प्रणम्य शिरसा देवौ पितामहमहेश्वरौ । नाट्यशास्त्रं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा यदुदाहृतम्

praNamya shirasA devau pitAmahamaheshvarau | nATyashAstraM pravakShyAmi brahmaNA yadudAhR^itam

समाप्तजप्यं व्रतिनं स्वसुतैः परिवारितम् । अनध्याये कदाचित्तु भरतं नाट्यकोविदम्

samAptajapyaM vratinaM svasutaiH parivAritam | anadhyAye kadAchittu bharataM nATyakovidam

मुनयः पर्युपास्यैनमात्रेयप्रमुखाः पुरा । पप्रच्छुस्ते महात्मानो नियतेन्द्रियबुद्धयः

munayaH paryupAsyainamAtreyapramukhAH purA | paprachChuste mahAtmAno niyatendriyabuddhayaH

योऽयं भगवता सम्यग्ग्रथितो वेदसम्मितः । नाट्यवेदं कथं ब्रह्मन्नुत्पन्नः कस्य वा कृते

yo.ayaM bhagavatA samyaggrathito vedasammitaH | nATyavedaM kathaM brahmannutpannaH kasya vA kR^ite

कत्यङ्गः किंप्रमाणश्च प्रयोगश्चास्य कीदृशः । सर्वमेतद्यथातत्त्वं भगवन्वक्तुमर्हसि

katya~NgaH kiMpramANashcha prayogashchAsya kIdR^ishaH | sarvametadyathAtattvaM bhagavanvaktumarhasi

तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः । प्रत्युवाच ततो वाक्यं नाट्यवेदकथां प्रति

teShAM tu vachanaM shrutvA munInAM bharato muniH | pratyuvAcha tato vAkyaM nATyavedakathAM prati

भवद्भिः शुचिभिर्भूत्वा तथाऽवहितमानसैः । श्रूयतां नाट्यवेदस्य सम्भवो ब्रह्मनिर्मितः

bhavad.hbhiH shuchibhirbhUtvA tathA.avahitamAnasaiH | shrUyatAM nATyavedasya sambhavo brahmanirmitaH

पूर्वं कृतयुगे विप्रा वृत्ते स्वायंभुवेऽन्तरे । त्रेतायुगेऽथ सम्प्राप्ते मनोर्वैवस्वतस्य तु

pUrvaM kR^itayuge viprA vR^itte svAyaMbhuve.antare | tretAyuge.atha samprApte manorvaivasvatasya tu

ग्राम्यधर्मप्रवृत्ते तु कामलोभवशं गते । ईर्ष्याक्रोधादिसंमूढे लोके सुखितदुःखिते

grAmyadharmapravR^itte tu kAmalobhavashaM gate | IrShyAkrodhAdisaMmUDhe loke sukhitaduHkhite

देवदानवगन्धर्वयक्षरक्षोमहोरगैः । जम्बुद्वीपे समाक्रान्ते लोकपालप्रतिष्ठिते

devadAnavagandharvayakSharakShomahoragaiH | jambudvIpe samAkrAnte lokapAlapratiShThite

महेन्द्रप्रमुखैर्देवैरुक्तः किल पितामहः । क्रीडनीयकमिच्छामो दृष्यं श्रव्यं च यद्भवेत्

mahendrapramukhairdevairuktaH kila pitAmahaH | krIDanIyakamichChAmo dR^iShyaM shravyaM cha yadbhavet

न वेदव्यवहारोऽयं संश्राव्यः शूद्रजातिषु । तस्मात्सृजापरं वेदं पञ्चमं सार्ववर्णिकम्

na vedavyavahAro.ayaM saMshrAvyaH shUdrajAtiShu | tasmAtsR^ijAparaM vedaM pa~nchamaM sArvavarNikam

एवमस्त्विति तानुक्त्वा देवराजं विसृज्य च । सस्मार चतुरो वेदान्योगमास्थाय तत्त्ववित्

evamastviti tAnuktvA devarAjaM visR^ijya cha | sasmAra chaturo vedAnyogamAsthAya tattvavit

(नेमे वेदा यतः श्राव्याः स्त्रीशूद्राद्यासु जातिषु । वेदमन्यत्ततः स्रक्ष्ये सर्वश्राव्यं तु पञ्चमम् ॥) धर्म्यमर्थ्यं यशस्यं च सोपदेश्यं ससङ्ग्रहम् । भविष्यतश्च लोकस्य सर्वकर्मानुदर्शकम्

(neme vedA yataH shrAvyAH strIshUdrAdyAsu jAtiShu | vedamanyattataH srakShye sarvashrAvyaM tu pa~nchamam ||) dharmyamarthyaM yashasyaM cha sopadeshyaM sasa~Ngraham | bhaviShyatashcha lokasya sarvakarmAnudarshakam

सर्वशात्रार्थसम्पन्नं सर्वशिल्पप्रवर्तकम् । नाट्याख्यं पञ्चमं वेदं सेतिहासं करोम्यहम्

sarvashAtrArthasampannaM sarvashilpapravartakam | nATyAkhyaM pa~nchamaM vedaM setihAsaM karomyaham

