एताश्चार्यो मया प्रोक्ता यथावच्छस्त्रमोक्षणे । चारीसंयोगजानीह मण्डलानि निबोधत

etAshchAryo mayA proktA yathAvachChastramokShaNe | chArIsaMyogajAnIha maNDalAni nibodhata

अतिक्रान्तं विचित्रं च तथा ललितसञ्चरम् । सूचीविद्धं दण्डपादं विहृतालातके तथा

atikrAntaM vichitraM cha tathA lalitasa~ncharam | sUchIviddhaM daNDapAdaM vihR^itAlAtake tathA

वामबन्धं सललितं क्रान्तञ्चाकाशगामि च । मण्डलानि द्विजश्रेष्ठाः ! भूमिगानि निबोधत

vAmabandhaM salalitaM krAnta~nchAkAshagAmi cha | maNDalAni dvijashreShThAH ! bhUmigAni nibodhata

भ्रमरास्कन्दिते स्यातामावर्तं च ततः परम् । समाक्रन्दितमप्याहुरेडकाक्रीडितं तथा

bhramarAskandite syAtAmAvartaM cha tataH param | samAkranditamapyAhureDakAkrIDitaM tathA

अड्डितं शकटास्यं च तथाऽध्यर्धकमेव च । पिष्टकुट्टं च विज्ञेयं तथा चाषगतं पुनः

aDDitaM shakaTAsyaM cha tathA.adhyardhakameva cha | piShTakuTTaM cha vij~neyaM tathA chAShagataM punaH

एतान्यपि दशोक्तानि भूमिगानीह नामतः । आद्यं पादं च जनितं कृत्वोद्वाहितमाचरेत्

etAnyapi dashoktAni bhUmigAnIha nAmataH | AdyaM pAdaM cha janitaM kR^itvodvAhitamAcharet

अलातं वामकं चैव पार्श्वक्रान्तं च दक्षिणम् । सूचीवामं पुनश्चैव पार्श्वक्रान्तं च दक्षिणम्

alAtaM vAmakaM chaiva pArshvakrAntaM cha dakShiNam | sUchIvAmaM punashchaiva pArshvakrAntaM cha dakShiNam

सूचीं वामक्रमं दद्यादपक्रान्तं च दक्षिणम् । सूचीवामं पुनश्चैव त्रिकं च परिवर्तयेत्

sUchIM vAmakramaM dadyAdapakrAntaM cha dakShiNam | sUchIvAmaM punashchaiva trikaM cha parivartayet

तथा दक्षिणमुद्वृत्तमलातञ्चैव वामकम् । परिच्छिन्नं तु कर्तव्यं बाह्यभ्रमरकेण हि

tathA dakShiNamudvR^ittamalAta~nchaiva vAmakam | parichChinnaM tu kartavyaM bAhyabhramarakeNa hi

अतिक्रान्तं पुनर्वामं दण्डपादञ्च दक्षिणम् । विज्ञेयमेतद् व्यायामे त्वतिक्रान्तं तु मण्डलम्

atikrAntaM punarvAmaM daNDapAda~ncha dakShiNam | vij~neyametad vyAyAme tvatikrAntaM tu maNDalam

आद्यं तु जनितं कृत्वा तेनैव च निकुट्टकम् । आस्पन्दितं तु वामेन पार्श्वक्रान्तं च दक्षिणम्

AdyaM tu janitaM kR^itvA tenaiva cha nikuTTakam | AspanditaM tu vAmena pArshvakrAntaM cha dakShiNam

वामं सूचीपदं दद्यादपक्रान्तञ्च दक्षिणम् । भुजङ्गत्रासितं वाममतिक्रान्तं च दक्षिणम्

vAmaM sUchIpadaM dadyAdapakrAnta~ncha dakShiNam | bhuja~NgatrAsitaM vAmamatikrAntaM cha dakShiNam

