्यातं ह्याकृत्यां चतुरुत्तरम् । ज्ञेया शतसहस्राणामशीतिस्त्र्यधिका बुधैः

shatatrayaM samAkhyAtaM hyAkR^ityAM chaturuttaram | j~neyA shatasahasrANAmashItistryadhikA budhaiH

अष्टाशीति सहस्राणि वृत्तानां षट् शतानि च । अष्टौ चैव तु वृत्तानि विकृत्यां गदितानि तु

aShTAshIti sahasrANi vR^ittAnAM ShaT shatAni cha | aShTau chaiva tu vR^ittAni vikR^ityAM gaditAni tu

तथा शतसहस्राणि सप्तषष्टिश्च सप्ततिः । सप्त चैव सहस्राणि षोडशे द्वे शते तथा

tathA shatasahasrANi saptaShaShTishcha saptatiH | sapta chaiva sahasrANi ShoDashe dve shate tathA

कोटिश्चैवेह वृत्तानि संकृतौ कथितानि वै । कोटित्रयञ्चाभिकृत्यां पञ्चत्रिंशद्भिरन्वितम्

koTishchaiveha vR^ittAni saMkR^itau kathitAni vai | koTitraya~nchAbhikR^ityAM pa~nchatriMshadbhiranvitam

पञ्चाशद्भिः सहस्रैश्च चतुर्भिरधिकैस्तथा । चतुष्टयं शतानाम् च द्वात्रिंशद्भिः समन्वितम्

pa~nchAshadbhiH sahasraishcha chaturbhiradhikaistathA | chatuShTayaM shatAnAm cha dvAtriMshadbhiH samanvitam

षट् कोटयस्तथोत्कृत्यां लक्षाणामेकसप्ततिः । चतुष्षष्टिशतान्यष्टौ सहस्राण्यष्ट चैव हि

ShaT koTayastathotkR^ityAM lakShANAmekasaptatiH | chatuShShaShTishatAnyaShTau sahasrANyaShTa chaiva hi

उक्तादुत्कृतिपर्यन्तवृत्तसंख्यां विचक्षणः । एतेन च विकल्पेन वृत्तेष्वेतेषु निर्दिशेत्

uktAdutkR^itiparyantavR^ittasaMkhyAM vichakShaNaH | etena cha vikalpena vR^itteShveteShu nirdishet

सर्वेषां छन्दसामेवं वृत्तानि कथितानि वै । तिस्रः कोटयो दश तथा सहस्राणां शतानि तु

sarveShAM ChandasAmevaM vR^ittAni kathitAni vai | tisraH koTayo dasha tathA sahasrANAM shatAni tu

चत्वारिंशत्तथा द्वे च सहस्राणि दशैव तु । सप्तभिः सहितान्येव सप्त चैव शतानि च

chatvAriMshattathA dve cha sahasrANi dashaiva tu | saptabhiH sahitAnyeva sapta chaiva shatAni cha

षड्विंशतिरिहान्यानि व्याख्यातानि समासतः । समानि गणनायुक्तिमाश्रित्य कथितानि वै

ShaDviMshatirihAnyAni vyAkhyAtAni samAsataH | samAni gaNanAyuktimAshritya kathitAni vai

सर्वेषां छन्दसामेवं त्रिकैर्वृत्तं प्रयोजयेत् । ज्ञेयाश्चाष्टौ त्रिकास्तत्र संज्ञाभिः स्थानमच्छरम्

sarveShAM ChandasAmevaM trikairvR^ittaM prayojayet | j~neyAshchAShTau trikAstatra saMj~nAbhiH sthAnamachCharam

त्रीण्यक्षराणि विज्ञेयस्त्रिकोऽंशः परिकल्पितः । गुरुलघ्वक्षरकृतः सर्ववृत्तेषु नित्यशः

trINyakSharANi vij~neyastriko.aMshaH parikalpitaH | gurulaghvakSharakR^itaH sarvavR^itteShu nityashaH

गुरुपूर्वो भकारः स्यान्मकारे तु गुरुत्रयम् । जकारो गुरुमध्यस्थः सकारोऽन्त्यगुरुस्तथा

gurupUrvo bhakAraH syAnmakAre tu gurutrayam | jakAro gurumadhyasthaH sakAro.antyagurustathA

लघुमध्यस्थितो रेफस्तकारोऽन्त्यलघुः परः । लघुपूर्वो यकारस्तु नकारे तु लघुत्रयम्

laghumadhyasthito rephastakAro.antyalaghuH paraH | laghupUrvo yakArastu nakAre tu laghutrayam

एते ह्यष्टौ त्रिकाः प्राज्ञैर्विज्ञेया ब्रह्मसम्भवाः । लाघवार्थं पुनरमी छन्दोज्ञानमवेक्ष्य च

ete hyaShTau trikAH prAj~nairvij~neyA brahmasambhavAH | lAghavArthaM punaramI Chandoj~nAnamavekShya cha