एवं सङ्कल्प्य भगवान् सर्ववेदाननुस्मरन् । नाट्यवेदं ततश्चक्रे चतुर्वेदाङ्गसम्भवम्

evaM sa~Nkalpya bhagavAn sarvavedAnanusmaran | nATyavedaM tatashchakre chaturvedA~Ngasambhavam

जग्राह पाठ्यमृग्वेदात्सामभ्यो गीतमेव च । यजुर्वेदादभिनयान् रसानाथर्वणादपि

jagrAha pAThyamR^igvedAtsAmabhyo gItameva cha | yajurvedAdabhinayAn rasAnAtharvaNAdapi

वेदोपवेदैः सम्बद्धो नाट्यवेदो महात्मना । एवं भगवता सृष्टो ब्रह्मणा सर्ववेदिना

vedopavedaiH sambaddho nATyavedo mahAtmanA | evaM bhagavatA sR^iShTo brahmaNA sarvavedinA

उत्पाद्य नाट्यवेदं तु ब्रह्मोवाच सुरेश्वरम् । इतिहासो मया सृष्टः स सुरेषु नियुज्यताम्

utpAdya nATyavedaM tu brahmovAcha sureshvaram | itihAso mayA sR^iShTaH sa sureShu niyujyatAm

कुशला ये विदग्धाश्च प्रगल्भाश्च जितश्रमाः । तेष्वयं नाट्यसंज्ञो हि वेदः संक्राम्यतां त्वया

kushalA ye vidagdhAshcha pragalbhAshcha jitashramAH | teShvayaM nATyasa.nj~no hi vedaH sa.nkrAmyatAM tvayA

तच्छृत्वा वचनं शक्रो ब्रह्मणा यदुदाहृतम् । प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा प्रत्युवाच पितामहम्

tachChR^itvA vachanaM shakro brahmaNA yadudAhR^itam | prA~njaliH praNato bhUtvA pratyuvAcha pitAmaham

ग्रहणे धारणे ज्ञाने प्रयोगे चास्य सत्तम । अशक्ता भगवन् देवा अयोग्या नाट्यकर्मणि

grahaNe dhAraNe j~nAne prayoge chAsya sattama | ashaktA bhagavan devA ayogyA nATyakarmaNi

य इमे वेदगुह्यज्ञा ऋषयः संशितव्रताः । एतेऽस्य ग्रहणे शक्ताः प्रयोगे धारणे तथा

ya ime vedaguhyaj~nA R^iShayaH saMshitavratAH | ete.asya grahaNe shaktAH prayoge dhAraNe tathA

श्रुत्वा तु शक्रवचनं मामाहाम्बुजसम्भवः । त्वं पुत्रशतसंयुक्तः प्रयोक्ताऽस्य भवानघ

shrutvA tu shakravachanaM mAmAhAmbujasambhavaH | tvaM putrashatasaMyuktaH prayoktA.asya bhavAnagha

आज्ञापितो विदित्वाऽहं नाट्यवेदं पितामहात् । पुत्रानध्यापयामास प्रयोगं चापि तत्त्वतः

Aj~nApito viditvA.ahaM nATyavedaM pitAmahAt | putrAnadhyApayAmAsa prayogaM chApi tattvataH

शाण्डिल्यं चैव वात्स्यं च कोहलं दत्तिलं तथा । जटिलम्बष्टकौ चैव तण्डुमग्निशिखं तथा

shANDilyaM chaiva vAtsyaM cha kohalaM dattilaM tathA | jaTilambaShTakau chaiva taNDumagnishikhaM tathA

सैन्धवं सपुलोमानं शाड्वलिं विपुलं तथा । कपिञ्जलिं वादिरं च यमधूम्रायणौ तथा

saindhavaM sapulomAnaM shAD.hvaliM vipulaM tathA | kapi~njaliM vAdiraM cha yamadhUmrAyaNau tathA

जम्बुध्वजं काकजङ्घं स्वर्णकं तापसं तथा । कैदारिं शालिकर्णं च दीर्घगात्रं च शालिकम्

jambudhvajaM kAkaja~NghaM svarNakaM tApasaM tathA | kaidAriM shAlikarNaM cha dIrghagAtraM cha shAlikam

कौत्सं ताण्डायनिं चैव पिङ्गलं चित्रकं तथा । बन्धुलं भल्लकं चैव मुष्ठिकं सैन्धवायनम्

kautsaM tANDAyaniM chaiva pi~NgalaM chitrakaM tathA | bandhulaM bhallakaM chaiva muShThikaM saindhavAyanam

तैतिलं भार्गवं चैव शुचिं बहुलमेव च । अबुधं बुधसेनं च पाण्डुकर्णं सुकेरलम्

taitilaM bhArgavaM chaiva shuchiM bahulameva cha | abudhaM budhasenaM cha pANDukarNaM sukeralam

ऋजुकं मण्डकं चैव शम्बरं वञ्जुलं तथा । मागधं सरलं चैव कर्तारं चोग्रमेव च

R^ijukaM maNDakaM chaiva shambaraM va~njulaM tathA | mAgadhaM saralaM chaiva kartAraM chogrameva cha

तुषारं पार्षदं चैव गौतमं बादरायणम् । विशालं शबलं चैव सुनामं मेषमेव च

tuShAraM pArShadaM chaiva gautamaM bAdarAyaNam | vishAlaM shabalaM chaiva sunAmaM meShameva cha

