महत कौतूहलं मे ऽस्ति हरिश्चन्द्र कथां प्रति।।

mahat kautūhalaṃ me 'sti hariścandra kathāṃ prati||

कच्चित सुखमनुप्राप्तं तादृगेव द्विजोत्तमाः।।

kaccit sukhamanuprāptaṃ tādṛgeva dvijottamāḥ||

शैव्ययानुगतो दुः खी भार्यया बलापुत्रया।।

śaivyayānugato duḥ khī bhāryayā balāputrayā||

नैषा मनुष्यभोग्येति शूलपाणेः परिग्रहः।।

naiṣā manuṣyabhogyeti śūlapāṇeḥ parigrahaḥ||

पुरीप्रवेशे ददृशे विश्वामित्रमुपस्थितम।।

purīpraveśe dadṛśe viśvāmitramupasthitam||

प्राह चैवाञ्जलिं कृत्वा हरिश्चन्द्रो महामुनिम।।

prāha caivāñjaliṃ kṛtvā hariścandro mahāmunim||

येन ते कृत्यमस्त्याशु तद्गृहाणार्घ्यमुत्तमम।।

yena te kṛtyamastyāśu tadgṛhāṇārghyamuttamam||

यद्वान्यत कार्यमस्माभिस्तदनुज्ञातुमर्हसि।।

yadvānyat kāryamasmābhistadanujñātumarhasi||

राजसूयनिमित्तं हि स्मर्यते स्ववचो यदि।।

rājasūyanimittaṃ hi smaryate svavaco yadi||

तिष्ठत्येतद दनार्धं यत्तत प्रतीक्षस्व माचिरम।।

tiṣṭhatyetad danārdhaṃ yattat pratīkṣasva māciram||

शापं तव प्रदास्यामि न चेदद्य प्रदास्यसि।।

śāpaṃ tava pradāsyāmi na cedadya pradāsyasi||

कथमस्मै प्रदास्यामि दक्षिणा या प्रतिश्रुता।।

kathamasmai pradāsyāmi dakṣiṇā yā pratiśrutā||

प्रतिग्रहः प्रदुष्टो मे नाहं यायामधः कथम।।

pratigrahaḥ praduṣṭo me nāhaṃ yāyāmadhaḥ katham||

यदि नाशं गमिष्यामि अप्रदाय प्रतिश्रुतम।।

yadi nāśaṃ gamiṣyāmi apradāya pratiśrutam||

अथवा प्रेष्यतां यास्ये वरमेवात्मविक्रयः।।

athavā preṣyatāṃ yāsye varamevātmavikrayaḥ||

प्रत्युवाच तदा पत्नी बाष्पगद्गदया गिरा।।

pratyuvāca tadā patnī bāṣpagadgadayā girā||

श्मशानवद वर्जनीयो नरः सत्यबहिष्कृतः।।

śmaśānavad varjanīyo naraḥ satyabahiṣkṛtaḥ||

यादृशं पुरुषव्याघ्र स्वसत्यपरिपालनम।।

yādṛśaṃ puruṣavyāghra svasatyaparipālanam||

भजन्ते तस्य वैफल्यं यस्य वाक्यमकारणम।।

bhajante tasya vaiphalyaṃ yasya vākyamakāraṇam||

तारणायानृतं तद्वत पातनायाकृतात्मनाम।।

tāraṇāyānṛtaṃ tadvat pātanāyākṛtātmanām||

कृतिर्नाम च्युतः स्वर्गादसत्यवचनात सकृत।।

kṛtirnāma cyutaḥ svargādasatyavacanāt sakṛt||

बाष्पाम्बुप्लुतनेत्रान्तामुवाचेदं महीपतिः।।

bāṣpāmbuplutanetrāntāmuvācedaṃ mahīpatiḥ||

उच्यतां वक्तुकामासि यद्वा त्वं गजगामिनि।।

ucyatāṃ vaktukāmāsi yadvā tvaṃ gajagāmini||

