अथ द्वादशोऽध्यायः गतिप्रचारो नाम । एवं व्यायामसंयोगे कार्यं मण्डलकल्पनम् । अतः परं प्रवक्ष्यामि गतीस्तु प्रकृतिस्थिताः

gatiprachAro nAma | evaM vyAyAmasaMyoge kAryaM maNDalakalpanam | ataH paraM pravakShyAmi gatIstu prakR^itisthitAH

तत्रोपवहनं कृत्वा भाण्डवाद्यपुरस्कृतम् । यथामार्गरसोपेतं प्रकृतीनां प्रवेशने

tatropavahanaM kR^itvA bhANDavAdyapuraskR^itam | yathAmArgarasopetaM prakR^itInAM praveshane

ध्रुवायां सम्प्रयुक्तायां पटे चैवापकर्षिते । कार्यः प्रवेशः पात्राणां नानार्थरससम्भवः

dhruvAyAM samprayuktAyAM paTe chaivApakarShite | kAryaH praveshaH pAtrANAM nAnArtharasasambhavaH

स्थानं तु वैष्णवं कृत्वा ह्युत्तमे मध्यमे तथा । समुन्नतं समं चैव चतुरस्रमुरस्तथा

sthAnaM tu vaiShNavaM kR^itvA hyuttame madhyame tathA | samunnataM samaM chaiva chaturasramurastathA

बाहुशीर्षे प्रसन्ने च नात्युत्क्षिप्ते च कारयेत् । ग्रीवाप्रदेशः कर्तव्यो मयूराञ्चितमस्तकः

bAhushIrShe prasanne cha nAtyutkShipte cha kArayet | grIvApradeshaH kartavyo mayUrA~nchitamastakaH

कर्णादष्टाङ्गुलस्थे च बाहुशीर्षे प्रयोजयेत् । उरसश्चापि चिबुकं चतुरङ्गुलसंस्थितम्

karNAdaShTA~Ngulasthe cha bAhushIrShe prayojayet | urasashchApi chibukaM chatura~NgulasaMsthitam

हस्तौ तथैव कर्तव्यौ कटीनाभितटस्थितौ । दक्षिणो नाभिसंस्थस्तु वामः कटितटस्थितः

hastau tathaiva kartavyau kaTInAbhitaTasthitau | dakShiNo nAbhisaMsthastu vAmaH kaTitaTasthitaH

पादयोरन्तरं कार्यं द्वौ तालावर्धमेव च । पादोत्क्षेपस्तु कर्तव्यः स्वप्रमाणविनिर्मितः

pAdayorantaraM kAryaM dvau tAlAvardhameva cha | pAdotkShepastu kartavyaH svapramANavinirmitaH

चतुस्तालो द्वितालश्चाप्येकतालस्तथैव च । चतुस्तालस्तु देवानां पार्थिवानां तथैव च

chatustAlo dvitAlashchApyekatAlastathaiva cha | chatustAlastu devAnAM pArthivAnAM tathaiva cha

द्वितालश्चैव मध्यानां तालः स्त्रीनीचलिङ्गिनाम् । चतुष्कलोऽथ द्विकलस्तथा ह्येककलः स्मृतः

dvitAlashchaiva madhyAnAM tAlaH strInIchali~NginAm | chatuShkalo.atha dvikalastathA hyekakalaH smR^itaH

चतुष्कलो ह्युत्तमानां मध्यानां द्विकलो भवेत् । तथा चैककलः पादो नीचानां सम्प्रकीर्तितः

chatuShkalo hyuttamAnAM madhyAnAM dvikalo bhavet | tathA chaikakalaH pAdo nIchAnAM samprakIrtitaH

स्थितं मध्यं द्रुतं चैव समवेक्ष्य लयत्रयम् । यथाप्रकृतिनाट्यज्ञो गतिमेवं प्रयोजयेत्

sthitaM madhyaM drutaM chaiva samavekShya layatrayam | yathAprakR^itinATyaj~no gatimevaM prayojayet

धैर्योपपन्ना गतिरुत्तमानां मध्या गतिर्मध्यमसम्मतानाम् । द्रुता गतिश्च प्रचुराधमानां लयत्रयं सत्त्ववशेन योज्यम्

dhairyopapannA gatiruttamAnAM madhyA gatirmadhyamasammatAnAm | drutA gatishcha prachurAdhamAnAM layatrayaM sattvavashena yojyam

एष एव तु विज्ञेयः कलाताललये विधिः । पुनर्गतिप्रचारस्य प्रयोगं श्रुणुतानघाः

eSha eva tu vij~neyaH kalAtAlalaye vidhiH | punargatiprachArasya prayogaM shruNutAnaghAH

स्वभावात्तूत्तमगतौ कार्यं जानुकटीसमम् । युद्धचारीप्रयोगेषु जानुस्तनसमं न्यसेत्

svabhAvAttUttamagatau kAryaM jAnukaTIsamam | yuddhachArIprayogeShu jAnustanasamaM nyaset

पार्श्वक्रान्तैः सललितैः पादैर्वाद्यान्वितैरथ । रङ्गकोणोन्मुखं गच्छेत् सम्यक् पञ्चपदानि च

pArshvakrAntaiH salalitaiH pAdairvAdyAnvitairatha | ra~NgakoNonmukhaM gachChet samyak pa~nchapadAni cha

वामवेधं ततः कुर्याद्विक्षेपं दक्षिणेन तु । परिवृत्य द्वितीयं तु गच्छेत् कोणं ततः परम्

vAmavedhaM tataH kuryAdvikShepaM dakShiNena tu | parivR^itya dvitIyaM tu gachChet koNaM tataH param

तत्रापि वामवेधस्तु विक्षेपो दक्षिणेन च । ततो भाण्डोन्मुखो गच्छेत् तान्येव तु पदानि च

tatrApi vAmavedhastu vikShepo dakShiNena cha | tato bhANDonmukho gachChet tAnyeva tu padAni cha

एवं गतागतैः कृत्वा पदानामिह विंशतिम् । वामवेधं ततः कुर्यात् विक्षेपं दक्षिणस्य च

evaM gatAgataiH kR^itvA padAnAmiha viMshatim | vAmavedhaM tataH kuryAt vikShepaM dakShiNasya cha

रङ्गे विकृष्टे भरतेन कार्यो गतागतैः पादगतिप्रचारः । त्र्यश्रस्त्रिकोणे चतुरस्ररङ्गे गतिप्रचारश्चतुरस्र एव

ra~Nge vikR^iShTe bharatena kAryo gatAgataiH pAdagatiprachAraH | tryashrastrikoNe chaturasrara~Nge gatiprachArashchaturasra eva

यः समैः संहितो गच्छेत्तत्र कार्यो लयाश्रयः । चतुष्कलोऽथ द्विकलस्तथैवैककलः पुनः

yaH samaiH saMhito gachChettatra kAryo layAshrayaH | chatuShkalo.atha dvikalastathaivaikakalaH punaH

अथ मध्यमनीचैस्तु गच्छेद्यः परिवारितः । चतुष्कलमथार्धं च तथा चैककलं पुनः

atha madhyamanIchaistu gachChedyaH parivAritaH | chatuShkalamathArdhaM cha tathA chaikakalaM punaH

दैत्यदानवयक्षाणां नृपपन्नगरक्षसाम् । चतुस्तालप्रमाणेन कर्तव्याथ गतिर्बुधैः

daityadAnavayakShANAM nR^ipapannagarakShasAm | chatustAlapramANena kartavyAtha gatirbudhaiH

दिवौकसां तु सर्वेषां मध्यमा गतिरिष्यते । तत्रापि चोद्धता ये तु तेषां देवैः समा गतिः

divaukasAM tu sarveShAM madhyamA gatiriShyate | tatrApi choddhatA ye tu teShAM devaiH samA gatiH

ऋषय ऊचुः - यदा मनुष्या राजानस्तेषां देवगतिः कथम् । अत्रोच्यते कथं नैषा गती राज्ञां भविष्यति

R^iShaya UchuH \- yadA manuShyA rAjAnasteShAM devagatiH katham | atrochyate kathaM naiShA gatI rAj~nAM bhaviShyati

इह प्रकृतयो दिव्या दिव्यमानुष्य एव च । मानुष्य इति विज्ञेया नाट्यनृत्तक्रियां प्रति

iha prakR^itayo divyA divyamAnuShya eva cha | mAnuShya iti vij~neyA nATyanR^ittakriyAM prati

देवानां प्रकृतिर्दिव्या राज्ञां वै दिव्यमानुषी । या त्वन्या लोकविदिता मानुषी सा प्रकीर्तिता

devAnAM prakR^itirdivyA rAj~nAM vai divyamAnuShI | yA tvanyA lokaviditA mAnuShI sA prakIrtitA

देवांशजास्तु राजानो वेदाध्यात्मसु कीर्तिताः । एवं देवानुकरणे दोषो ह्यत्र न विद्यते

devAMshajAstu rAjAno vedAdhyAtmasu kIrtitAH | evaM devAnukaraNe doSho hyatra na vidyate

अयं विधिस्तु कर्तव्यः स्वच्छन्दगमनं प्रति । संभ्रमोत्पातरोषेषु प्रमाणं न विधीयते

ayaM vidhistu kartavyaH svachChandagamanaM prati | saMbhramotpAtaroSheShu pramANaM na vidhIyate