कालियं भ्रमरं चैव तथा पीठमुखं मुनिम् । नखकुट्टाश्मकुट्टौ च षट्पदं सोत्तमं तथा

kAliyaM bhramaraM chaiva tathA pIThamukhaM munim | nakhakuTTAshmakuTTau cha ShaT.hpadaM sottamaM tathA

पादुकोपानहौ चैव श्रुतिं चाषस्वरं तथा । अग्निकुण्डाज्यकुण्डौ च वितण्ड्य ताण्ड्यमेव च

pAdukopAnahau chaiva shrutiM chAShasvaraM tathA | agnikuNDAjyakuNDau cha vitaNDya tANDyameva cha

कर्तराक्षं हिरण्याक्षं कुशलं दुःसहं तथा । लाजं भयानकं चैव बीभत्सं सविचक्षणम्

kartarAkShaM hiraNyAkShaM kushalaM duHsahaM tathA | lAjaM bhayAnakaM chaiva bIbhatsaM savichakShaNam

पुण्ड्राक्षं पुण्ड्रनासं चाप्यसितं सितमेव च । विद्युज्जिह्वं महाजिह्वं शालङ्कायनमेव च

puNDrAkShaM puNDranAsaM chApyasitaM sitameva cha | vidyujjihvaM mahAjihvaM shAla~NkAyanameva cha

श्यामायनं माठरं च लोहिताङ्गं तथैव च । संवर्तकं पञ्चशिखं त्रिशिखं शिखमेव च

shyAmAyanaM mATharaM cha lohitA~NgaM tathaiva cha | saMvartakaM pa~nchashikhaM trishikhaM shikhameva cha

शङ्खवर्णमुखं शण्डं शङ्कुकर्णमथापि च । शक्रनेमिं गभस्तिं चाप्यंशुमालिं शठं तथा

sha~NkhavarNamukhaM shaNDaM sha~NkukarNamathApi cha | shakranemiM gabhastiM chApyaMshumAliM shaThaM tathA

विद्युतं शातजङ्घं च रौद्रं वीरमथापि च । पितामहाज्ञयाऽस्माभिर्लोकस्य च गुणेप्सया

vidyutaM shAtaja~NghaM cha raudraM vIramathApi cha | pitAmahAj~nayA.asmAbhirlokasya cha guNepsayA

प्रयोजितं पुत्रशतं यथाभूमिविभागशः । यो यस्मिन्कर्मणि यथा योग्यस्तस्मिन् स योजितः

prayojitaM putrashataM yathAbhUmivibhAgashaH | yo yasminkarmaNi yathA yogyastasmin sa yojitaH

भारतीं सात्वतीं चैव वृत्तिमारभटीं तथा । समाश्रितः प्रयोगस्तु प्रयुक्तो वै मया द्विजाः

bhAratIM sAtvatIM chaiva vR^ittimArabhaTIM tathA | samAshritaH prayogastu prayukto vai mayA dvijAH

परिगृह्य प्रणम्याथ ब्रह्मा विज्ञापितो मया । अथाह मां सुरगुरुः कैशिकिमपि योजय

parigR^ihya praNamyAtha brahmA vij~nApito mayA | athAha mAM suraguruH kaishikimapi yojaya

यच्च तस्याः क्षमं द्रव्यं तद् ब्रूहि द्विजसत्तम । एवं तेनास्म्यभिहितः प्रत्युक्तश्च मया प्रभुः

yachcha tasyAH kShamaM dravyaM tad brUhi dvijasattama | evaM tenAsmyabhihitaH pratyuktashcha mayA prabhuH

दीयतां भगवन्द्रव्यं कैशिक्याः सम्प्रयोजकम् । नृत्ताङ्गहारसम्पन्ना रसभावक्रियात्मिका

dIyatAM bhagavandravyaM kaishikyAH samprayojakam | nR^ittA~NgahArasampannA rasabhAvakriyAtmikA

दृष्टा मया भगवतो नीलकण्ठस्य नृत्यतः । कैशिकी ष्लक्ष्णनैपथ्या श‍ृङ्गाररससम्भवा

dR^iShTA mayA bhagavato nIlakaNThasya nR^ityataH | kaishikI ShlakShNanaipathyA shR^i~NgArarasasambhavA

अशक्या पुरुषैः सा तु प्रयोक्तुं स्त्रीजनादृते । ततोऽसृजन्महातेजा मनसाऽप्सरसो विभुः

ashakyA puruShaiH sA tu prayoktuM strIjanAdR^ite | tato.asR^ijanmahAtejA manasA.apsaraso vibhuH

नाट्यालङ्कारचतुराः प्रादान्मह्यं प्रयोगतः । मञ्जुकेशीं सुकेशीं च मिश्रकेशीं सुलोचनाम्

nATyAla~NkArachaturAH prAdAnmahyaM prayogataH | ma~njukeshIM sukeshIM cha mishrakeshIM sulochanAm

सौदामिनीं देवदत्तां देवसेनां मनोरमाम् । सुदतीं सुन्दरीं चैव विदग्धां विपुलां तथा

saudAminIM devadattAM devasenAM manoramAm | sudatIM sundarIM chaiva vidagdhAM vipulAM tathA