उद्वृत्तं दक्षिणं चैवाऽलातं चैवात्र वामकम् । पार्श्वक्रान्तं पुनः सव्यं सूचीवामक्रमं तथा

udvR^ittaM dakShiNaM chaivA.alAtaM chaivAtra vAmakam | pArshvakrAntaM punaH savyaM sUchIvAmakramaM tathA

विक्षेपो दक्षिणस्य स्यादपक्रान्तं च वामकम् । बाह्यभ्रमरकं चैव विक्षेपं चैव योजयेत्

vikShepo dakShiNasya syAdapakrAntaM cha vAmakam | bAhyabhramarakaM chaiva vikShepaM chaiva yojayet

विज्ञेयमेतद्व्यायामे विचित्रं नाम मण्डलम् । कृत्वोर्ध्वजानुचरणमाद्यं सूचीं प्रयोजयेत्

vij~neyametadvyAyAme vichitraM nAma maNDalam | kR^itvordhvajAnucharaNamAdyaM sUchIM prayojayet

अपक्रान्तः पुनर्वाम आद्यः पार्श्वगतो भवेत् । वामसूचीं पुनर्दद्यात् त्रिकञ्च परिवर्तयेत्

apakrAntaH punarvAma AdyaH pArshvagato bhavet | vAmasUchIM punardadyAt trika~ncha parivartayet

पार्श्वक्रान्तं पुनश्चाद्यमतिक्रान्तञ्च वामकम् । सूचीवामक्रमं कृत्वा ह्यपक्रान्तश्च वामकम्

pArshvakrAntaM punashchAdyamatikrAnta~ncha vAmakam | sUchIvAmakramaM kR^itvA hyapakrAntashcha vAmakam

पार्श्वक्रान्तं पुनश्चाद्यमतिक्रान्तं च वामकम् । परिच्छिन्नं च कर्तव्यं बाह्यभ्रमणकेन हि

pArshvakrAntaM punashchAdyamatikrAntaM cha vAmakam | parichChinnaM cha kartavyaM bAhyabhramaNakena hi

एष चारीप्रयोगस्तु कार्यो ललितसञ्चरैः । सूचीवामपदं दद्यात् त्रिकञ्च परिवर्तयेत्

eSha chArIprayogastu kAryo lalitasa~ncharaiH | sUchIvAmapadaM dadyAt trika~ncha parivartayet

पार्श्वक्रान्तः पुनश्चाद्यो वामोऽतिक्रान्त एव च । सूचीमाद्यं पुनर्दद्यादतिक्रान्तञ्च वामकम्

pArshvakrAntaH punashchAdyo vAmo.atikrAnta eva cha | sUchImAdyaM punardadyAdatikrAnta~ncha vAmakam

पार्श्वक्रान्तं पुनश्चाद्यं सूचीविद्धे तु मण्डले । आद्यस्तु जनितो भूत्वा स च दण्डक्रमो भवेत्

pArshvakrAntaM punashchAdyaM sUchIviddhe tu maNDale | Adyastu janito bhUtvA sa cha daNDakramo bhavet

वामसूचीं पुनर्दद्यात् त्रिकञ्च परिवर्तयेत् । उद्वृत्तो दक्षिणश्च स्यादलातश्चैव वामकः

vAmasUchIM punardadyAt trika~ncha parivartayet | udvR^itto dakShiNashcha syAdalAtashchaiva vAmakaH

पार्श्वक्रान्तः पुनश्चाद्यो भुजङ्गत्रासितस्तथा । अतिक्रान्तः पुनर्वामो दण्डपादश्च दक्षिणः

pArshvakrAntaH punashchAdyo bhuja~NgatrAsitastathA | atikrAntaH punarvAmo daNDapAdashcha dakShiNaH

वामसूचीत्रिकावर्तो दण्डपादे तु मण्डले । आद्यं तु जनितं कृत्वा तेनैव च निकुट्टकम्

vAmasUchItrikAvarto daNDapAde tu maNDale | AdyaM tu janitaM kR^itvA tenaiva cha nikuTTakam

