निशामय तदुत्पत्तिं विस्तराद गदतो मम।।

niśāmaya tadutpattiṃ vistarād gadato mama||

स बभूव महाभागः सावर्णिस्तनयो रवेः।।

sa babhūva mahābhāgaḥ sāvarṇistanayo raveḥ||

सुरथो नाम राजाभूत समस्ते क्षितिमण्डले।।

suratho nāma rājābhūt samaste kṣitimaṇḍale||

बभूवुः शत्रवो भूपाः कोलाविध्वंसिनस्तथा।।

babhūvuḥ śatravo bhūpāḥ kolāvidhvaṃsinastathā||

न्यूनैरपि स तैर्युद्धे कोलाविध्वंसिभिर्जितः।।

nyūnairapi sa tairyuddhe kolāvidhvaṃsibhirjitaḥ||

आक्रान्तः स महाभागस्तैस्तदा प्रबलारिभिः।।

ākrāntaḥ sa mahābhāgastaistadā prabalāribhiḥ||

कोषो बलञ्चापहृतं तत्रापि स्वपुरे ततः।।

koṣo balañcāpahṛtaṃ tatrāpi svapure tataḥ||

एकाकी हयमारुह्य जगाम गहनं वनम।।

ekākī hayamāruhya jagāma gahanaṃ vanam||

प्रशान्तश्वापदाकीर्णं मुनिश्ष्योपशोभितम।।

praśāntaśvāpadākīrṇaṃ muniśṣyopaśobhitam||

इतश्चैतश्च विचरंस्तस्मिन मुनिवराश्रमे।।

itaścaitaśca vicaraṃstasmin munivarāśrame||

मद्भृत्यैस्तैरसद्वृत्तैर्धर्मतः पाल्यते न वा।।

madbhṛtyaistairasadvṛttairdharmataḥ pālyate na vā||

मम वैरिवशं यातः कान भोगानुपलप्स्यते।।

mama vairivaśaṃ yātaḥ kān bhogānupalapsyate||

अनुवृत्तिं ध्रुवं ते ऽद्य कुर्वन्त्यन्यमहीभृताम।।

anuvṛttiṃ dhruvaṃ te 'dya kurvantyanyamahībhṛtām||

संचितः सो ऽतिदुः खेन क्षयं कोशो गमिष्यति।।

saṃcitaḥ so 'tiduḥ khena kṣayaṃ kośo gamiṣyati||

तत्र विप्राश्रमाभ्यासे वैश्यमेकं ददर्श सः।।

tatra viprāśramābhyāse vaiśyamekaṃ dadarśa saḥ||

सशोक इव कस्मात्त्वं दुर्मना इव लक्ष्यसे।।

saśoka iva kasmāttvaṃ durmanā iva lakṣyase||

प्रत्युवाच स तं वैश्यः प्रश्रयावनतो नृपम।।

pratyuvāca sa taṃ vaiśyaḥ praśrayāvanato nṛpam||

पुत्रदारैर्निरस्तश्च धनलोभादसाधुभिः।।

putradārairnirastaśca dhanalobhādasādhubhiḥ||

वनमभ्यागतो दुः खी निरस्तश्चाप्तबन्धुभैः।।

vanamabhyāgato duḥ khī nirastaścāptabandhubhaiḥ||

प्रवृत्तिं स्वजनानाञ्च दाराणाञ्चात्र संस्थितः।।

pravṛttiṃ svajanānāñca dārāṇāñcātra saṃsthitaḥ||

कथं ते किं नु सद्वृत्ताः दुर्वृत्ताः किं नु मे सुताः।।

kathaṃ te kiṃ nu sadvṛttāḥ durvṛttāḥ kiṃ nu me sutāḥ||

तेषु किं भवतः स्नेहमनुबध्नाति मानसम।।

teṣu kiṃ bhavataḥ snehamanubadhnāti mānasam||

किं करोमि न बध्नाति मम निष्ठुरतां मनः।।

kiṃ karomi na badhnāti mama niṣṭhuratāṃ manaḥ||

पतिस्वजनहार्दं च हार्दि तेष्वेव मे मनः।।

patisvajanahārdaṃ ca hārdi teṣveva me manaḥ||

यत्प्रेमप्रवणं चित्तं विगुणेष्वपि बन्धुषु।।

yatpremapravaṇaṃ cittaṃ viguṇeṣvapi bandhuṣu||

करोमि किं यन्न मनस्तेष्वप्रीतिषु निष्ठुरम।।

karomi kiṃ yanna manasteṣvaprītiṣu niṣṭhuram||

समाधिर्नाम वैश्यो ऽसौ स च पार्थिवसत्तमः।।