एभिर्विनिर्गताश्चान्या जातयोऽथ समादयः । अस्वराः सस्वराश्चैव प्रोच्यन्ते वृत्तलक्षणैः

ebhirvinirgatAshchAnyA jAtayo.atha samAdayaH | asvarAH sasvarAshchaiva prochyante vR^ittalakShaNaiH

गुर्वेकं गिति विज्ञेयं तथा लघु लिति स्मृतम् । नियतः पदविच्छेदो यतिरित्यभिधीयते

gurvekaM giti vij~neyaM tathA laghu liti smR^itam | niyataH padavichChedo yatirityabhidhIyate

गुरु दीर्घं प्लुतञ्चैव संयोगपरमेव च । सानुस्वारविसर्गं च तथान्त्यञ्च लघु क्वचित्

guru dIrghaM pluta~nchaiva saMyogaparameva cha | sAnusvAravisargaM cha tathAntya~ncha laghu kvachit

गायत्र्यां द्वौ त्रिकौ ज्ञेयौ उष्णिक् चैकाधिकाक्षरा । अनुष्टुप् द्व्यधिका चैव बृहत्यां च त्रिकास्त्रयः

gAyatryAM dvau trikau j~neyau uShNik chaikAdhikAkSharA | anuShTup dvyadhikA chaiva bR^ihatyAM cha trikAstrayaH

एकाक्षराधिका पङ्क्तिस्त्रिष्टुप् च द्व्यधिकाक्षरा । चतुस्त्रिका तु जगती सैकातिजगती पुनः

ekAkSharAdhikA pa~NktistriShTup cha dvyadhikAkSharA | chatustrikA tu jagatI saikAtijagatI punaH

शक्वरी द्व्यधिका पञ्चत्रिका ज्ञेयातिशक्वरी । एकाधिकाक्षराष्टिश्च द्व्यधिकात्यष्टिरुच्यते

shakvarI dvyadhikA pa~nchatrikA j~neyAtishakvarI | ekAdhikAkSharAShTishcha dvyadhikAtyaShTiruchyate

षट्त्रिकास्तु धृतिः प्रोक्ता सैका चातिधृतिस्तथा । कृतिश्च द्व्यधिका प्रोक्ता प्रकृत्यां सप्त वै त्रिकाः

ShaTtrikAstu dhR^itiH proktA saikA chAtidhR^itistathA | kR^itishcha dvyadhikA proktA prakR^ityAM sapta vai trikAH

आकृतिस्त्वधिकैकेन द्व्यधिका विकृतिस्तथा । अष्टत्रिकाः संकृतौ स्यात् सैका चाभिकृतिः पुनः

AkR^itistvadhikaikena dvyadhikA vikR^itistathA | aShTatrikAH saMkR^itau syAt saikA chAbhikR^itiH punaH

उत्कृतिर्द्व्यधिका चैव विज्ञेया गणमानतः । गुर्वेकं ग इति प्रोक्तं गुरुणी गाविति स्मृतौ । लघ्वेकं ल इति ज्ञेयं लघुनी लाविति स्मृतौ

utkR^itirdvyadhikA chaiva vij~neyA gaNamAnataH | gurvekaM ga iti proktaM guruNI gAviti smR^itau | laghvekaM la iti j~neyaM laghunI lAviti smR^itau

सम्पद्विरामपादाश्च दैवतस्थानमक्षरम् । वर्णः स्वरो विधिर्वृत्तमिति छन्दोगतो विधिः

sampadvirAmapAdAshcha daivatasthAnamakSharam | varNaH svaro vidhirvR^ittamiti Chandogato vidhiH

नैवातिरिक्तं हीनं वा यत्र सम्पद्यते क्रमः । विधाने च्छन्दसामेष सम्पदित्यभिसंज्ञितः

naivAtiriktaM hInaM vA yatra sampadyate kramaH | vidhAne chChandasAmeSha sampadityabhisaMj~nitaH

यत्रार्थस्य समाप्तिः स्यात् स विराम इति स्मृतः । पादश्च पद्यतेर्धातोश्चतुर्भाग इति स्मृतः

yatrArthasya samAptiH syAt sa virAma iti smR^itaH | pAdashcha padyaterdhAtoshchaturbhAga iti smR^itaH

अग्न्यादिदैवतं प्रोक्तं स्थानं द्विविधमुच्यते । शरीराश्रयसंभूतं दिगाश्रयमथापि च

agnyAdidaivataM proktaM sthAnaM dvividhamuchyate | sharIrAshrayasaMbhUtaM digAshrayamathApi cha