सुमालां सन्ततिं चैव सुनन्दां सुमुखीं तथा । मागधीमर्जुनीं चैव सरलां केरलां धृतिम्

sumAlAM santatiM chaiva sunandAM sumukhIM tathA | mAgadhImarjunIM chaiva saralAM keralAM dhR^itim

नन्दां सपुष्कलां चैव कलमां चैव मे ददौ । स्वातिर्भाण्डनियुक्तस्तु सह शिष्यैः स्वयम्भुवा

nandAM sapuShkalAM chaiva kalamAM chaiva me dadau | svAtirbhANDaniyuktastu saha shiShyaiH svayambhuvA

नारदाद्याश्च गन्धर्वा गानयोगे नियोजिताः । एवं नाट्यमिदं सम्यग्बुद्ध्वा सर्वैः सुतैः सह

nAradAdyAshcha gandharvA gAnayoge niyojitAH | evaM nATyamidaM samyagbud.hdhvA sarvaiH sutaiH saha

स्वातिनारदसंयुक्तो वेदवेदाङ्गकारणम् । उपस्थितोऽहं ब्रह्माणं प्रयोगार्थं कृताञ्जलिः

svAtinAradasaMyukto vedavedA~NgakAraNam | upasthito.ahaM brahmANaM prayogArthaM kR^itA~njaliH

नाट्यस्य ग्रहणं प्राप्तं ब्रूहि किं करवाण्यहम् । एतत्तु वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच पितामहः

nATyasya grahaNaM prAptaM brUhi kiM karavANyaham | etattu vachanaM shrutvA pratyuvAcha pitAmahaH

महानयं प्रयोगस्य समयः प्रत्युपस्थितः । अयं ध्वजमहः श्रीमान् महेन्द्रस्य प्रवर्तते

mahAnayaM prayogasya samayaH pratyupasthitaH | ayaM dhvajamahaH shrImAn mahendrasya pravartate

अत्रेदानीमयं वेदो नाट्यसंज्ञः प्रयुज्यताम् । ततस्तस्मिन्ध्वजमहे निहतासुरदानवे

atredAnImayaM vedo nATyasa.nj~naH prayujyatAm | tatastasmindhvajamahe nihatAsuradAnave

प्रहृष्टामरसंकीर्णे महेन्द्रविजयोत्सवे । पूर्वं कृता मया नान्दी ह्याशीर्वचसंयुता

prahR^iShTAmarasa.nkIrNe mahendravijayotsave | pUrvaM kR^itA mayA nAndI hyAshIrvachasaMyutA

अष्टाङ्गपदसंयुक्ता विचित्रा वेदनिर्मिता । तदन्तेऽनुकृतिर्बद्धा यथा दैत्याः सुरैर्जिताः

aShTA~NgapadasaMyuktA vichitrA vedanirmitA | tadante.anukR^itirbaddhA yathA daityAH surairjitAH

सम्फेटविद्रवकृता च्छेद्यभेद्याहवाल्मिका । ततो ब्रह्मादयो देवाः प्रयोगपरितोषिताः

sampheTavidravakR^itA chChedyabhedyAhavAlmikA | tato brahmAdayo devAH prayogaparitoShitAH

प्रददुर्मत्सुतेभ्यस्तु सर्वोपकरणानि वै । प्रीतस्तु प्रथमं शक्रो दत्तवान्स्वं ध्वजं शुभम्

pradadurmatsutebhyastu sarvopakaraNAni vai | prItastu prathamaM shakro dattavAnsvaM dhvajaM shubham

ब्रह्मा कुटिलकं चैव भृङ्गारं वरुणः शुभम् । सूर्यश्छत्रं शिवस्सिद्धिं वायुर्व्यजनमेव च

brahmA kuTilakaM chaiva bhR^i~NgAraM varuNaH shubham | sUryashChatraM shivassiddhiM vAyurvyajanameva cha

विष्णुः सिंहासनं चैव कुबेरो मुकुटं तथा । श्राव्यत्वं प्रेक्षणीयस्य ददौ देवी सरस्वती

viShNuH siMhAsanaM chaiva kubero mukuTaM tathA | shrAvyatvaM prekShaNIyasya dadau devI sarasvatI

शेषा ये देवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । तस्मिन्सदस्यभिप्रेतान्नानाजातिगुणाश्रयान्

sheShA ye devagandharvA yakSharAkShasapannagAH | tasminsadasyabhipretAnnAnAjAtiguNAshrayAn

अंशांशैर्भाषितं भावान् रसान् रूपं बलं तथा । दत्तवन्तः प्रहृष्टास्ते मत्सुतेभ्यो दिवौकसः

aMshAMshairbhAShitaM bhAvAn rasAn rUpaM balaM tathA | dattavantaH prahR^iShTAste matsutebhyo divaukasaH

एवं प्रयोगे प्रारब्धे दैत्यदानवनाशने । अभवन्क्षुभिताः सर्वे दैत्या ये तत्र सङ्गताः

evaM prayoge prArabdhe daityadAnavanAshane | abhavankShubhitAH sarve daityA ye tatra sa~NgatAH

विरूपाक्ष पुरोगांश्च विघ्नान्प्रोत्साह्य तेऽब्रुवन् । न क्षमिष्यामहे नाट्यमेतदागम्यतामिति

virUpAkSha purogAMshcha vighnAnprotsAhya te.abruvan | na kShamiShyAmahe nATyametadAgamyatAmiti