samādhirnāma vaiśyo 'sau sa ca pārthivasattamaḥ||

उपविष्टौ कथाः काश्चिच्चक्रतुर्वैश्य-पार्थिवौ।।

upaviṣṭau kathāḥ kāściccakraturvaiśya-pārthivau||

दुः खाय यन्मे मनसः स्वचित्तायत्ततां विना।।

duḥ khāya yanme manasaḥ svacittāyattatāṃ vinā||

जानतो ऽपि यथाज्ञस्य किमेतन्मुनिसत्तम।।

jānato 'pi yathājñasya kimetanmunisattama||

स्वजनेन च सन्त्यक्तस्तेषु हार्दे तथाप्यति।।

svajanena ca santyaktasteṣu hārde tathāpyati||

दृष्टदोषे ऽपि विषये ममत्वाकृष्टमानसौ।।

dṛṣṭadoṣe 'pi viṣaye mamatvākṛṣṭamānasau||

ममास्य च भवत्येषा विवेकान्धस्य मूढता।।

mamāsya ca bhavatyeṣā vivekāndhasya mūḍhatā||

विषयश्च महाभाग याति चैवं पृथक पृथक।।

viṣayaśca mahābhāga yāti caivaṃ pṛthak pṛthak||

केचिद दिवा तथा रात्रौ प्राणिनस्तुल्यदृष्टयः।।

kecid divā tathā rātrau prāṇinastulyadṛṣṭayaḥ||

यतो हि ज्ञानिनः सर्वे पशु-पक्षि-मृगादयः।।

yato hi jñāninaḥ sarve paśu-pakṣi-mṛgādayaḥ||

मनुष्याणां च यत्तेषां तुल्यमन्यत्तथोभयोः।।

manuṣyāṇāṃ ca yatteṣāṃ tulyamanyattathobhayoḥ||

कणमोक्षादृतान मोहात्पीड्यमानानपि क्षुधा।।

kaṇamokṣādṛtān mohātpīḍyamānānapi kṣudhā||

लोभात्प्रत्युपकाराय नन्वेतान किं न पश्यसि।।

lobhātpratyupakārāya nanvetān kiṃ na paśyasi||

महामायाप्रभावेण संसारस्थितिकारिणा।।

mahāmāyāprabhāveṇa saṃsārasthitikāriṇā||

महामाया हरेश्चैतत्तथा संमोह्यते जगत।।

mahāmāyā hareścaitattathā saṃmohyate jagat||

बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति।।

balādākṛṣya mohāya mahāmāyā prayacchati||

सैषा प्रसन्ना वरदा नृणां भवति मुक्तये।।

saiṣā prasannā varadā nṛṇāṃ bhavati muktaye||

संसारबन्धहेतुश्च सैव सर्वेश्वरेश्वरी।।

saṃsārabandhahetuśca saiva sarveśvareśvarī||

ब्रवीति कथमुत्पन्ना सा कर्मास्याश्च किं द्विज।।

bravīti kathamutpannā sā karmāsyāśca kiṃ dvija||

तत सर्वं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर।।

tat sarvaṃ śrotumicchāmi tvatto brahmavidāṃ vara||

तथापि तत्समुत्पत्तिर्बहुधा श्रुयतां मम।।

tathāpi tatsamutpattirbahudhā śruyatāṃ mama||

उत्पन्नेति तदा लोके सा नित्याप्यभिधीयते।।

utpanneti tadā loke sā nityāpyabhidhīyate||

आस्तीर्य शेषमभजत कल्पान्ते भगवान प्रभुः।।

āstīrya śeṣamabhajat kalpānte bhagavān prabhuḥ||

विष्णुकर्णमलोद्भूतौ हन्तुं ब्रह्माणमुद्यतौ।।

viṣṇukarṇamalodbhūtau hantuṃ brahmāṇamudyatau||

दृष्ट्वा तावसुरौ चोग्रौ प्रसुप्तं च जनार्दनम।।

dṛṣṭvā tāvasurau cograu prasuptaṃ ca janārdanam||

विबोधनार्थाय हरेर्हरिनेत्रकृतालयाम।।

vibodhanārthāya harerharinetrakṛtālayām||

निद्रां भगवतीं विष्णोरतुलां तेजसः प्रभुः।।