सर्वासां प्रकृतीनां तु अवस्थान्तरसंश्रया । उत्तमाधममध्यानां गतिः कार्या प्रयोक्तृभिः

sarvAsAM prakR^itInAM tu avasthAntarasaMshrayA | uttamAdhamamadhyAnAM gatiH kAryA prayoktR^ibhiH

चतुरर्धकलं वा स्यात् तदर्धकलमेव च । अवस्थान्तरमासाद्य कुर्याद् गतिविचेष्टितम्

chaturardhakalaM vA syAt tadardhakalameva cha | avasthAntaramAsAdya kuryAd gativicheShTitam

ज्येष्ठे चतुष्कलं ह्यत्र मध्यमे द्विकलं भवेत् । द्विकला चोत्तमे यत्र मध्ये त्वेककला भवेत्

jyeShThe chatuShkalaM hyatra madhyame dvikalaM bhavet | dvikalA chottame yatra madhye tvekakalA bhavet

कलिकं मध्यमे यत्र नीचेष्वर्धकलं भवेत् । एवमर्धार्धहीनं तु जडानां सम्प्रयोजयेत्

kalikaM madhyame yatra nIcheShvardhakalaM bhavet | evamardhArdhahInaM tu jaDAnAM samprayojayet

ज्वरार्ते च क्षुधार्ते च तपःश्रान्ते भयान्विते । विस्मिते चावहित्थे च तथौत्सुक्यसमन्विते

jvarArte cha kShudhArte cha tapaHshrAnte bhayAnvite | vismite chAvahitthe cha tathautsukyasamanvite

श‍ृङ्गारे चैव शोके च स्वच्छन्दगमने तथा । गतिः स्थितलया कार्याधिकलान्तरपातिता

shR^i~NgAre chaiva shoke cha svachChandagamane tathA | gatiH sthitalayA kAryAdhikalAntarapAtitA

पुनश्चिन्तान्विते चैव गतिः कार्या चतुष्कला । अस्वस्थकामिते चैव भये वित्रासिते तथा

punashchintAnvite chaiva gatiH kAryA chatuShkalA | asvasthakAmite chaiva bhaye vitrAsite tathA

आवेगे चैव हर्षे च कार्ये यच्च त्वरान्वितम् । अनिष्टश्रवणे चैव क्षेपे चाद्भुतदर्शने

Avege chaiva harShe cha kArye yachcha tvarAnvitam | aniShTashravaNe chaiva kShepe chAdbhutadarshane

अपि चात्यायिके कार्ये दुःखिते शत्रुमार्गणे । अपराद्धानुसरणे श्वापदानुगतौ तथा

api chAtyAyike kArye duHkhite shatrumArgaNe | aparAddhAnusaraNe shvApadAnugatau tathA

एतेष्वेवं गतिं प्राज्ञो विकलां सम्प्रयोजयेत् । उत्तमानां गतिर्या तु न तां मध्येषु योजयेत्

eteShvevaM gatiM prAj~no vikalAM samprayojayet | uttamAnAM gatiryA tu na tAM madhyeShu yojayet

या गतिर्मध्यमानां तु न तां नीचेषु योजयेत् । गतिः श‍ृङ्गारिणी कार्या स्वस्थकामितसम्भवा

yA gatirmadhyamAnAM tu na tAM nIcheShu yojayet | gatiH shR^i~NgAriNI kAryA svasthakAmitasambhavA

दूतीदर्शितमार्गस्तु प्रविशेद्रङ्गमण्डलम् । सूचया चाप्यभिनयं कुर्यादर्थसमाश्रयम्

dUtIdarshitamArgastu pravishedra~NgamaNDalam | sUchayA chApyabhinayaM kuryAdarthasamAshrayam

हृद्यैर्गन्धैस्तथा वस्त्रैरलङ्कारैश्च भूषितः । नानापुष्पसुगन्धाभिर्मालाभिः समलंकृतः

hR^idyairgandhaistathA vastrairala~NkAraishcha bhUShitaH | nAnApuShpasugandhAbhirmAlAbhiH samalaMkR^itaH

गच्छेत् सललितैः पादैरतिक्रान्तस्थितैस्तथा । तथा सौष्ठवसंयुक्तैर्लयतालवशानुगैः

gachChet salalitaiH pAdairatikrAntasthitaistathA | tathA sauShThavasaMyuktairlayatAlavashAnugaiH

पादयोरनुगौ हस्तौ नित्यं कार्यौ प्रयोक्तृभिः । उत्क्षिप्य हस्तं पातेन पादयोश्च विपर्ययात्

pAdayoranugau hastau nityaM kAryau prayoktR^ibhiH | utkShipya hastaM pAtena pAdayoshcha viparyayAt

प्रच्छन्नकामिते चैव गतिं भूयो निबोधत । विसर्जितजनः स्रस्तस्तथा दूतीसहायवान्

prachChannakAmite chaiva gatiM bhUyo nibodhata | visarjitajanaH srastastathA dUtIsahAyavAn

निर्वाणदीपो नात्यर्थं भूषणैश्च विभूषितः । वेलासदृशवस्त्रश्च सह दूत्या शनैस्तथा

nirvANadIpo nAtyarthaM bhUShaNaishcha vibhUShitaH | velAsadR^ishavastrashcha saha dUtyA shanaistathA

व्रजेत् प्रच्छन्नकामस्तु पादैर्निश्शब्दमन्दगैः । शब्दशंक्युत्सुकश्च स्यादवलोकनतत्परः

vrajet prachChannakAmastu pAdairnishshabdamandagaiH | shabdashaMkyutsukashcha syAdavalokanatatparaH

वेपमानशरीरश्च शंकितः प्रस्खलन् मुहुः । रसे रौद्रे तु वक्ष्यामि दैत्यरक्षोगणान् प्रति

vepamAnasharIrashcha shaMkitaH praskhalan muhuH | rase raudre tu vakShyAmi daityarakShogaNAn prati

एक एव रसस्तेषां स्थायी रौद्रो द्विजोत्तमाः । नेपथ्यरौद्रो विज्ञेयस्त्वङ्गरौद्रस्तथैव च

eka eva rasasteShAM sthAyI raudro dvijottamAH | nepathyaraudro vij~neyastva~Ngaraudrastathaiva cha

तथा स्वभावजश्चैव त्रिधा रौद्रः प्रकल्पितः । रुधिरक्लिन्नदेहो यो रुधिरार्द्रमुखस्तथा

tathA svabhAvajashchaiva tridhA raudraH prakalpitaH | rudhiraklinnadeho yo rudhirArdramukhastathA

तथा पिशितहस्तश्च रौद्रो नेपथ्यजस्तु सः । बहुबाहुर्बहुमुखो नानाप्रहरणाकुलः

tathA pishitahastashcha raudro nepathyajastu saH | bahubAhurbahumukho nAnApraharaNAkulaH

स्थूलकायस्तथा प्रांशुरङ्गरौद्रः प्रकीर्तितः । रक्ताक्षः पिङ्गकेशश्च असितो विकृतस्वरः

sthUlakAyastathA prAMshura~NgaraudraH prakIrtitaH | raktAkShaH pi~Ngakeshashcha asito vikR^itasvaraH

रूक्षो निर्भर्त्सनपरो रौद्रः सोऽयं स्वभावजः । चतुस्तालान्तरोत्क्षिप्तैः पादैस्त्वन्तरपातितैः

rUkSho nirbhartsanaparo raudraH so.ayaM svabhAvajaH | chatustAlAntarotkShiptaiH pAdaistvantarapAtitaiH

गतिरेवं प्रकर्तव्या तेषां ये चापि तद्विधाः । अहृद्या तु मही यत्र श्मशानरणकश्मला

gatirevaM prakartavyA teShAM ye chApi tadvidhAH | ahR^idyA tu mahI yatra shmashAnaraNakashmalA

गतिं तत्र प्रयुञ्जीत बीभत्साभिनयं प्रति । क्वचिदासन्नपतितैः विकृष्टपतितैः क्वचित्

gatiM tatra prayu~njIta bIbhatsAbhinayaM prati | kvachidAsannapatitaiH vikR^iShTapatitaiH kvachit

एलकाक्रीडितैः पादैरुपर्युपरि पातितैः । तेषामेवानुगैर्हस्तैर्बीभत्से गतिरिष्यते

elakAkrIDitaiH pAdairuparyupari pAtitaiH | teShAmevAnugairhastairbIbhatse gatiriShyate

अथ वीरे च कर्त्तव्या पादविक्षेपसंयुता । द्रुतप्रचाराधिष्ठाना नानाचारीसमाकुला

atha vIre cha karttavyA pAdavikShepasaMyutA | drutaprachArAdhiShThAnA nAnAchArIsamAkulA

पार्श्वक्रान्तैद्रुताविद्धैः सूचीविद्धैस्तथैव च । कलाकालगतैः पादैरावेगे योजयेत् गतिम्

pArshvakrAntaidrutAviddhaiH sUchIviddhaistathaiva cha | kalAkAlagataiH pAdairAvege yojayet gatim