आस्पन्दितं च वामेन ह्युद्वृत्तं दक्षिणेन च । अलातं वामकं पादं सूचीं दद्यात्तु दक्षिणम्

AspanditaM cha vAmena hyudvR^ittaM dakShiNena cha | alAtaM vAmakaM pAdaM sUchIM dadyAttu dakShiNam

पार्श्वक्रान्तः पुनर्वाम आक्षिप्तो दक्षिणस्तथा । समावर्त्य त्रिकं चैव दण्डपादं प्रसारयेत्

pArshvakrAntaH punarvAma AkShipto dakShiNastathA | samAvartya trikaM chaiva daNDapAdaM prasArayet

सूचीवामपदं दद्यात् त्रिकं तु परिवर्तयेत् । भुजङ्गत्रासितश्चाद्यो वामोऽतिक्रान्त एव च

sUchIvAmapadaM dadyAt trikaM tu parivartayet | bhuja~NgatrAsitashchAdyo vAmo.atikrAnta eva cha

एष चारीप्रयोगस्तु विहृते मण्डले भवेत् । सूचीमाद्यक्रमं कृत्वा चाऽपक्रान्तं च वामकम्

eSha chArIprayogastu vihR^ite maNDale bhavet | sUchImAdyakramaM kR^itvA chA.apakrAntaM cha vAmakam

पार्श्वक्रान्तस्ततश्चाद्योऽप्यलातश्चैव वामकः । भ्रान्त्वा चारीभिरेताभिः पर्यायेणाथ मण्डलम्

pArshvakrAntastatashchAdyo.apyalAtashchaiva vAmakaH | bhrAntvA chArIbhiretAbhiH paryAyeNAtha maNDalam

षट्संख्यं सप्तसंख्यं च ललितैः पादविक्रमैः । अधिकुर्यादपक्रान्तमतिक्रान्तं च वामकम्

ShaTsaMkhyaM saptasaMkhyaM cha lalitaiH pAdavikramaiH | adhikuryAdapakrAntamatikrAntaM cha vAmakam

अपक्रन्तः पुनश्चाद्यो वामोऽतिक्रान्त एव च । पादभ्रमरकश्च स्यादलाते खलु मण्डले

apakrantaH punashchAdyo vAmo.atikrAnta eva cha | pAdabhramarakashcha syAdalAte khalu maNDale

सूचीमाद्यक्रमं कृत्वा ह्यपक्रान्तं च वामकम् । आद्यो दण्डक्रमश्चैव सूचीपादस्तु वामकः

sUchImAdyakramaM kR^itvA hyapakrAntaM cha vAmakam | Adyo daNDakramashchaiva sUchIpAdastu vAmakaH

कार्यस्त्रिकविवर्तश्च पार्श्वक्रान्तश्च दक्षिणः । आक्षिप्तं वामकं कुर्यात् दण्डपार्श्वं च दक्षिणम्

kAryastrikavivartashcha pArshvakrAntashcha dakShiNaH | AkShiptaM vAmakaM kuryAt daNDapArshvaM cha dakShiNam

उरुद्वृत्तं च तेनैव कर्तव्यं दक्षिणेन तु । सूचीवामक्रमं कृत्वा त्रिकं च परिवर्तयेत्

urudvR^ittaM cha tenaiva kartavyaM dakShiNena tu | sUchIvAmakramaM kR^itvA trikaM cha parivartayet

अलातश्च भवेद्वामः पार्श्वक्रान्तश्च दक्षिणः । अतिक्रान्तः पुनर्वामो वामबन्धे तु मण्डले

alAtashcha bhavedvAmaH pArshvakrAntashcha dakShiNaH | atikrAntaH punarvAmo vAmabandhe tu maNDale