nidrāṃ bhagavatīṃ viṣṇoratulāṃ tejasaḥ prabhuḥ||

सुधा त्वमक्षरे नित्ये त्रिधा मात्रात्मिका स्थिता।।

sudhā tvamakṣare nitye tridhā mātrātmikā sthitā||

त्वमेव सन्ध्या सावित्री त्वं देवि जननी परा।।

tvameva sandhyā sāvitrī tvaṃ devi jananī parā||

त्वयैतत्पाल्यते देवि त्वमत्स्यन्ते च सर्वदा।।

tvayaitatpālyate devi tvamatsyante ca sarvadā||

तथा संहृतिरूपान्ते जगतो ऽस्य जगन्मये।।

tathā saṃhṛtirūpānte jagato 'sya jaganmaye||

महामोहा च भवती महादेवी महेश्वरी।।

mahāmohā ca bhavatī mahādevī maheśvarī||

कालरात्रिर्महारात्रिर्मोहरात्रिश्च दारुणा।।

kālarātrirmahārātrirmoharātriśca dāruṇā||

लज्जा पुष्टिस्तथा तुष्टिस्त्वं शान्तिः क्षान्तिरेव च।।

lajjā puṣṭistathā tuṣṭistvaṃ śāntiḥ kṣāntireva ca||

शङ्खिनी चापिनी बाण-भुशुण्डी परिघायुधा।।

śaṅkhinī cāpinī bāṇa-bhuśuṇḍī parighāyudhā||

परापराणां परमा त्वमेव परमेश्वरी।।

parāparāṇāṃ paramā tvameva parameśvarī||

तस्य सर्वस्य या शिक्तिः सा त्वं किं स्तूयते तदा।।

tasya sarvasya yā śiktiḥ sā tvaṃ kiṃ stūyate tadā||

सो ऽपि निद्रावशं नीतः कस्त्वां स्तोतुमिहेश्वरः।।

so 'pi nidrāvaśaṃ nītaḥ kastvāṃ stotumiheśvaraḥ||

कारितास्ते यतो ऽतस्त्वां कः स्तोतुं शक्तिमान भवेत।।

kāritāste yato 'tastvāṃ kaḥ stotuṃ śaktimān bhavet||

मोहयैतौ दुराधर्षावसुरो मधुकैटभौ।।

mohayaitau durādharṣāvasuro madhukaiṭabhau||

बोधश्च क्रियतामस्य हन्तुमेतौ महासुरौ।।

bodhaśca kriyatāmasya hantumetau mahāsurau||

विष्णोः प्रबोधनार्थाय निहन्तुं मधुकैटभौ।।

viṣṇoḥ prabodhanārthāya nihantuṃ madhukaiṭabhau||

निर्गम्य दर्शने तस्थौ ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः।।

nirgamya darśane tasthau brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ||

एकार्णवे ऽहिशयनात्ततः स ददृशे च तौ।।

ekārṇave 'hiśayanāttataḥ sa dadṛśe ca tau||

क्रोधरक्तेक्षणावत्तुं ब्रह्माणं जनितोद्यमौ।।

krodharaktekṣaṇāvattuṃ brahmāṇaṃ janitodyamau||

पञ्चवर्षसहस्राणि बाहुप्रहरणो विभुः।।

pañcavarṣasahasrāṇi bāhupraharaṇo vibhuḥ||

उक्तवन्तौ वरो ऽस्मत्तो व्रियतामिति केशवम।।

uktavantau varo 'smatto vriyatāmiti keśavam||

किमन्येन वरेणात्र एतावद्धि वृतं मम।।

kimanyena vareṇātra etāvaddhi vṛtaṃ mama||

विलोक्य ताभ्यां गदितो भगवान कमलेक्षणः।।

vilokya tābhyāṃ gadito bhagavān kamalekṣaṇaḥ||

प्रीतौ स्वस्तव युद्धेन श्लाघ्यस्त्वं मृत्युरावयोः।।

prītau svastava yuddhena ślāghyastvaṃ mṛtyurāvayoḥ||

कृत्वा चक्रेण वै च्छिन्ने जघने शिरसी तयोः।।

kṛtvā cakreṇa vai cchinne jaghane śirasī tayoḥ||

प्रभावमस्या देव्यास्तु भूयः शृणु वदामि ते।।

prabhāvamasyā devyāstu bhūyaḥ śṛṇu vadāmi te||