ततस्तैरसुरैः सार्धं विघ्ना मायामुपाश्रिताः । वाचश्चेष्टां स्मृतिं चैव स्तम्भयन्ति स्म नृत्यताम्

tatastairasuraiH sArdhaM vighnA mAyAmupAshritAH | vAchashcheShTAM smR^itiM chaiva stambhayanti sma nR^ityatAm

तथा विध्वंसनं दृष्ट्वा सूत्रधारस्य देवराट् । कस्मात्प्रयोगवैषम्यमित्युक्त्वा ध्यानमाविशत्

tathA vidhvaMsanaM dR^iShTvA sUtradhArasya devarAT | kasmAtprayogavaiShamyamityuktvA dhyAnamAvishat

अथापश्यत्सदो विघ्नैः समन्ताद्परिवारितम् । सहेतरैः सूत्रधारं नष्टसंज्ञं जडीकृतम्

athApashyatsado vighnaiH samantAdparivAritam | sahetaraiH sUtradhAraM naShTasa.nj~naM jaDIkR^itam

उत्थाय त्वरितं शक्रं गृहीत्वा ध्वजमुत्तमम् । सर्वरत्नोज्ज्वलतनुः किञ्चिदुद्वृत लोचनः

utthAya tvaritaM shakraM gR^ihItvA dhvajamuttamam | sarvaratnojjvalatanuH ki~nchidudvR^ita lochanaH

रङ्गपीठगतान्विघ्नानसुरांश्चैव देवराट् । जर्जरीकृतदेहांस्तानकरोज्जर्जरेण सः

ra~NgapIThagatAnvighnAnasurAMshchaiva devarAT | jarjarIkR^itadehAMstAnakarojjarjareNa saH

निहतेषु च सर्वेषुअ विघ्नेषु सह दानवैः । संप्रहृष्य ततो वाक्यमाहुः सर्वे दिवौकसः

nihateShu cha sarveShua vighneShu saha dAnavaiH | sa.nprahR^iShya tato vAkyamAhuH sarve divaukasaH

अहो प्रहरणं दिव्यमिदमासादितं त्वया । जर्जरीकृतसर्वाङ्गा येनैते दानवाः कृताः

aho praharaNaM divyamidamAsAditaM tvayA | jarjarIkR^itasarvA~NgA yenaite dAnavAH kR^itAH

यस्मादनेन ते विघ्नाः सासुरा जर्जरीकृताः । तस्माज्जर्जर एवेति नामतोऽयं भविष्यति

yasmAdanena te vighnAH sAsurA jarjarIkR^itAH | tasmAjjarjara eveti nAmato.ayaM bhaviShyati

शेषा ये चैव हिंसार्थमुपयास्यन्ति हिंसकाः । दृष्ट्वैव जर्जरं तेऽपि गमिष्यन्त्येवमेव तु

sheShA ye chaiva hiMsArthamupayAsyanti hiMsakAH | dR^iShTvaiva jarjaraM te.api gamiShyantyevameva tu

एवमेवास्त्विति ततः शक्रः प्रोवाच तान्सुरान् । रक्षाभूतश्च सर्वेषां भविष्यत्येष जर्जरः

evamevAstviti tataH shakraH provAcha tAnsurAn | rakShAbhUtashcha sarveShAM bhaviShyatyeSha jarjaraH

प्रयोगे प्रस्तुते ह्येवं स्फीते शक्रमहे पुनः । त्रासं सञ्जनयन्ति स्म विघ्नाः शेषास्तु नृत्यताम्

prayoge prastute hyevaM sphIte shakramahe punaH | trAsaM sa~njanayanti sma vighnAH sheShAstu nR^ityatAm

दृष्ट्वा तेषां व्यवसितं दैत्यानां विप्रकारजम् । उपस्थितोऽहं ब्रह्माणं सुतैः सर्वैः समन्वितः

dR^iShTvA teShAM vyavasitaM daityAnAM viprakArajam | upasthito.ahaM brahmANaM sutaiH sarvaiH samanvitaH

निश्चिता भगवन्विघ्ना नाट्यस्यास्य विनाशने । अस्य रक्षाविधिं सम्यगाज्ञापय सुरेश्वर

nishchitA bhagavanvighnA nATyasyAsya vinAshane | asya rakShAvidhiM samyagAj~nApaya sureshvara

ततश्च विश्वकर्माणं ब्रह्मोवाच प्रयत्नतः । कुरु लक्षणसम्पन्नं नाट्यवेश्म महामते

tatashcha vishvakarmANaM brahmovAcha prayatnataH | kuru lakShaNasampannaM nATyaveshma mahAmate

ततोऽचिरेण कालेन विश्वकर्मा महच्छुभम् । सर्वलक्षणसम्पन्नं कृत्वा नाट्यगृहं तु सः

tato.achireNa kAlena vishvakarmA mahachChubham | sarvalakShaNasampannaM kR^itvA nATyagR^ihaM tu saH

प्रोक्तवान्द्रुहिणं गत्वा सभायान्तु कृताञ्जलीः । सज्जं नाट्यगृहं देव तदेवेक्षितुमर्हसि

proktavAndruhiNaM gatvA sabhAyAntu kR^itA~njalIH | sajjaM nATyagR^ihaM deva tadevekShitumarhasi