सूचीमाद्यक्रमं कृत्वा ह्यपक्रान्तं च वामकम् । पार्श्वक्रान्तः पुनश्चाद्यो भुजङ्गत्रासितः स च

sUchImAdyakramaM kR^itvA hyapakrAntaM cha vAmakam | pArshvakrAntaH punashchAdyo bhuja~NgatrAsitaH sa cha

अतिक्रान्तः पुनर्वाम आक्षिप्तो दक्षिणस्तथा । अतिक्रान्तः पुनर्वाम उरुद्वृत्तस्तथैव च

atikrAntaH punarvAma AkShipto dakShiNastathA | atikrAntaH punarvAma urudvR^ittastathaiva cha

अलातश्च पुनर्वामः पार्श्वक्रान्तश्च दक्षिणः । सूचीवामं पुनर्दद्यादपक्रान्तस्तु दक्षिणः

alAtashcha punarvAmaH pArshvakrAntashcha dakShiNaH | sUchIvAmaM punardadyAdapakrAntastu dakShiNaH

अतिक्रान्तः पुनर्वामः कार्यो ललितसंज्ञकः । एष पादप्रसारस्तु ललिते मण्डले भवेत्

atikrAntaH punarvAmaH kAryo lalitasaMj~nakaH | eSha pAdaprasArastu lalite maNDale bhavet

सूचीवामक्रमं कृत्वा ह्यपक्रान्तश्च वामकम् । पार्श्वक्रान्तं पुनश्चाद्यं वामपार्श्वक्रमं तथा

sUchIvAmakramaM kR^itvA hyapakrAntashcha vAmakam | pArshvakrAntaM punashchAdyaM vAmapArshvakramaM tathA

भ्रान्त्वा चारीभिरेताभिः पर्यायेणाथ मण्डलम् । वामसूचीं ततो दद्यादपक्रान्तं च दक्षिणम्

bhrAntvA chArIbhiretAbhiH paryAyeNAtha maNDalam | vAmasUchIM tato dadyAdapakrAntaM cha dakShiNam

स्वभावगमने ह्येतन्मण्डलं संविधीयते । क्रान्तमेतत्तु विज्ञेयं नामतो नाट्ययोक्तृभिः

svabhAvagamane hyetanmaNDalaM saMvidhIyate | krAntametattu vij~neyaM nAmato nATyayoktR^ibhiH

एतान्याकाशगामीनि ज्ञेयान्येवं दशैव तु । अतः परं प्रवक्ष्यामि भौमानामिह लक्षणम्

etAnyAkAshagAmIni j~neyAnyevaM dashaiva tu | ataH paraM pravakShyAmi bhaumAnAmiha lakShaNam

आद्यस्तु जनितः कार्यो वामश्चास्पन्दितो भवेत् । शकटास्यः पुनश्चाद्यो वामश्चापि प्रसारितः

Adyastu janitaH kAryo vAmashchAspandito bhavet | shakaTAsyaH punashchAdyo vAmashchApi prasAritaH

आद्यो भ्रमरकः कार्यस्त्रिकं च परिवर्तयेत् । आस्कन्दितः पुनर्वामः शकटास्यश्च दक्षिणः

Adyo bhramarakaH kAryastrikaM cha parivartayet | AskanditaH punarvAmaH shakaTAsyashcha dakShiNaH

वामः पृष्ठापसर्पी च दद्याद् भ्रमरकं तथा । स एवास्पन्दितः कार्यस्त्वेतद् भ्रमरमण्डलम्

vAmaH pR^iShThApasarpI cha dadyAd bhramarakaM tathA | sa evAspanditaH kAryastvetad bhramaramaNDalam

आद्यो भ्रमरकः कार्यो वामश्चैवाड्डितो भवेत् । कार्यस्त्रिकविवर्त्तश्च शकटास्यश्च दक्षिणः