उत्तमानामयं प्रायः प्रोक्तो गतिपरिक्रमः । मध्यानामधमानां च गतिं वक्ष्याम्यहं पुनः

uttamAnAmayaM prAyaH prokto gatiparikramaH | madhyAnAmadhamAnAM cha gatiM vakShyAmyahaM punaH

विस्मये चैव हर्षे च विक्षिप्तपदविक्रमान् । आसाद्य तु रसं हास्यमेतच्चान्यं च योजयेत्

vismaye chaiva harShe cha vikShiptapadavikramAn | AsAdya tu rasaM hAsyametachchAnyaM cha yojayet

पुनश्च करुणे कार्या गतिः स्थिरपदैरथ । बाष्पाम्बुरुद्धनयनः सन्नगात्रस्तथैव च

punashcha karuNe kAryA gatiH sthirapadairatha | bAShpAmburuddhanayanaH sannagAtrastathaiva cha

उत्क्षिप्तपातितकरस्तथा सस्वनरोदनः । गच्छेत्तथाध्यधिकया प्रत्यग्राप्रियसंश्रये

utkShiptapAtitakarastathA sasvanarodanaH | gachChettathAdhyadhikayA pratyagrApriyasaMshraye

एषा स्त्रीणां प्रयोक्तव्या नीचसत्त्वे तथैव च । उत्तमानां तु कर्तव्या सधैर्या बाष्पसङ्गता

eShA strINAM prayoktavyA nIchasattve tathaiva cha | uttamAnAM tu kartavyA sadhairyA bAShpasa~NgatA

निःश्वासैरायतोत्सृष्टैस्तथैवोर्ध्वनिरीक्षितैः । न तत्र सौष्ठवं कार्यं न प्रमाणं तथाविधम्

niHshvAsairAyatotsR^iShTaistathaivordhvanirIkShitaiH | na tatra sauShThavaM kAryaM na pramANaM tathAvidham

मध्यानामपि सत्त्वज्ञा गतिर्योज्या विधानतः । उरःपातहतोत्साहः शोकव्याकुलचेतनः

madhyAnAmapi sattvaj~nA gatiryojyA vidhAnataH | uraHpAtahatotsAhaH shokavyAkulachetanaH

नात्युत्क्षिप्तैः पदैर्गच्छेत् इष्टबन्धुनिपातने । गाढप्रहारे कार्या च शिथिलाङ्गभुजाश्रया

nAtyutkShiptaiH padairgachChet iShTabandhunipAtane | gADhaprahAre kAryA cha shithilA~NgabhujAshrayA

विघूणितशरीरा च गतिश्चूर्णपदैरथ । शीतेन चाभिभूतस्य वर्षेणाभिद्रुतस्य च

vighUNitasharIrA cha gatishchUrNapadairatha | shItena chAbhibhUtasya varSheNAbhidrutasya cha

गतिः प्रयोक्तृभिः कार्या स्त्रीनीचप्रकृतावथ । पिण्डीकृत्य तु गात्राणि तेषां चैव प्रकम्पनम्

gatiH prayoktR^ibhiH kAryA strInIchaprakR^itAvatha | piNDIkR^itya tu gAtrANi teShAM chaiva prakampanam

करौ वक्षसि निक्षिप्य कुब्जीभूतस्तथैव च । दन्तोष्ठस्फुरणं चैव चिबुकस्य प्रकम्पनम्

karau vakShasi nikShipya kubjIbhUtastathaiva cha | dantoShThasphuraNaM chaiva chibukasya prakampanam

कार्यं शनैश्च कर्तव्यं शीताभिनयने गतौ । तथा भयानके चैव गतिः कार्या विचक्षणैः

kAryaM shanaishcha kartavyaM shItAbhinayane gatau | tathA bhayAnake chaiva gatiH kAryA vichakShaNaiH

स्त्रीणां कापुरुषाणां च ये चान्ये सत्त्ववर्जिताः । विस्फारिते चले नेत्रे विधुतं च शिरस्तथा

strINAM kApuruShANAM cha ye chAnye sattvavarjitAH | visphArite chale netre vidhutaM cha shirastathA

भयसंयुक्तया दृष्ट्या पार्श्वयोश्च विलोकनैः । द्रुतैश्चूर्णपदैश्चैव बद्ध्वा हस्तं कपोतकम्

bhayasaMyuktayA dR^iShTyA pArshvayoshcha vilokanaiH | drutaishchUrNapadaishchaiva baddhvA hastaM kapotakam

प्रवेपितशरीरश्च शुष्कोष्ठस्स्खलितं व्रजेत् । एषानुकरणे कार्या तर्जने त्रासने तथा

pravepitasharIrashcha shuShkoShThasskhalitaM vrajet | eShAnukaraNe kAryA tarjane trAsane tathA

सत्त्वं च विकृतं दृष्ट्वा श्रुत्वा च विकृतं स्वरम् । एषा स्त्रीणां प्रकर्त्तव्या नृणां चाक्षिप्तविक्रमा

sattvaM cha vikR^itaM dR^iShTvA shrutvA cha vikR^itaM svaram | eShA strINAM prakarttavyA nR^iNAM chAkShiptavikramA

क्वचिदासन्नपतितैर्विकृष्टपतितैः क्वचित् । एलकाक्रीडितैः पादैरुपर्युपरि पातितैः

kvachidAsannapatitairvikR^iShTapatitaiH kvachit | elakAkrIDitaiH pAdairuparyupari pAtitaiH

एषामेवानुगैर्हस्तैर्गतिं भीतेषु योजयेत् । वणिजां सचिवानां च गतिः कार्या स्वभावजा

eShAmevAnugairhastairgatiM bhIteShu yojayet | vaNijAM sachivAnAM cha gatiH kAryA svabhAvajA

कृत्वा नाभितटे हस्तमुत्तानखटकामुखम् । आद्यं चारालमुत्तानं कुर्यात्पार्श्वं स्तनान्तरे

kR^itvA nAbhitaTe hastamuttAnakhaTakAmukham | AdyaM chArAlamuttAnaM kuryAtpArshvaM stanAntare

न निषण्णं न च स्तब्धं न चापि परिवाहितम् । कृत्वा गात्रं तथा गच्छेत्तेन चैव क्रमेण तु

na niShaNNaM na cha stabdhaM na chApi parivAhitam | kR^itvA gAtraM tathA gachChettena chaiva krameNa tu

अतिक्रान्तैर्पदैर्विप्रा द्वितालान्तरगामिभिः । यतीनां श्रमणानां च ये चान्ये तपसि स्थिताः

atikrAntairpadairviprA dvitAlAntaragAmibhiH | yatInAM shramaNAnAM cha ye chAnye tapasi sthitAH

तेषां कार्या गतिर्ये तु नैष्ठिकं व्रतमाश्रिताः । आलोलचक्षुश्च भवेद्युगमात्रनिरीक्षणः

teShAM kAryA gatirye tu naiShThikaM vratamAshritAH | AlolachakShushcha bhavedyugamAtranirIkShaNaH

उपस्थितस्मृतिश्चैव गात्रं सर्वं विधाय च । अचञ्चलमनाश्चैव यथावल्लिङ्गमाश्रितः

upasthitasmR^itishchaiva gAtraM sarvaM vidhAya cha | acha~nchalamanAshchaiva yathAvalli~NgamAshritaH

विनीतवेषश्च भवेत् कषायवसनस्तथा । प्रथमं समपादेन स्थित्वा स्थानेन वै बुधः

vinItaveShashcha bhavet kaShAyavasanastathA | prathamaM samapAdena sthitvA sthAnena vai budhaH

हस्तं च चतुरं कृत्वा तथा चैकं प्रसारयेत् । प्रसन्नं वदनं कृत्वा प्रयोगस्य वशानुगः

hastaM cha chaturaM kR^itvA tathA chaikaM prasArayet | prasannaM vadanaM kR^itvA prayogasya vashAnugaH

अनिषण्णेन गात्रेण गतिं गच्छेद् व्यतिक्रमात् । उत्तमानां भवेदेषा लिङ्गिनां ये महाव्रताः

aniShaNNena gAtreNa gatiM gachChed vyatikramAt | uttamAnAM bhavedeShA li~NginAM ye mahAvratAH

एभिरेव विपर्यस्तैर्गुणैरन्येषु योजयेत् । तथा व्रतानुगावस्था ह्यन्येषां लिङ्गिनां गतिः

ebhireva viparyastairguNairanyeShu yojayet | tathA vratAnugAvasthA hyanyeShAM li~NginAM gatiH

विभ्रान्ता वाप्युदात्ता वा विभ्रान्तनिभृतापि वा । शकटास्यस्थितैः पादैरतिक्रान्तैस्तथैव च

vibhrAntA vApyudAttA vA vibhrAntanibhR^itApi vA | shakaTAsyasthitaiH pAdairatikrAntaistathaiva cha

कार्या पाशुपतानां च गतिरुद्धतगामिनी । अन्धकारेऽथ याने च गतिः कार्या प्रयोक्तृभिः

kAryA pAshupatAnAM cha gatiruddhatagAminI | andhakAre.atha yAne cha gatiH kAryA prayoktR^ibhiH