ततः सह महेन्द्रेण सुरैः सर्वैश्च सेतरैः । आगतस्त्वरितो दृष्टुं द्रुहिणो नाट्यमण्डपम्

tataH saha mahendreNa suraiH sarvaishcha setaraiH | Agatastvarito dR^iShTuM druhiNo nATyamaNDapam

दृष्ट्वा नाट्यगृहं ब्रह्मा प्राह सर्वान्सुरांस्ततः । अंशभागैर्भवद्भिस्तु रक्ष्योऽयं नाट्यमण्डपः

dR^iShTvA nATyagR^ihaM brahmA prAha sarvAnsurAMstataH | aMshabhAgairbhavadbhistu rakShyo.ayaM nATyamaNDapaH

रक्षणे मण्डपस्याथ विनियुक्तस्तु चन्द्रमाः । लोकपालास्तथा दिक्षु विदिक्ष्वपि च मारुताः

rakShaNe maNDapasyAtha viniyuktastu chandramAH | lokapAlAstathA dikShu vidikShvapi cha mArutAH

नेपथ्यभूमौ मित्रस्तु निक्षिप्तो वरुणोऽम्बरे । वेदिकारक्षणे वह्निर्भाण्डे सर्वदिवौकसः

nepathyabhUmau mitrastu nikShipto varuNo.ambare | vedikArakShaNe vahnirbhANDe sarvadivaukasaH

वर्णाश्चत्वार एवाथ स्तम्भेषु विनियोजिताः । आदित्याश्चैव रुद्राश्च स्थिताः स्तम्भान्तरेश्वथ

varNAshchatvAra evAtha stambheShu viniyojitAH | AdityAshchaiva rudrAshcha sthitAH stambhAntareshvatha

धारणीश्वथ भूतानि शालास्वप्सरस्तथा । सर्ववेश्मसु यक्षिण्यो महीपृष्ठे महोदधिः

dhAraNIshvatha bhUtAni shAlAsvapsarastathA | sarvaveshmasu yakShiNyo mahIpR^iShThe mahodadhiH

द्वारशालानियुक्तौ तु क्रुतान्तः काल एव च । स्थापितौ द्वारपत्रेषु नागमुख्यौ महाबलौ

dvArashAlAniyuktau tu krutAntaH kAla eva cha | sthApitau dvArapatreShu nAgamukhyau mahAbalau

देहल्यां यमदण्डस्तु शूलं तस्योपरि स्थितम् । द्वारपालौ स्थितौ चौभौ नियतिर्मृत्युरेव च

dehalyAM yamadaNDastu shUlaM tasyopari sthitam | dvArapAlau sthitau chaubhau niyatirmR^ityureva cha

पार्श्वे च रङ्गपीठस्य महेन्द्रः स्थितवान्स्वयम् । स्थापिता मत्तवारण्यां विद्युद्दैत्यनिषूदनी

pArshve cha ra~NgapIThasya mahendraH sthitavAnsvayam | sthApitA mattavAraNyAM vidyuddaityaniShUdanI

स्तम्भेषु मत्तवारण्याः स्थापिता परिपालने । भूतयक्षपिशाश्च गुह्यकाश्च महाबलाः

stambheShu mattavAraNyAH sthApitA paripAlane | bhUtayakShapishAshcha guhyakAshcha mahAbalAH

जर्जरे तु विनिक्षिप्तं वज्रं दैत्यनिबर्हणम् । तत्पर्वसु विनिक्षिप्ताः सुरेन्द्रा ह्यमितौजसः

jarjare tu vinikShiptaM vajraM daityanibarhaNam | tatparvasu vinikShiptAH surendrA hyamitaujasaH

शिरःपर्वस्थितो ब्रह्मा द्वितीये शङ्करस्तथा । तृतीये च स्थितो विष्णुश्चतुर्थे स्कन्द एव च

shiraHparvasthito brahmA dvitIye sha~NkarastathA | tR^itIye cha sthito viShNushchaturthe skanda eva cha

पञ्चमे च महानागाः शेषवासुकितक्षकाः । एवं विघ्नविनाशाय स्थापिता जर्जरे सुराः

pa~nchame cha mahAnAgAH sheShavAsukitakShakAH | evaM vighnavinAshAya sthApitA jarjare surAH

रङ्गपीठस्य मध्ये तु स्वयं ब्रह्मा प्रतिष्ठितः । इष्ट्यर्थं रङ्गमध्ये तु क्रियते पुष्पमोक्षणम्

ra~NgapIThasya madhye tu svayaM brahmA pratiShThitaH | iShTyarthaM ra~Ngamadhye tu kriyate puShpamokShaNam

पातालवासिनो ये च यक्षगुह्यकपन्नगाः । अधस्ताद्रङ्गपीठस्य रक्षणे ते नियोजिताः

pAtAlavAsino ye cha yakShaguhyakapannagAH | adhastAdra~NgapIThasya rakShaNe te niyojitAH

नायकं रक्षतीन्द्रस्तु नायिकां च सरस्वती । विदूषकमथौङ्कारः शेशास्तु प्रकृतिर्हरः

nAyakaM rakShatIndrastu nAyikAM cha sarasvatI | vidUShakamathau~NkAraH sheshAstu prakR^itirharaH