Adyo bhramarakaH kAryo vAmashchaivADDito bhavet | kAryastrikavivarttashcha shakaTAsyashcha dakShiNaH

उरुद्वृत्तः स एव स्याद्वामश्चैवापसर्पितः । कार्यस्त्रिकविवर्त्तश्च दक्षिणः स्पन्दितो भवेत्

urudvR^ittaH sa eva syAdvAmashchaivApasarpitaH | kAryastrikavivarttashcha dakShiNaH spandito bhavet

शकटास्यो भवेद्वामस्तदेवास्फोटनं भवेत् । एतदास्पन्दितं नाम व्यायामे युद्धमण्डलम्

shakaTAsyo bhavedvAmastadevAsphoTanaM bhavet | etadAspanditaM nAma vyAyAme yuddhamaNDalam

आद्यस्तु जनितं कृत्वा वामश्चैव निकुट्टकम् । शकटास्यः पुनश्चाद्य उरुद्वृत्तः स एव तु

Adyastu janitaM kR^itvA vAmashchaiva nikuTTakam | shakaTAsyaH punashchAdya urudvR^ittaH sa eva tu

पृष्ठापसर्पी वामश्च स च चाषगतिर्भवेत् । आस्पन्दितः पुनर्दक्षः शकटास्यश्च वामकः

pR^iShThApasarpI vAmashcha sa cha chAShagatirbhavet | AspanditaH punardakShaH shakaTAsyashcha vAmakaH

आद्यो भ्रमरकश्चैव त्रिकं च परिवर्तयेत् । पृष्ठापसर्पी वामश्चेत्यावर्तं मण्डलं भवेत्

Adyo bhramarakashchaiva trikaM cha parivartayet | pR^iShThApasarpI vAmashchetyAvartaM maNDalaM bhavet

समपादं बुधः कृत्वा स्थानं हस्तौ प्रसारयेत् । निरन्तरावूर्ध्वतलावावेष्ट्योद्वेष्ट्य चैव हि

samapAdaM budhaH kR^itvA sthAnaM hastau prasArayet | nirantarAvUrdhvatalAvAveShTyodveShTya chaiva hi

कटीतटे विनिक्षिप्य चाद्यमावर्त्तयेत् क्रमात् । यथाक्रमं पुनर्वाममावर्तेन प्रसारयेत्

kaTItaTe vinikShipya chAdyamAvarttayet kramAt | yathAkramaM punarvAmamAvartena prasArayet

चारया चानया भ्रान्त्वा पर्यायेणाथ मण्डलम् । समोत्सरितमेतत्तु कार्यं व्यायाममण्डलम्

chArayA chAnayA bhrAntvA paryAyeNAtha maNDalam | samotsaritametattu kAryaM vyAyAmamaNDalam

पादैस्तु भूमिसंयुक्तैः सूचीविद्धैस्तथैव च । एडकाक्रीडितैश्चैव तूर्णैस्त्रिकविवर्तितैः

pAdaistu bhUmisaMyuktaiH sUchIviddhaistathaiva cha | eDakAkrIDitaishchaiva tUrNaistrikavivartitaiH

सूचीविद्धापविद्धैश्च क्रमेणावृत्त्य मण्डलम् । एडकाक्रीडितं विद्यात् खण्डमण्डलसंज्ञितम्

sUchIviddhApaviddhaishcha krameNAvR^ittya maNDalam | eDakAkrIDitaM vidyAt khaNDamaNDalasaMj~nitam

सव्यमुद्घट्टितं कृत्वा तेनैवावर्तमाचरेत् । तेनैवास्कन्दितः कार्यः शकटास्यश्च वामकः

savyamudghaTTitaM kR^itvA tenaivAvartamAcharet | tenaivAskanditaH kAryaH shakaTAsyashcha vAmakaH