भूमौ विसर्पितैः पादैर्हस्तैर्मार्गप्रदर्शिभिः । रथस्थस्यापि कर्तव्या गतिश्चूर्णपदैरथ

bhUmau visarpitaiH pAdairhastairmArgapradarshibhiH | rathasthasyApi kartavyA gatishchUrNapadairatha

समपादं तथा स्थानं कृत्वा रथगतिं व्रजेत् । धनुर्गृहीत्वा चैकेन तथा चैकेन कूबरम्

samapAdaM tathA sthAnaM kR^itvA rathagatiM vrajet | dhanurgR^ihItvA chaikena tathA chaikena kUbaram

सूतश्चास्य भवेदेवं प्रतोदप्रग्रहाकुलः । वाहनानि विचित्राणि कर्तव्यानि विभागशः

sUtashchAsya bhavedevaM pratodapragrahAkulaH | vAhanAni vichitrANi kartavyAni vibhAgashaH

द्रुतैश्चूर्णपदैश्चैव गन्तव्यं रङ्गमण्डले । विमानस्थस्य कर्तव्या ह्येषैव स्यन्दिनी गतिः

drutaishchUrNapadaishchaiva gantavyaM ra~NgamaNDale | vimAnasthasya kartavyA hyeShaiva syandinI gatiH

आरोढुमुद्वहेद् गात्रं किञ्चित् स्यादुन्मुखस्थितम् । अस्यैव वैपरीत्येन कुर्याच्चाप्यवरोहणम्

AroDhumudvahed gAtraM ki~nchit syAdunmukhasthitam | asyaiva vaiparItyena kuryAchchApyavarohaNam

अधोऽवलोकनैश्चैव मण्डलावर्तनेन च । आकाशगमने चैव कर्तव्या नाट्ययोक्तृभिः

adho.avalokanaishchaiva maNDalAvartanena cha | AkAshagamane chaiva kartavyA nATyayoktR^ibhiH

स्थानेन समपादेन तथा चूर्णपदैरपि । व्योम्नश्चावतरेद्यस्तु तस्यैतां कारयेत् गतिम्

sthAnena samapAdena tathA chUrNapadairapi | vyomnashchAvataredyastu tasyaitAM kArayet gatim

ऋज्वायतोन्नतनतैः कुटिलावर्तितैरथ । भ्रश्यतश्च तथाकाशादपविद्धभुजा गतिः

R^ijvAyatonnatanataiH kuTilAvartitairatha | bhrashyatashcha tathAkAshAdapaviddhabhujA gatiH

विकीर्णवसना चैव तथा भूगतलोचना । प्रासादद्रुमशैलेषु नदीनिम्नोन्नतेषु च

vikIrNavasanA chaiva tathA bhUgatalochanA | prAsAdadrumashaileShu nadInimnonnateShu cha

आरोहणावतरणं च कार्यमर्थवशाद्बुधैः । प्रासादारोहणं कार्यं अतिक्रान्तैः पदैरथ

ArohaNAvataraNaM cha kAryamarthavashAdbudhaiH | prAsAdArohaNaM kAryaM atikrAntaiH padairatha

उद्वाह्य गात्रं पादं च सोपाने निक्षिपेन्नरः । तथावतरणं चैव गात्रमानम्य रेचयेत्

udvAhya gAtraM pAdaM cha sopAne nikShipennaraH | tathAvataraNaM chaiva gAtramAnamya rechayet

प्रासादे यन्मया प्रोक्तः प्रतारः केवलो भवेत् । किञ्चिन्नताग्रकाया तु प्रतारे गतिरिष्यते

prAsAde yanmayA proktaH pratAraH kevalo bhavet | ki~nchinnatAgrakAyA tu pratAre gatiriShyate

जलप्रमाणापेक्षा तु जलमध्ये गतिर्भवेत् । तोयेऽल्पे वसनोत्कर्षः प्राज्ये पाणिविकर्षणैः

jalapramANApekShA tu jalamadhye gatirbhavet | toye.alpe vasanotkarShaH prAjye pANivikarShaNaiH

प्रसार्य बाहुमेकैकं मुहुर्बारिविकर्षणैः । तिर्यक् प्रसारिता चैव हियमाणा च वारिणा

prasArya bAhumekaikaM muhurbArivikarShaNaiH | tiryak prasAritA chaiva hiyamANA cha vAriNA

अशेषाङ्गाकुलाधूतवदना गतिरिष्यते । नौस्थस्यापि प्रयोक्तव्या द्रुतैश्चूर्णपदैर्गतिः

asheShA~NgAkulAdhUtavadanA gatiriShyate | nausthasyApi prayoktavyA drutaishchUrNapadairgatiH

अतिक्रान्तेन पादेन द्वितीयेनाञ्चितेन च । प्रासादारोहणे यत्तु तदेवाद्रिषु कारयेत्

atikrAntena pAdena dvitIyenA~nchitena cha | prAsAdArohaNe yattu tadevAdriShu kArayet

केवलमूर्ध्वनिक्षेपमद्रिष्वङ्गं भवेदथ । द्रुमे चारोहणं कार्यमतिक्रान्तैः स्थितैः पदैः

kevalamUrdhvanikShepamadriShva~NgaM bhavedatha | drume chArohaNaM kAryamatikrAntaiH sthitaiH padaiH

सूचीविद्धैरपक्रान्तैः पार्श्वक्रान्तैस्तथैव च । एतदेवावतरणं सरित्स्वपि नियोजयेत्

sUchIviddhairapakrAntaiH pArshvakrAntaistathaiva cha | etadevAvataraNaM saritsvapi niyojayet

अनेनैव विधानेन कर्तव्यं गतिचेष्टितम् । संज्ञामात्रेण कर्तव्यान्येतानि विधिपूर्वकम्

anenaiva vidhAnena kartavyaM gaticheShTitam | saMj~nAmAtreNa kartavyAnyetAni vidhipUrvakam

कस्मान्मृत इति प्रोक्ते किं कर्तव्यं प्रयोक्तृभिः । अङ्कुशग्रहणान्नागं खलीनग्रहणाद्धयम्

kasmAnmR^ita iti prokte kiM kartavyaM prayoktR^ibhiH | a~NkushagrahaNAnnAgaM khalInagrahaNAddhayam

प्रग्रहग्रहणाद्यानमेवमेवापरेष्वपि । अश्वयाने गतिः कार्या वैशाखस्थानकेन तु

pragrahagrahaNAdyAnamevamevApareShvapi | ashvayAne gatiH kAryA vaishAkhasthAnakena tu

यथा चूर्णपदैश्चित्रैरुपर्युपरि पातितैः । पन्नगानां गतिः कार्या पादैः स्वस्तिकसंज्ञितैः

yathA chUrNapadaishchitrairuparyupari pAtitaiH | pannagAnAM gatiH kAryA pAdaiH svastikasaMj~nitaiH

पार्श्वक्रान्तं पदं कुर्यात् स्वस्तिकं रेचयेदिह । विटस्यापि तु कर्तव्या गतिर्ललितविक्रमा

pArshvakrAntaM padaM kuryAt svastikaM rechayediha | viTasyApi tu kartavyA gatirlalitavikramA

पादैराकुञ्चितैः किञ्चित् तालाभ्यन्तरपातितैः । स्वसौष्ठवसमायुक्तौ तथा हस्तौ पदानुगौ

pAdairAku~nchitaiH ki~nchit tAlAbhyantarapAtitaiH | svasauShThavasamAyuktau tathA hastau padAnugau

खटकावर्धमानौ तु कृत्वा विटगतिं व्रजेत् । कञ्चुकीयस्य कर्तव्या वयोवस्थाविशेषतः

khaTakAvardhamAnau tu kR^itvA viTagatiM vrajet | ka~nchukIyasya kartavyA vayovasthAvisheShataH

अवृद्धस्य प्रयोगज्ञो गतिमेवं प्रयोजयेत् । अर्धतालोत्थितैः पादैर्विष्कम्भैः ऋजुभिस्तथा

avR^iddhasya prayogaj~no gatimevaM prayojayet | ardhatAlotthitaiH pAdairviShkambhaiH R^ijubhistathA

समुद्वहन्निवाङ्गानि पङ्कलग्न इव व्रजेत् । अथ वृद्धस्य कर्तव्या गतिः कम्पितदेहिका

samudvahannivA~NgAni pa~Nkalagna iva vrajet | atha vR^iddhasya kartavyA gatiH kampitadehikA

विष्कम्भनकृतप्राणा मन्दोत्क्षिप्तपदक्रमा । कृशस्याप्यभिनेया वै गतिर्मन्दपरिक्रमा

viShkambhanakR^itaprANA mandotkShiptapadakramA | kR^ishasyApyabhineyA vai gatirmandaparikramA

व्याधिग्रस्ते ज्वरार्ते च तपःश्रान्ते क्षुधान्विते । विष्कम्भनकृतप्राणः कृशः क्षामोदरस्तथा

vyAdhigraste jvarArte cha tapaHshrAnte kShudhAnvite | viShkambhanakR^itaprANaH kR^ishaH kShAmodarastathA

क्षामस्वरकपोलश्च दीननेत्रस्तथैव च । शनैरुत्क्षेपणं चैव कर्तव्यं हस्तपादयोः

kShAmasvarakapolashcha dInanetrastathaiva cha | shanairutkShepaNaM chaiva kartavyaM hastapAdayoH