यान्येतानि नियुक्तानि दैवतानीह रक्षणे । एतान्येवाधिदैवानि भविष्यन्तीत्युवाच सः

yAnyetAni niyuktAni daivatAnIha rakShaNe | etAnyevAdhidaivAni bhaviShyantItyuvAcha saH

एतस्मिन्नन्तरे देवैः सर्वैरुक्तः पितामहः । साम्ना तावदिमे विघ्नाः स्थाप्यन्तां वचसा त्वया

etasminnantare devaiH sarvairuktaH pitAmahaH | sAmnA tAvadime vighnAH sthApyantAM vachasA tvayA

पूर्वं सामं प्रयोक्तव्यं द्वितीयं दानमेव च । तयोरुपरि भेदस्तु ततो दण्डः प्रयुज्यते

pUrvaM sAmaM prayoktavyaM dvitIyaM dAnameva cha | tayorupari bhedastu tato daNDaH prayujyate

देवानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा विघ्नानुवाच ह । कस्माद्भवन्तो नाट्यस्य विनाशाय समुत्थिताः

devAnAM vachanaM shrutvA brahmA vighnAnuvAcha ha | kasmAdbhavanto nATyasya vinAshAya samutthitAH

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा विरूपाक्षोऽब्रवीद्वचः । दैत्यैर्विघ्नगणैः सार्धं सामपूर्वमिदं ततः

brahmaNo vachanaM shrutvA virUpAkSho.abravIdvachaH | daityairvighnagaNaiH sArdhaM sAmapUrvamidaM tataH

योऽयं भगवता सृष्टो नाट्यवेदः सुरेच्छया । प्रत्यादेशोऽयमस्माकं सुरार्थं भवता कृतः

yo.ayaM bhagavatA sR^iShTo nATyavedaH surechChayA | pratyAdesho.ayamasmAkaM surArthaM bhavatA kR^itaH

तन्नैतदेवं कर्तव्यं त्वया लोकपितामह । यथा देवस्तथा दैत्यास्त्वत्तः सर्वे विनिर्गताः

tannaitadevaM kartavyaM tvayA lokapitAmaha | yathA devastathA daityAstvattaH sarve vinirgatAH

विघ्नानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा वचनमब्रवीत् । अलं वो मन्युना दैत्या विषादं त्यजतानघाः

vighnAnAM vachanaM shrutvA brahmA vachanamabravIt | alaM vo manyunA daityA viShAdaM tyajatAnaghAH

भवतां देवतानां च शुभाशुभविकल्पकः । कर्मभावान्वयापेक्षी नाट्यवेदो मया कृतः

bhavatAM devatAnAM cha shubhAshubhavikalpakaH | karmabhAvAnvayApekShI nATyavedo mayA kR^itaH

नैकान्ततोऽत्र भवतां देवानां चानुभावनम् । त्रैलोक्यास्यास्य सर्वस्य नाट्यं भावानुकीर्तनम्

naikAntato.atra bhavatAM devAnAM chAnubhAvanam | trailokyAsyAsya sarvasya nATyaM bhAvAnukIrtanam

क्वचिद्धर्मः क्वचित्क्रीडा क्वचिदर्थः क्वचिच्छमः । क्वचिद्धास्यं क्वचिद्युद्धं क्वचित्कामः क्वचिद्वधः

kvachiddharmaH kvachitkrIDA kvachidarthaH kvachichChamaH | kvachiddhAsyaM kvachidyuddhaM kvachitkAmaH kvachidvadhaH

धर्मो धर्मप्रवृत्तानां कामः कामोपसेविनाम् । निग्रहो दुर्विनीतानां विनीतानां दमक्रिया

dharmo dharmapravR^ittAnAM kAmaH kAmopasevinAm | nigraho durvinItAnAM vinItAnAM damakriyA

क्लीबानां धार्ष्ट्यजननमुत्साहः शूरमानिनाम् । अबुधानां विबोधश्च वैदुष्यं विदुषामपि

klIbAnAM dhArShTyajananamutsAhaH shUramAninAm | abudhAnAM vibodhashcha vaiduShyaM viduShAmapi

ईश्वराणां विलासश्च स्थैर्यं दुःखार्दितस्य च । अर्थोपजीविनामर्थो धृतिरुद्वेगचेतसाम्

IshvarANAM vilAsashcha sthairyaM duHkhArditasya cha | arthopajIvinAmartho dhR^itirudvegachetasAm

नानाभावोपसम्पन्नं नानावस्थान्तरात्मकम् । लोकवृत्तानुकरणं नाट्यमेतन्मया कृतम्

nAnAbhAvopasampannaM nAnAvasthAntarAtmakam | lokavR^ittAnukaraNaM nATyametanmayA kR^itam

उत्तमाधममध्यानां नराणां कर्मसंश्रयम् । हितोपदेशजननं धृतिक्रीडासुखादिकृत्

uttamAdhamamadhyAnAM narANAM karmasaMshrayam | hitopadeshajananaM dhR^itikrIDAsukhAdikR^it

(एतद्रसेषु भावेषु सर्वकर्मक्रियास्वथ । सर्वोपदेशजननं नाट्यं लोके भविष्यति ॥) दुःखार्तानां श्रमार्तानां शोकार्तानां तपस्विनाम् । विश्रान्तिजननं काले नाट्यमेतद्भविष्यति