शारीरं मन्त्रसंभूतं छन्दो गायत्रसंज्ञितम् । क्रुष्टे मध्यं दिनं प्रोक्तं त्रैष्टुभं परिकीर्त्यते

shArIraM mantrasaMbhUtaM Chando gAyatrasaMj~nitam | kruShTe madhyaM dinaM proktaM traiShTubhaM parikIrtyate

तृतीयसवनञ्चापि शीर्षण्यं जागतं हि यत् । ह्रस्वं दीर्घं प्लुतञ्चैव त्रिविधञ्चाक्षरं स्मृतम्

tR^itIyasavana~nchApi shIrShaNyaM jAgataM hi yat | hrasvaM dIrghaM pluta~nchaiva trividha~nchAkSharaM smR^itam

श्वेतादयस्तथा वर्णा विज्ञेयाश्छन्दसामिह । तारश्चैव हि मन्द्रश्च मध्यमस्त्रिविधः स्वरः

shvetAdayastathA varNA vij~neyAshChandasAmiha | tArashchaiva hi mandrashcha madhyamastrividhaH svaraH

ध्रुवाविधाने चैवास्य सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् । विधिर्गणकृतश्चैव तथैवार्थकृतो भवेत्

dhruvAvidhAne chaivAsya sampravakShyAmi lakShaNam | vidhirgaNakR^itashchaiva tathaivArthakR^ito bhavet

छन्दतो यस्य पादे स्याद्धीनं वाऽधिकमेव वा । अक्षरं निचृदिति प्रोक्तं भूरिक् चेति द्विजोत्तमाः

Chandato yasya pAde syAddhInaM vA.adhikameva vA | akSharaM nichR^iditi proktaM bhUrik cheti dvijottamAH

अक्षराभ्यां सदा द्वाभ्यामधिकं हीनमेव वा । तच्छन्दो नामतो ज्ञेयं स्वराडिति विराडपि

akSharAbhyAM sadA dvAbhyAmadhikaM hInameva vA | tachChando nAmato j~neyaM svarADiti virADapi

सर्वेषामेव वृत्तानां तज्ज्ञैर्ज्ञेया गणास्त्रयः । दिव्यो दिव्येतरश्चैव दिव्यमानुष एव च

sarveShAmeva vR^ittAnAM tajj~nairj~neyA gaNAstrayaH | divyo divyetarashchaiva divyamAnuSha eva cha

गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिरेव च । त्रिष्टुप् च जगती चैव दिव्योऽयं प्रथमो गणः

gAyatryuShNiganuShTup cha bR^ihatI pa~Nktireva cha | triShTup cha jagatI chaiva divyo.ayaM prathamo gaNaH

तथातिजगती चैव शक्वरी चातिशक्वरी । अष्टिरत्यष्टिरपि च धृतिश्चातिधृतिर्गणः

tathAtijagatI chaiva shakvarI chAtishakvarI | aShTiratyaShTirapi cha dhR^itishchAtidhR^itirgaNaH

कृतिश्च प्रकृतिश्चैव ह्याकृतिर्विकृतिस्तथा । संकृत्यभिकृती चैव उत्कृतिर्दिव्यमानुषा

kR^itishcha prakR^itishchaiva hyAkR^itirvikR^itistathA | saMkR^ityabhikR^itI chaiva utkR^itirdivyamAnuShA

एतेषां छन्दसां भूयः प्रस्तारविधिसंश्रयम् । लक्षणं सम्प्रवक्ष्यामि नष्टमुद्दिष्टमेव च

eteShAM ChandasAM bhUyaH prastAravidhisaMshrayam | lakShaNaM sampravakShyAmi naShTamuddiShTameva cha

प्रस्तारोऽक्षरनिर्दिष्टो मात्रोक्तश्च तथैव हि । द्विकौ ग्लाविति वर्णोक्तौ मिश्रौ चेत्यपि मात्रिकौ

prastAro.akSharanirdiShTo mAtroktashcha tathaiva hi | dvikau glAviti varNoktau mishrau chetyapi mAtrikau

गुरोरधस्तादाद्यस्य प्रस्तारे लघु विन्यसेत् । अग्रतस्तु समादेया गुरवः पृष्ठतस्तथा

guroradhastAdAdyasya prastAre laghu vinyaset | agratastu samAdeyA guravaH pR^iShThatastathA

प्रथमं गुरुभिर्वर्णैर्लघुभिस्त्ववसानजम् । वृत्तन्तु सर्वछन्दस्सु प्रस्तारविधिरेव तु

prathamaM gurubhirvarNairlaghubhistvavasAnajam | vR^ittantu sarvaChandassu prastAravidhireva tu

गुर्वधस्ताल्लघुं न्यस्य तथा द्विद्वि यथोदितम् । न्यस्येत् प्रस्तारमार्गोऽयमक्षरोक्तस्तु नित्यशः

gurvadhastAllaghuM nyasya tathA dvidvi yathoditam | nyasyet prastAramArgo.ayamakSharoktastu nityashaH