कम्पनं चैव गात्राणां क्लेशनं च तथैव च । दूराध्वानं गतस्यापि गतिर्मन्दपदक्रमा

kampanaM chaiva gAtrANAM kleshanaM cha tathaiva cha | dUrAdhvAnaM gatasyApi gatirmandapadakramA

विकूणनं च गात्रस्य जानुनोश्च विमर्दनम् । स्थूलस्यापि तु कर्तव्या गतिर्देहानुकर्षिणी

vikUNanaM cha gAtrasya jAnunoshcha vimardanam | sthUlasyApi tu kartavyA gatirdehAnukarShiNI

समुद्वहनभूयिष्ठा मन्दोत्क्षिप्तपदक्रमा । विष्कम्भगामी च भवेन्निःश्वासबहुलस्तथा

samudvahanabhUyiShThA mandotkShiptapadakramA | viShkambhagAmI cha bhavenniHshvAsabahulastathA

श्रमस्वेदाभिभूतश्च व्रजेच्चूर्णपदैस्तथा । मत्तानां तु गतिः कार्या मदे तरुणमध्यमे

shramasvedAbhibhUtashcha vrajechchUrNapadaistathA | mattAnAM tu gatiH kAryA made taruNamadhyame

वामदक्षिणपादाभ्यां घूर्णमानापसर्पणैः । अवकृष्टे पदे चैव ह्यनवस्थितपादिका

vAmadakShiNapAdAbhyAM ghUrNamAnApasarpaNaiH | avakR^iShTe pade chaiva hyanavasthitapAdikA

विघूर्णितशरीरा च करैः प्रस्खलितैस्तथा । उन्मत्तस्यापि कर्तव्या गतिस्त्वनियतक्रमा

vighUrNitasharIrA cha karaiH praskhalitaistathA | unmattasyApi kartavyA gatistvaniyatakramA

बहुचारीसमायुक्ता लोकानुकरणाश्रया । रूक्षस्फुटितकेशश्च रजोध्वस्ततनुस्तथा

bahuchArIsamAyuktA lokAnukaraNAshrayA | rUkShasphuTitakeshashcha rajodhvastatanustathA

अनिमित्तप्रकथनो बहुभाषी विकारवान् । गायत्यकस्माद्धसति सङ्गे चापि न सज्जते

animittaprakathano bahubhAShI vikAravAn | gAyatyakasmAddhasati sa~Nge chApi na sajjate

नृत्यत्यपि च संहृष्टो वादयत्यपि वा पुनः । कदाचिद्धावति जवात् कदाचिदवतिष्ठते

nR^ityatyapi cha saMhR^iShTo vAdayatyapi vA punaH | kadAchiddhAvati javAt kadAchidavatiShThate

कदाचिदुपविष्टस्तु शयानः स्यात् कदाचन । नानाचीरधरश्चैव रथ्यास्वनियतालयः

kadAchidupaviShTastu shayAnaH syAt kadAchana | nAnAchIradharashchaiva rathyAsvaniyatAlayaH

उन्मत्तो भवति ह्येवं तस्यैतां कारयेद् गतिम् । स्थित्वा नूपुरपादेन दण्डपादं प्रसारयेत्

unmatto bhavati hyevaM tasyaitAM kArayed gatim | sthitvA nUpurapAdena daNDapAdaM prasArayet

बद्धां चारीं तथा चैव कृत्वा स्वस्तिकमेव च । अनेन चारीयोगेन परिभ्राम्य तु मण्डलम्

baddhAM chArIM tathA chaiva kR^itvA svastikameva cha | anena chArIyogena paribhrAmya tu maNDalam

बाह्यभ्रमरकं चैव रङ्गकोणे प्रसारयेत् । त्रिकं सुललितं कृत्वा लताख्यं हस्तमेव च

bAhyabhramarakaM chaiva ra~NgakoNe prasArayet | trikaM sulalitaM kR^itvA latAkhyaM hastameva cha

विपर्ययगतैर्हस्तैः पद्भ्यां सह गतिर्भवेत् । त्रिविधा तु गतिः कार्या खञ्जपङ्गुकवामनैः

viparyayagatairhastaiH padbhyAM saha gatirbhavet | trividhA tu gatiH kAryA kha~njapa~NgukavAmanaiH

विकलाङ्गप्रयोगेण कुहकाभिनयं प्रति । एकः खञ्जगतौ नित्यं स्तब्धो वै चरणो भवेत्

vikalA~NgaprayogeNa kuhakAbhinayaM prati | ekaH kha~njagatau nityaM stabdho vai charaNo bhavet

तथा द्वितीयः कार्यस्तु पादोऽग्रतलसञ्चरः । स्तब्धेनोत्थापनं कार्यमङ्गस्य चरणेन तु

tathA dvitIyaH kAryastu pAdo.agratalasa~ncharaH | stabdhenotthApanaM kAryama~Ngasya charaNena tu

गमनेन निषण्णः स्यादन्येन चरणेन तु । इतरेण निषीदेच्च क्रमेणानेन वै व्रजेत्

gamanena niShaNNaH syAdanyena charaNena tu | itareNa niShIdechcha krameNAnena vai vrajet

एषा खञ्जगतिः कार्या तलशल्यक्षतेषु च । पादेनाग्रतलस्थेन ह्यञ्चितेन व्रजेत्तथा

eShA kha~njagatiH kAryA talashalyakShateShu cha | pAdenAgratalasthena hya~nchitena vrajettathA

निषण्णदेहा पङ्गोस्तु नतजङ्घा तथैव च । सर्वसङ्कुचिताङ्गा च वामने गतिरिष्यते

niShaNNadehA pa~Ngostu nataja~NghA tathaiva cha | sarvasa~NkuchitA~NgA cha vAmane gatiriShyate

न तस्य विक्रमः कार्यो विक्षेपश्चरणस्य च । सोद्वाहिता चूर्णपदा सा कार्या कुहनात्मिका

na tasya vikramaH kAryo vikShepashcharaNasya cha | sodvAhitA chUrNapadA sA kAryA kuhanAtmikA

विदूषकस्यापि गतिर्हास्यत्रयसमन्विता । अङ्गवाक्यकृतं हास्यं हास्यं नेपथ्यजं स्मृतम्

vidUShakasyApi gatirhAsyatrayasamanvitA | a~NgavAkyakR^itaM hAsyaM hAsyaM nepathyajaM smR^itam

दन्तुरः खलतिः कुब्जः खञ्जश्च विकृताननः । य ईदृशः प्रवेशः स्यादङ्गहास्यं तु तद्भवेत्

danturaH khalatiH kubjaH kha~njashcha vikR^itAnanaH | ya IdR^ishaH praveshaH syAda~NgahAsyaM tu tadbhavet

यदा तु बकवद्गच्छेदुल्लोकितविलोकितैः । अन्यायतपदत्वाच्च अङ्गहास्यो भवेत्स तु

yadA tu bakavadgachChedullokitavilokitaiH | anyAyatapadatvAchcha a~NgahAsyo bhavetsa tu

कार्यहास्यं तु विज्ञेयमसंबद्धप्रभाषणात् । अनर्थकैर्विकारैश्च तथा चाश्लीलभाषितैः

kAryahAsyaM tu vij~neyamasaMbaddhaprabhAShaNAt | anarthakairvikAraishcha tathA chAshlIlabhAShitaiH

चीरचर्ममशीभस्मगैरिकाद्यैस्तु मण्डितः । यस्तादृशो भवेद्विप्रा हास्यो नेपथ्यजस्तु सः

chIracharmamashIbhasmagairikAdyaistu maNDitaH | yastAdR^isho bhavedviprA hAsyo nepathyajastu saH

तस्मात्तु प्रकृतिं ज्ञात्वा भावः कार्यस्तु तत्त्वतः । गतिप्रचारं विभजेत् नानावस्थान्तरात्मकम्

tasmAttu prakR^itiM j~nAtvA bhAvaH kAryastu tattvataH | gatiprachAraM vibhajet nAnAvasthAntarAtmakam

स्वभावजायां विन्यस्य कुटिलं वामके करे । तदा दक्षिणहस्ते च कुर्याच्चतुरकं पुनः

svabhAvajAyAM vinyasya kuTilaM vAmake kare | tadA dakShiNahaste cha kuryAchchaturakaM punaH

पार्श्वमेकं शिरश्चैव हस्तोऽथ चरणस्तथा । पर्यायशः सन्नमयेल्लयतालवशानुगः

pArshvamekaM shirashchaiva hasto.atha charaNastathA | paryAyashaH sannamayellayatAlavashAnugaH

स्वभावजा तु तस्यैषा गतिरन्या विकारजा । अलाभलाभात् मुक्तस्य स्तब्धा तस्य गतिर्भवेत्

svabhAvajA tu tasyaiShA gatiranyA vikArajA | alAbhalAbhAt muktasya stabdhA tasya gatirbhavet

कार्या चैव हि नीचानां चेटादीनां परिक्रमात् । अधमा इति ये ख्याता नानाशीलाश्च ते पुनः

kAryA chaiva hi nIchAnAM cheTAdInAM parikramAt | adhamA iti ye khyAtA nAnAshIlAshcha te punaH