(etadraseShu bhAveShu sarvakarmakriyAsvatha | sarvopadeshajananaM nATyaM loke bhaviShyati ||) duHkhArtAnAM shramArtAnAM shokArtAnAM tapasvinAm | vishrAntijananaM kAle nATyametadbhaviShyati

धर्म्यं यशस्यमायुष्यं हितं बुद्धिविवर्धनम् । लोकोपदेशजननं नाट्यमेतद्भविष्यति

dharmyaM yashasyamAyuShyaM hitaM buddhivivardhanam | lokopadeshajananaM nATyametadbhaviShyati

न तज्ज्ञानं न तच्छिल्पं न सा विद्या न सा कला । नासौ योगो न तत्कर्म नाट्येऽस्मिन् यन्न दृश्यते

na tajj~nAnaM na tachChilpaM na sA vidyA na sA kalA | nAsau yogo na tatkarma nATye.asmin yanna dR^ishyate

तन्नात्र मन्युः कर्तव्यो भवद्भिरमरान्प्रति । सप्तद्वीपानुकरणं नाट्यमेतद्भविष्यति

tannAtra manyuH kartavyo bhavadbhiramarAnprati | saptadvIpAnukaraNaM nATyametadbhaviShyati

(येनानुकरणं नाट्यमेतत्तद्यन्मया कृतम् ॥) देवानामसुराणां च राज्ञामथ कुटुम्बिनाम् । ब्रह्मर्षीणां च विज्ञेयं नाट्यं वृत्तान्तदर्शकम्

(yenAnukaraNaM nATyametattadyanmayA kR^itam ||) devAnAmasurANAM cha rAj~nAmatha kuTumbinAm | brahmarShINAM cha vij~neyaM nATyaM vR^ittAntadarshakam

योऽयं स्वभावो लोकस्य सुखदुःखसमन्वितः । सोऽङ्गाद्यभिनयोपेतो नाट्यमित्यभिधीयते

yo.ayaM svabhAvo lokasya sukhaduHkhasamanvitaH | so.a~NgAdyabhinayopeto nATyamityabhidhIyate

(वेदविद्येतिहासानामाख्यानपरिकल्पनम् । विनोदकरणं लोके नाट्यमेतद्भविष्यति ॥ श्रुतिस्मृतिसदाचारपरिशेषार्थकल्पनम् । विनोदजननं लोके नाट्यमेतद्भविष्यति ॥) एतस्मिन्नन्तरे देवान् सर्वानाह पितामहः । क्रियतामद्य विधिवद्यजनं नाट्यमण्डपे

(vedavidyetihAsAnAmAkhyAnaparikalpanam | vinodakaraNaM loke nATyametadbhaviShyati || shrutismR^itisadAchAraparisheShArthakalpanam | vinodajananaM loke nATyametadbhaviShyati ||) etasminnantare devAn sarvAnAha pitAmahaH | kriyatAmadya vidhivadyajanaM nATyamaNDape

बलिप्रदानैर्होमैश्च मन्त्रौषधिसमन्वितैः । भोज्यैर्भक्षैश्च पानैश्च बलिः समुपकल्पताम्

balipradAnairhomaishcha mantrauShadhisamanvitaiH | bhojyairbhakShaishcha pAnaishcha baliH samupakalpatAm

मर्त्यलोकगताः सर्वे शुभां पूजामवाप्स्यथ । अपूजयित्वा रङ्गं तु नैव प्रेक्षां प्रवर्तयेत्

martyalokagatAH sarve shubhAM pUjAmavApsyatha | apUjayitvA ra~NgaM tu naiva prekShAM pravartayet

अपूजयित्वा रङ्गं तु यः प्रेक्षां कल्पयिष्यति । निष्फलं तस्य तत् ज्ञानं तिर्यग्योनिं च यास्यति

apUjayitvA ra~NgaM tu yaH prekShAM kalpayiShyati | niShphalaM tasya tat j~nAnaM tiryagyoniM cha yAsyati

यज्ञेन संमितं ह्येदद्रङ्गदैवतपूजनम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्तव्यं नाट्ययोक्तृभिः

yaj~nena sa.nmitaM hyedadra~NgadaivatapUjanam | tasmAtsarvaprayatnena kartavyaM nATyayoktR^ibhiH

नर्तकोऽर्थपतिर्वापि यः पूजां न करिष्यति । न कारयिष्यन्त्यन्यैर्वा प्राप्नोत्यपचयं तु सः

nartako.arthapatirvApi yaH pUjAM na kariShyati | na kArayiShyantyanyairvA prApnotyapachayaM tu saH

यथाविधिं यथादृष्टं यस्तु पूजां करिष्यति । स लप्स्यते शुभानर्थान् स्वर्गलोकं च यास्यति

yathAvidhiM yathAdR^iShTaM yastu pUjAM kariShyati | sa lapsyate shubhAnarthAn svargalokaM cha yAsyati

एवमुक्त्वा तु भगवान्द्रुहिणः सहदेवतैः । रङ्गपूजां कुरुश्वेति मामेवं समचोदयत्

evamuktvA tu bhagavAndruhiNaH sahadevataiH | ra~NgapUjAM kurushveti mAmevaM samachodayat