आद्यः पृष्ठापसर्पी च स च चाषगतिर्भवेत् । अड्डितश्च पुनर्वाम आद्यश्चैवापसर्पितः

AdyaH pR^iShThApasarpI cha sa cha chAShagatirbhavet | aDDitashcha punarvAma AdyashchaivApasarpitaH

वामो भ्रमरकः कार्य आद्य आस्कन्दितो भवेत् । तेनैवास्फोटनं कुर्यादेतदड्डितमण्डलम्

vAmo bhramarakaH kArya Adya Askandito bhavet | tenaivAsphoTanaM kuryAdetadaDDitamaNDalam

आद्यं तु जनितं कृत्वा तेनैव च निकुट्टकम् । स एव शकटास्यश्च वामश्चास्कन्दितो भवेत्

AdyaM tu janitaM kR^itvA tenaiva cha nikuTTakam | sa eva shakaTAsyashcha vAmashchAskandito bhavet

विज्ञेयं शकटास्यं तु व्यायामे युद्धमण्डलम् । पादैश्च शकटास्यस्थैः पर्यायेणाथ मण्डलम्

vij~neyaM shakaTAsyaM tu vyAyAme yuddhamaNDalam | pAdaishcha shakaTAsyasthaiH paryAyeNAtha maNDalam

आद्यस्तु जनितो भूत्वा स एवास्कन्दितो भवेत् । अपसर्पी पुनर्वामः शकटास्यश्च दक्षिणः

Adyastu janito bhUtvA sa evAskandito bhavet | apasarpI punarvAmaH shakaTAsyashcha dakShiNaH

भ्रान्त्वा चारीभिरेताभिः पर्यायेणाथ मण्डलम् । अध्यर्धमेतद्विज्ञेयं नियुद्धे चापि मण्डलम्

bhrAntvA chArIbhiretAbhiH paryAyeNAtha maNDalam | adhyardhametadvij~neyaM niyuddhe chApi maNDalam

सूचीमाद्यक्रमं कृत्वा ह्यपक्रान्तं च वामकम् । भुजङ्गत्रासितश्चाद्य एवमेव तु वामकः

sUchImAdyakramaM kR^itvA hyapakrAntaM cha vAmakam | bhuja~NgatrAsitashchAdya evameva tu vAmakaH

भुजङ्गत्रासितैर्भ्रान्त्वा पादैरपि च मण्डलम् । पिष्टकुट्टं च विज्ञेयं चारीभिर्मण्डलं बुधैः

bhuja~NgatrAsitairbhrAntvA pAdairapi cha maNDalam | piShTakuTTaM cha vij~neyaM chArIbhirmaNDalaM budhaiH

सर्वैश्चाषगतैः पादैः परिभ्राम्य तु मण्डलम् । एतच्चाषगतं विद्यान्नियुद्धे चापि मण्डलम्

sarvaishchAShagataiH pAdaiH paribhrAmya tu maNDalam | etacchAShagataM vidyAnniyuddhe chApi maNDalam

नानाचारीसमुत्थानि मण्डलानि समासतः । उक्तान्यतः परं चैव समचारीणि योजयेत्

nAnAchArIsamutthAni maNDalAni samAsataH | uktAnyataH paraM chaiva samachArINi yojayet

समचारीप्रयोगो यस्तत्समं नाम मण्डलम् । आचार्यबुद्ध्या तानीह कर्तव्यानि प्रयोक्तृभिः

samachArIprayogo yastatsamaM nAma maNDalam | AchAryabuddhyA tAnIha kartavyAni prayoktR^ibhiH

एतानि खण्डानि समण्डलानि युद्धे नियुद्धे च परिक्रमे च । लीलाङ्गमाधुर्यपुरस्कृतानि कार्याणि वाद्यानुगतानि तज्ज्ञैः

etAni khaNDAni samaNDalAni yuddhe niyuddhe cha parikrame cha | lIlA~NgamAdhuryapuraskR^itAni kAryANi vAdyAnugatAni tajj~naiH