पार्श्वसेकं शिरश्चैव करः सचरणस्तथा । शकारस्यापि कर्तव्या गतिश्चञ्चलदेहिका । गतौ नमेत चेटानां दृष्टिश्चार्धविचारिणी

pArshvasekaM shirashchaiva karaH sacharaNastathA | shakArasyApi kartavyA gatishcha~nchaladehikA | gatau nameta cheTAnAM dR^iShTishchArdhavichAriNI

वस्त्राभरणसंस्पर्शैर्मुहुर्मुहुरवेक्षितैः । गात्रैर्विकारविक्षिप्तैः लम्बवस्त्रस्रजा तथा

vastrAbharaNasaMsparshairmuhurmuhuravekShitaiH | gAtrairvikAravikShiptaiH lambavastrasrajA tathA

सगर्विता चूर्णपदा शकारस्य गतिर्भवेत् । जात्या नीचेषु योक्तव्या विलोकनपरा गतिः

sagarvitA chUrNapadA shakArasya gatirbhavet | jAtyA nIcheShu yoktavyA vilokanaparA gatiH

असंस्पर्शाच्च लोकस्य स्वाङ्गानि विनिगूह्य च । म्लेच्छानां जातयो यास्तु पुलिन्दशबरादयः

asaMsparshAchcha lokasya svA~NgAni vinigUhya cha | mlechChAnAM jAtayo yAstu pulindashabarAdayaH

तेषां देशानुसारेण कार्यं गतिविचेष्टितम् । पक्षिणां श्वापदानां च पशूनां च द्विजोत्तमाः

teShAM deshAnusAreNa kAryaM gativicheShTitam | pakShiNAM shvApadAnAM cha pashUnAM cha dvijottamAH

स्वस्वजातिसमुत्थेन स्वभावेन गतिर्भवेत् । सिंहर्क्षवानराणां च गतिः कार्या प्रयोक्तृभिः

svasvajAtisamutthena svabhAvena gatirbhavet | siMharkShavAnarANAM cha gatiH kAryA prayoktR^ibhiH

या कृता नरसिंहेन विष्णुना प्रभविष्णुना । आलीढस्थानकं कृत्वा गात्रं तस्यैव चानुगम्

yA kR^itA narasiMhena viShNunA prabhaviShNunA | AlIDhasthAnakaM kR^itvA gAtraM tasyaiva chAnugam

जानूपरि करं ह्येकमपरं वक्षसि स्थितम् । अवलोक्य दिशः कृत्वा चिबुकं बाहुमस्तके

jAnUpari karaM hyekamaparaM vakShasi sthitam | avalokya dishaH kR^itvA chibukaM bAhumastake

गन्तव्यं विक्रमैर्विप्राः पञ्चतालान्तरोत्थितैः । नियुद्धसमये चैव रङ्गावतरणे तथा

gantavyaM vikramairviprAH pa~nchatAlAntarotthitaiH | niyuddhasamaye chaiva ra~NgAvataraNe tathA

सिंहादीनां प्रयोक्तव्या गतिरेषा प्रयोक्तृभिः । शेषाणामर्थयोगेन गतिं स्थानं च योजयेत्

siMhAdInAM prayoktavyA gatireShA prayoktR^ibhiH | sheShANAmarthayogena gatiM sthAnaM cha yojayet

वाहनार्थप्रयोगेषु रङ्गावतरणेषु च । एवमेताः प्रयोक्तव्या नराणां गतयो बुधैः

vAhanArthaprayogeShu ra~NgAvataraNeShu cha | evametAH prayoktavyA narANAM gatayo budhaiH

नोक्ता या या मया ह्यत्र ग्राह्यास्तास्ताश्च लोकतः । अतः परं प्रवक्ष्यामि स्त्रीणां गतिविचेष्टितम्

noktA yA yA mayA hyatra grAhyAstAstAshcha lokataH | ataH paraM pravakShyAmi strINAM gativicheShTitam

स्त्रीणां स्थानानि कार्याणि गतिष्वाभरणेषु च । आयतं चावहित्थं च अश्वक्रान्तमथापि च

strINAM sthAnAni kAryANi gatiShvAbharaNeShu cha | AyataM chAvahitthaM cha ashvakrAntamathApi cha

स्थानान्येतानि नारीणामथ लक्षणमुच्यते । वामः स्वभावतो यत्र पादो विरचितः समः

sthAnAnyetAni nArINAmatha lakShaNamuchyate | vAmaH svabhAvato yatra pAdo virachitaH samaH

तालमात्रान्तरे न्यस्तस्त्र्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः । प्रसन्नमाननमुरः समं यत्र समुन्नतम्

tAlamAtrAntare nyastastryashraH pakShasthito.aparaH | prasannamAnanamuraH samaM yatra samunnatam

लतानितम्बगौ हस्तौ स्थानं ज्ञेयं तदायतम् । दक्षिणस्तु समः पादः त्र्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः

latAnitambagau hastau sthAnaM j~neyaM tadAyatam | dakShiNastu samaH pAdaH tryashraH pakShasthito.aparaH

वामः समुन्नतकटिश्चायते स्थानके भवेत् । आवाहने विसर्गे च तथा निर्वर्णनेषु च

vAmaH samunnatakaTishchAyate sthAnake bhavet | AvAhane visarge cha tathA nirvarNaneShu cha

चिन्तायां चावहित्थे च स्थानमेतत् प्रयोजयेत् । रङ्गावतरणारम्भः पुष्पाञ्जलिविसर्जनम्

chintAyAM chAvahitthe cha sthAnametat prayojayet | ra~NgAvataraNArambhaH puShpA~njalivisarjanam

मन्मथेर्ष्योद्भवं कोपं तर्जन्यङ्गुलिमोटनम् । निषेधगर्वगाम्भीर्यमौनं मानावलम्बनम्

manmatherShyodbhavaM kopaM tarjanya~NgulimoTanam | niShedhagarvagAmbhIryamaunaM mAnAvalambanam

स्थानेऽस्मिन् संविधातव्यं दिगन्तरनिरूपणम् । समो यत्र स्थितो वामस्त्र्यश्रः पक्षस्थितोऽपरः

sthAne.asmin saMvidhAtavyaM digantaranirUpaNam | samo yatra sthito vAmastryashraH pakShasthito.aparaH

समुन्नतकटिर्वामस्त्ववहित्थं तु तद्भवेत् । पुरो विचलितस्त्र्यश्रस्तदन्योपसृतः समः

samunnatakaTirvAmastvavahitthaM tu tadbhavet | puro vichalitastryashrastadanyopasR^itaH samaH

पादस्तालान्तरन्यस्तस्त्रिकमीषत्समुन्नतम् । पाणिर्लताख्यो यत्रैकस्तदन्यस्तु नितम्बगः

pAdastAlAntaranyastastrikamIShatsamunnatam | pANirlatAkhyo yatraikastadanyastu nitambagaH

अवहित्थं समाख्यातं स्थानमागमभूषणैः । स्त्रीणामेतत् स्मृतं स्थानं संलापे तु स्वभावजे

avahitthaM samAkhyAtaM sthAnamAgamabhUShaNaiH | strINAmetat smR^itaM sthAnaM saMlApe tu svabhAvaje

निश्चये परितोषे च वितर्के चिन्तने तथा । विलासलीलाविब्वोकश‍ृंगारात्मनिरूपणे

nishchaye paritoShe cha vitarke chintane tathA | vilAsalIlAvibvokashR^iMgArAtmanirUpaNe

स्थानमेतत्प्रयोक्तव्यं भर्तुर्मार्गविलोकने । पादः समस्थितश्चैक एकश्चाग्रतलाञ्चितः

sthAnametatprayoktavyaM bharturmArgavilokane | pAdaH samasthitashchaika ekashchAgratalA~nchitaH

सूचीविद्धमविद्धं वा तदश्वक्रान्तमुच्यते । स्खलितं घूर्णितं चैव गलिताम्बरधारणम्

sUchIviddhamaviddhaM vA tadashvakrAntamuchyate | skhalitaM ghUrNitaM chaiva galitAmbaradhAraNam

कुसुमस्तबकादानं परिरक्षणमेव च । वित्रासनं सललितं तरुशाखावलम्बनम्

kusumastabakAdAnaM parirakShaNameva cha | vitrAsanaM salalitaM tarushAkhAvalambanam

स्थानेऽस्मिन् संविधानीयं स्त्रीणामेतत्प्रयोक्तृभिः । शाखावलम्बने कार्यं स्तबकग्रहणे तथा

sthAne.asmin saMvidhAnIyaM strINAmetatprayoktR^ibhiH | shAkhAvalambane kAryaM stabakagrahaNe tathA

विश्रामेष्वथ देवानां नराणां चार्थयोगतः । स्थानकं तावदेव स्याद्यावच्चेष्टा प्रवर्तते

vishrAmeShvatha devAnAM narANAM chArthayogataH | sthAnakaM tAvadeva syAdyAvachcheShTA pravartate

भग्नं च स्थानकं नृत्ते चारी चेत्समुपस्थिता । एवं स्थानविधिः कार्यः स्त्रीणां नृणामथापि च

bhagnaM cha sthAnakaM nR^itte chArI chetsamupasthitA | evaM sthAnavidhiH kAryaH strINAM nR^iNAmathApi cha