मात्रासंख्याविनिर्दिष्टो गणो मात्राविकल्पितः । मिश्रौ ग्लाविति विज्ञेयौ पृथक् लक्ष्यविभागतः

mAtrAsaMkhyAvinirdiShTo gaNo mAtrAvikalpitaH | mishrau glAviti vij~neyau pR^ithak lakShyavibhAgataH

मात्रागणो गुरुश्चैव लघुनी चैव लक्षिते । आर्याणां तु चतुर्मात्राप्रस्तारः परिकल्पितः

mAtrAgaNo gurushchaiva laghunI chaiva lakShite | AryANAM tu chaturmAtrAprastAraH parikalpitaH

गीतकप्रभृतीनान्तु पञ्चमात्रो गणः स्मृतः । वैतालीयं पुरस्कृत्य षण्मात्राद्यास्तथैव च

gItakaprabhR^itInAntu pa~nchamAtro gaNaH smR^itaH | vaitAlIyaM puraskR^itya ShaNmAtrAdyAstathaiva cha

त्र्यक्षरास्तु त्रिका ज्ञेया लघुगुर्वक्षरान्विताः । मात्रागणविभागस्तु गुरुलघ्वक्षराश्रयः

tryakSharAstu trikA j~neyA laghugurvakSharAnvitAH | mAtrAgaNavibhAgastu gurulaghvakSharAshrayaH

अन्त्याद् द्विगुणिताद्रूपाद् द्विद्विरेकं गुरोर्भवेत् । द्विगुणाञ्च लघोः कृत्वा संख्यां पिण्डेन योजयेत्

antyAd dviguNitAdrUpAd dvidvirekaM gurorbhavet | dviguNA~ncha laghoH kR^itvA saMkhyAM piNDena yojayet

आद्यं सर्वगुरु ज्ञेयं वृत्तन्तु समसंज्ञितम् । कोशं तु सर्वलघ्वन्त्यं मिश्ररूपाणि सर्वतः

AdyaM sarvaguru j~neyaM vR^ittantu samasaMj~nitam | koshaM tu sarvalaghvantyaM mishrarUpANi sarvataH

वृत्तानां तु समानानां संख्यां संयोज्य तावतीम् । राश्यूनामर्धविषमां समासादभिनिर्दिशेत्

vR^ittAnAM tu samAnAnAM saMkhyAM saMyojya tAvatIm | rAshyUnAmardhaviShamAM samAsAdabhinirdishet

एकादिकां तथा संख्यां छन्दसो विनिवेश्य तु । यावत् पूर्णन्तु पूर्वेण पूरयेदुत्तरं गणम्

ekAdikAM tathA saMkhyAM Chandaso viniveshya tu | yAvat pUrNantu pUrveNa pUrayeduttaraM gaNam

समानां विषमाणां च संगुणय्य तथा स्फुटम् । राश्यूनामभिजानीयाद्विषमाणां समासतः

samAnAM viShamANAM cha saMguNayya tathA sphuTam | rAshyUnAmabhijAnIyAdviShamANAM samAsataH

एवं कृत्वा तु सर्वेषां परेषां पूर्वपूरणम् । क्रमान्नैधनमेकैकं प्रतिलोमं विसर्जयेत्

evaM kR^itvA tu sarveShAM pareShAM pUrvapUraNam | kramAnnaidhanamekaikaM pratilomaM visarjayet

सर्वेषां छन्दसामेवं लघ्वक्षरविनिश्चयम् । जानीत समवृत्तानां संख्यां संक्षेपतस्तथा

sarveShAM ChandasAmevaM laghvakSharavinishchayam | jAnIta samavR^ittAnAM saMkhyAM saMkShepatastathA

वृत्तस्य परिमाणन्तु छित्वार्धेन यथाक्रमम् । न्यसेल्लघु यथा सैकमक्षरं गुरु चाप्यथ

vR^ittasya parimANantu ChitvArdhena yathAkramam | nyasellaghu yathA saikamakSharaM guru chApyatha

एवं विन्यस्य वृत्तानां नष्टोद्दिष्टविभागतः । गुरुलघ्वक्षराणीह सर्वछन्दस्सु दर्शयेत्

evaM vinyasya vR^ittAnAM naShToddiShTavibhAgataH | gurulaghvakSharANIha sarvaChandassu darshayet

इति छन्दांसि यानीह मयोक्तानि द्विजोत्तमाः । वृत्तान्येतेषु नाट्येऽस्मिन् प्रयोज्यानि निबोधत

iti ChandAMsi yAnIha mayoktAni dvijottamAH | vR^ittAnyeteShu nATye.asmin prayojyAni nibodhata