पुनश्चासां प्रवक्ष्यामि गतिं प्रकृतिसंस्थिताम् । कृत्वावहित्थं स्थानं तु वामं चाधोमुखं करम्

punashchAsAM pravakShyAmi gatiM prakR^itisaMsthitAm | kR^itvAvahitthaM sthAnaM tu vAmaM chAdhomukhaM karam

नाभिप्रदेशे विन्यस्य सव्यं च खटकामुखम् । ततः सललितं पादं तालमात्रसमुत्थितम्

nAbhipradeshe vinyasya savyaM cha khaTakAmukham | tataH salalitaM pAdaM tAlamAtrasamutthitam

दक्षिणं वामपादस्य बाह्यपार्श्वे विनिक्षिपेत् । तेनैव समकालं च लताख्यं वामकं भुजम्

dakShiNaM vAmapAdasya bAhyapArshve vinikShipet | tenaiva samakAlaM cha latAkhyaM vAmakaM bhujam

दक्षिणं विनमेत्पार्श्वं न्यसेन्नाभितटे ततः । नितम्बे दक्षिणं कृत्वा हस्तं चोद्वेष्ट्य वामकम्

dakShiNaM vinametpArshvaM nyasennAbhitaTe tataH | nitambe dakShiNaM kR^itvA hastaM chodveShTya vAmakam

ततो वामपदं दद्यात् लताहस्तं च दक्षिणम् । लीलयोद्वाहितेनाथ शिरसानुगतेन च

tato vAmapadaM dadyAt latAhastaM cha dakShiNam | lIlayodvAhitenAtha shirasAnugatena cha

किञ्चिन्नतेन गात्रेण गच्छेत्पञ्चपदीं ततः । यो विधिः पुरुषाणां तु रङ्गपीठपरिक्रमे

ki~nchinnatena gAtreNa gachChetpa~nchapadIM tataH | yo vidhiH puruShANAM tu ra~NgapIThaparikrame

स एव प्रमदानां वै कर्तव्यो नाट्ययोक्तृभिः । षट्कलं तु न कर्तव्यं तथाष्टकलमेव च

sa eva pramadAnAM vai kartavyo nATyayoktR^ibhiH | ShaTkalaM tu na kartavyaM tathAShTakalameva cha

पादस्य पतनं तज्ज्ञैः खेदनं तद्भवेत्स्त्रियाः । सयौवनानां नारीणामेवं कार्या गतिर्बुधैः

pAdasya patanaM tajj~naiH khedanaM tadbhavetstriyAH | sayauvanAnAM nArINAmevaM kAryA gatirbudhaiH

स्थवीयसीनामेतासां सम्प्रवक्ष्याम्यहं गतिम् । कृत्वापविद्धं स्थानन्तु वामं न्यस्य कटीतटे

sthavIyasInAmetAsAM sampravakShyAmyahaM gatim | kR^itvApaviddhaM sthAnantu vAmaM nyasya kaTItaTe

आद्यं चारालमुत्तानं कुर्यान्नाभिस्तनान्तरे । न निषण्णं न च स्तब्धं न चापि परिवाहितम्

AdyaM chArAlamuttAnaM kuryAnnAbhistanAntare | na niShaNNaM na cha stabdhaM na chApi parivAhitam

कृत्वा गात्रं ततो गच्छेत्तेनैवेह क्रमेण तु । प्रेष्याणामपि कर्तव्या गतिरुद्भ्रान्तगामिनी

kR^itvA gAtraM tato gachChettenaiveha krameNa tu | preShyANAmapi kartavyA gatirudbhrAntagAminI

क्वचिदुन्नमितैर्गात्रैः आविद्धभुजविक्रमा । स्थानं कृत्वावहित्थं च वामं चाधोमुखं भुजम्

kvachidunnamitairgAtraiH AviddhabhujavikramA | sthAnaM kR^itvAvahitthaM cha vAmaM chAdhomukhaM bhujam

नाभिप्रदेशे विन्यस्य सव्यं च खटकामुखम् । अर्धनारीगतिः कार्या स्त्रीपुंसाभ्यां विमिश्रिता

nAbhipradeshe vinyasya savyaM cha khaTakAmukham | ardhanArIgatiH kAryA strIpuMsAbhyAM vimishritA

उदात्तललितैर्गात्रैः पादैर्लीलासमन्वितैः । या पूर्वमेवाभिहिता ह्युत्तमानां गतिर्मया

udAttalalitairgAtraiH pAdairlIlAsamanvitaiH | yA pUrvamevAbhihitA hyuttamAnAM gatirmayA

स्त्रीणां कापुरुषाणां च ततोऽर्धार्धं तु योजयेत् । मध्यमोत्तमनीचानां नृणां यद् गतिचेष्टितम्

strINAM kApuruShANAM cha tato.ardhArdhaM tu yojayet | madhyamottamanIchAnAM nR^iNAM yad gaticheShTitam

स्त्रीणां तदेव कर्तव्या ललितैः पदविक्रमैः । बालानामपि कर्तव्या स्वच्छन्दपदविक्रमा

strINAM tadeva kartavyA lalitaiH padavikramaiH | bAlAnAmapi kartavyA svachChandapadavikramA

न तस्याः सौष्ठवं कार्यं न प्रमाणं प्रयोक्तृभिः । तृतीया प्रकृतिः कार्या नाम्ना चैव नपुंसका

na tasyAH sauShThavaM kAryaM na pramANaM prayoktR^ibhiH | tR^itIyA prakR^itiH kAryA nAmnA chaiva napuMsakA

नरस्वभावमुत्सृज्य स्त्रीगतिं तत्र योजयेत् । विपर्ययः प्रयोक्तव्यः पुरुषस्त्रीनपुंसके

narasvabhAvamutsR^ijya strIgatiM tatra yojayet | viparyayaH prayoktavyaH puruShastrInapuMsake

स्वभावमात्मनस्त्यक्त्वा तद्भावगमनादिह । व्याजेन क्रीडया वापि तथा भूयं च वञ्चनात्

svabhAvamAtmanastyaktvA tadbhAvagamanAdiha | vyAjena krIDayA vApi tathA bhUyaM cha va~nchanAt

स्त्री पुंसः प्रकृतिं कुर्यात् स्त्रीभावं पुरुषोऽपि च । धैर्योदार्येण सत्त्वेन बुद्ध्या तद्वच्च कर्मणा

strI puMsaH prakR^itiM kuryAt strIbhAvaM puruSho.api cha | dhairyodAryeNa sattvena buddhyA tadvachcha karmaNA

स्त्री पुमांसं त्वभिनयेत् वेषवाक्यविचेष्टितैः । स्त्रीवेषभाषितैर्युक्तं प्रेषिताप्रेषितैस्तथा

strI pumAMsaM tvabhinayet veShavAkyavicheShTitaiH | strIveShabhAShitairyuktaM preShitApreShitaistathA

मृदुसन्नगतिश्चैव पुमान् स्त्रीभावमाचरेत् । जातिहीनाश्च या नार्यः पुलिन्दशबराङ्गनाः

mR^idusannagatishchaiva pumAn strIbhAvamAcharet | jAtihInAshcha yA nAryaH pulindashabarA~NganAH

याश्चापि तासां कर्तव्या तज्जातिसदृशी गतिः । व्रतस्थानां तपःस्थानां लिङ्गस्थानां तथैव च

yAshchApi tAsAM kartavyA tajjAtisadR^ishI gatiH | vratasthAnAM tapaHsthAnAM li~NgasthAnAM tathaiva cha

खस्थानां चैव नारीणां समपादं प्रयोजयेत् । उद्धता येऽङ्गहाराः स्युः याश्चार्यो मण्डलानि च

khasthAnAM chaiva nArINAM samapAdaM prayojayet | uddhatA ye.a~NgahArAH syuH yAshchAryo maNDalAni cha

तानि नाट्यप्रयोगज्ञैर्न कर्तव्यानि योषिताम् । तथासनविधिः कार्यो नृणां स्त्रीणां विशेषतः

tAni nATyaprayogaj~nairna kartavyAni yoShitAm | tathAsanavidhiH kAryo nR^iNAM strINAM visheShataH

नानाभावसमायुक्तस्तथा च शयनाश्रयः । विष्कम्भिताञ्चितौ पादौ त्रिकं किञ्चित्समुन्नतम्

nAnAbhAvasamAyuktastathA cha shayanAshrayaH | viShkambhitA~nchitau pAdau trikaM ki~nchitsamunnatam

हस्तौ कट्यूरुविन्यस्तौ स्वस्थे स्यादुपवेशने । पादः प्रसारितः किञ्चिदेकश्चैवासनाश्रयः

hastau kaTyUruvinyastau svasthe syAdupaveshane | pAdaH prasAritaH ki~nchidekashchaivAsanAshrayaH

शिरः पार्श्वनतं चैव सचिन्त उपवेशने । चिबुकोपाश्रितौ हस्तौ बाहुशीर्षाश्रितं शिरः

shiraH pArshvanataM chaiva sachinta upaveshane | chibukopAshritau hastau bAhushIrShAshritaM shiraH

सम्प्रणष्टेन्द्रियमनाः शोकौत्सुक्योपवेशने । प्रसार्य बाहू शिथिलौ तथा श्रोपाश्रयाश्रितः

sampraNaShTendriyamanAH shokautsukyopaveshane | prasArya bAhU shithilau tathA shropAshrayAshritaH

मोहमूर्च्छामदग्लानिविषादेषूपवेशयेत् । सर्वपिण्डीकृताङ्गस्तु संयुक्तैः पादजानुभिः

mohamUrchChAmadaglAniviShAdeShUpaveshayet | sarvapiNDIkR^itA~Ngastu saMyuktaiH pAdajAnubhiH

व्याधिव्रीडितनिद्रासु ध्याने चोपविशेन्नरः । तथा चोत्कटिकं स्थानं स्फिक्पार्ष्णीनां समागमः

vyAdhivrIDitanidrAsu dhyAne chopavishennaraH | tathA chotkaTikaM sthAnaM sphikpArShNInAM samAgamaH

पित्र्ये निवापे जप्ये च सन्ध्यास्वाचमनेऽपि च । विष्कम्भितं पुनश्चैवं जानुं भूमौ निपातयेत्

pitrye nivApe japye cha sandhyAsvAchamane.api cha | viShkambhitaM punashchaivaM jAnuM bhUmau nipAtayet

प्रियाप्रसादने कार्यं होमादिकरणेषु च । महीगताभ्यां जानुभ्यामधोमुखमवस्थितम्

priyAprasAdane kAryaM homAdikaraNeShu cha | mahIgatAbhyAM jAnubhyAmadhomukhamavasthitam

देवाभिगमने चैव रुषितानां प्रसादने । शोके चाक्रन्दने तीव्रे मृतानां चैव दर्शने

devAbhigamane chaiva ruShitAnAM prasAdane | shoke chAkrandane tIvre mR^itAnAM chaiva darshane

त्रासने च कुसत्त्वानां नीचानां चैव याचने । होमयज्ञक्रियायां च प्रेष्याणां चैव कारयेत्

trAsane cha kusattvAnAM nIchAnAM chaiva yAchane | homayaj~nakriyAyAM cha preShyANAM chaiva kArayet

मुनीनां नियमेष्वेष भवेदासनजो विधिः । तथासनविधिः कार्यो विविधो नाटकाश्रयः

munInAM niyameShveSha bhavedAsanajo vidhiH | tathAsanavidhiH kAryo vividho nATakAshrayaH

स्त्रीणां च पुरुषाणां च बाह्यश्चाभ्यन्तरस्तथा । आभ्यन्तरस्तु नृपतेर्बाह्यो बाह्यगतस्य च

strINAM cha puruShANAM cha bAhyashchAbhyantarastathA | Abhyantarastu nR^ipaterbAhyo bAhyagatasya cha

देवानां नृपतीनां च दद्यात् सिंहासनं द्विजः । पुरोधसाममात्यानां भवेद्वेत्रासनं तथा

devAnAM nR^ipatInAM cha dadyAt siMhAsanaM dvijaH | purodhasAmamAtyAnAM bhavedvetrAsanaM tathA

मुण्डासनं च दातव्यं सेनानीयुवराजयोः । काष्ठासनं द्विजातीनां कुमाराणां कुथासनम्

muNDAsanaM cha dAtavyaM senAnIyuvarAjayoH | kAShThAsanaM dvijAtInAM kumArANAM kuthAsanam

एवं राजसभां प्राप्य कार्यस्त्वासनजो विधिः । स्त्रीणां चाप्यासनविधिं सम्प्रवक्ष्याम्यहं पुनः

evaM rAjasabhAM prApya kAryastvAsanajo vidhiH | strINAM chApyAsanavidhiM sampravakShyAmyahaM punaH

सिंहासनं तु राज्ञीनां देवीनां मुण्डमासनम् । पुरोधोऽमात्यपत्नीनां दद्याद्वेत्रासनं तथा

siMhAsanaM tu rAj~nInAM devInAM muNDamAsanam | purodho.amAtyapatnInAM dadyAdvetrAsanaM tathA

भोगिनीनां तथा चैव वस्त्रं चर्म कुथोऽपि वा । ब्राह्मणीतापसीनां च पट्टासनमथापि च

bhoginInAM tathA chaiva vastraM charma kutho.api vA | brAhmaNItApasInAM cha paTTAsanamathApi cha

वेश्यानां च प्रदातव्यमासनं च मयूरकम् । शेषाणां प्रमदानां तु भवेद् भूम्यासनं द्विजाः

veshyAnAM cha pradAtavyamAsanaM cha mayUrakam | sheShANAM pramadAnAM tu bhaved bhUmyAsanaM dvijAH

एवमाभ्यन्तरो ज्ञेयो बाह्यश्चासनजो विधिः । तथा स्वगृहवार्तासु च्छन्देनासनमिष्यते

evamAbhyantaro j~neyo bAhyashchAsanajo vidhiH | tathA svagR^ihavArtAsu chChandenAsanamiShyate

नियमस्थमुनीनां च भवेदासनजो विधिः । लिङ्गिनामासनविधिः कार्यो व्रतसमाश्रयः

niyamasthamunInAM cha bhavedAsanajo vidhiH | li~NginAmAsanavidhiH kAryo vratasamAshrayaH

ब्रुषीमुण्डासनप्रायं वेत्रासनमथापि च । होमे यज्ञक्रियायां च पित्र्येऽर्थे च प्रयोजयेत्

bruShImuNDAsanaprAyaM vetrAsanamathApi cha | home yaj~nakriyAyAM cha pitrye.arthe cha prayojayet

स्थानीया ये च पुरुषाः कुलविद्यासमन्विताः । तेषामासनसत्कारः कर्त्तव्य इह पार्थिवैः

sthAnIyA ye cha puruShAH kulavidyAsamanvitAH | teShAmAsanasatkAraH karttavya iha pArthivaiH

समे समासनं दद्यात् मध्ये मध्यममासनम् । अतिरिक्तेऽतिरिक्तं च हीने भूम्यासनं भवेत्

same samAsanaM dadyAt madhye madhyamamAsanam | atirikte.atiriktaM cha hIne bhUmyAsanaM bhavet

उपाध्यायस्य नृपतेर्गुरूणामग्रतो बुधैः । भूम्यासनं तथा कार्यमथवा काष्ठमासनम्

upAdhyAyasya nR^ipatergurUNAmagrato budhaiH | bhUmyAsanaM tathA kAryamathavA kAShThamAsanam

नौनागरथयानेषु भूमिकाष्ठासनेषु च । सहासनं न दुष्येत गुरूपाध्यायपार्थिवैः

naunAgarathayAneShu bhUmikAShThAsaneShu cha | sahAsanaM na duShyeta gurUpAdhyAyapArthivaiH

आकुञ्चितं समं चैव प्रसारितविवर्तने । उद्वाहितं नतं चैव शयने कर्म कीर्त्यते

Aku~nchitaM samaM chaiva prasAritavivartane | udvAhitaM nataM chaiva shayane karma kIrtyate

सर्वैराकुञ्चितैरङ्गैः शय्याविद्धे तु जानुनी । स्थानमाकुञ्चितं नाम शीतार्तानां प्रयोजयेत्

sarvairAku~nchitaira~NgaiH shayyAviddhe tu jAnunI | sthAnamAku~nchitaM nAma shItArtAnAM prayojayet

उत्तानितमुखं चैव स्रस्तमुक्तकरं तथा । समं नाम प्रसुप्तस्य स्थानकं संविधीयते

uttAnitamukhaM chaiva srastamuktakaraM tathA | samaM nAma prasuptasya sthAnakaM saMvidhIyate

एकं भुजमुपाधाय सम्प्रसारितजानुकम् । स्थानं प्रसारितं नाम सुखसुप्तस्य कारयेत्

ekaM bhujamupAdhAya samprasAritajAnukam | sthAnaM prasAritaM nAma sukhasuptasya kArayet

अधोमुखस्थितं चैव विवर्तितमिति स्मृतम् । शस्त्रक्षतमृतोत्क्षिप्तमत्तोन्मत्तेषु कारयेत्

adhomukhasthitaM chaiva vivartitamiti smR^itam | shastrakShatamR^itotkShiptamattonmatteShu kArayet

अंसोपरि शिरः कृत्वा कर्पूरक्षोभमेव च । उद्वाहितं तु विज्ञेयं लीलया वेशने प्रभोः

aMsopari shiraH kR^itvA karpUrakShobhameva cha | udvAhitaM tu vij~neyaM lIlayA veshane prabhoH

ईषत्प्रसारिते जङ्घे यत्र स्रस्तौ करावुभौ । आलस्यश्रमखेदेषु नतं स्थानं विधीयते

IShatprasArite ja~Nghe yatra srastau karAvubhau | AlasyashramakhedeShu nataM sthAnaM vidhIyate

गतिप्राचारस्तु मयोदितोऽयं नोक्तश्च यः सोऽर्थवशेन साध्यः । अतः परं रङ्गपरिक्रमस्य वक्ष्यामि कक्ष्यां प्रविभागयुक्ताम्

gatiprAchArastu mayodito.ayaM noktashcha yaH so.arthavashena sAdhyaH | ataH paraM ra~Ngaparikramasya vakShyAmi kakShyAM pravibhAgayuktAm