स मां प्रदाय वित्तेन देहि विप्राय दक्षिणाम।।

sa māṃ pradāya vittena dehi viprāya dakṣiṇām||

प्रतिलभ्य च संज्ञां स विललापातिदुः खितः।।

pratilabhya ca saṃjñāṃ sa vilalāpātiduḥ khitaḥ||

किं तव स्मितसंलापा मम पापस्य विस्मृताः।।

kiṃ tava smitasaṃlāpā mama pāpasya vismṛtāḥ||

दुर्वाच्यमेतद्वचनं कर्तुं शक्नोम्यहं कथम।।

durvācyametadvacanaṃ kartuṃ śaknomyahaṃ katham||

निपपात महीपृष्ठे मूर्च्छयाभिपरिप्लुतः।।

nipapāta mahīpṛṣṭhe mūrcchayābhipariplutaḥ||

उवाचेदं सकरुणं राजपत्नी सुदुः खिता।।

uvācedaṃ sakaruṇaṃ rājapatnī suduḥ khitā||

यत त्वं निपतितो भूमौ राङ्कवास्तरणोचितः।।

yat tvaṃ nipatito bhūmau rāṅkavāstaraṇocitaḥ||

स एष पृथिवीनाथो भूमौ स्वपिति मे पतिः।।

sa eṣa pṛthivīnātho bhūmau svapiti me patiḥ||

यदिन्द्रोपेन्द्रतुल्यो ऽयं नीतः प्रस्वापनीं दशाम।।

yadindropendratulyo 'yaṃ nītaḥ prasvāpanīṃ daśām||

भर्तृदुः खमहाभारेणासह्येन निपीडिता।।

bhartṛduḥ khamahābhāreṇāsahyena nipīḍitā||

दृष्ट्वात्यन्तं क्षुधाविष्टः प्राह वाक्यं सुदुः खितः।।

dṛṣṭvātyantaṃ kṣudhāviṣṭaḥ prāha vākyaṃ suduḥ khitaḥ||

क्षुन्मे बलवती जाता जिह्वाग्रं शुष्यते तथा।।

kṣunme balavatī jātā jihvāgraṃ śuṣyate tathā||

दृष्ट्वा तु तं हरिश्चन्द्रं पतितं भुवि मूर्च्छितम।।

dṛṣṭvā tu taṃ hariścandraṃ patitaṃ bhuvi mūrcchitam||

उत्तिष्ठोतिष्ठ राजेन्द्र तां ददस्वेष्टदक्षिणाम।।

uttiṣṭhotiṣṭha rājendra tāṃ dadasveṣṭadakṣiṇām||

आप्याय्यमानः स तदा हिमशीतेन वारिणा।।

āpyāyyamānaḥ sa tadā himaśītena vāriṇā||

पुनर्मोहं समापेदे स च क्रोधं ययौ मुनिः।।

punarmohaṃ samāpede sa ca krodhaṃ yayau muniḥ||

दीयतां दक्षिणा सा मे यदि धर्ममवेक्षसे।।

dīyatāṃ dakṣiṇā sā me yadi dharmamavekṣase||

सत्यं चोक्तं परो धर्मः स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः।।

satyaṃ coktaṃ paro dharmaḥ svargaḥ satye pratiṣṭhitaḥ||

अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते।।

aśvamedhasahasrāddhi satyameva viśiṣyate||

अनार्त्ये पापसङ्कल्पे क्रूरे चानृतवादिनि।।

anārtye pāpasaṅkalpe krūre cānṛtavādini||

अद्य मे दक्षिणां राजन न दास्यति भवान यदि।।

adya me dakṣiṇāṃ rājan na dāsyati bhavān yadi||

इत्युक्त्वा स ययौ विप्रो राजा चासीद्भयातुरः।।

ityuktvā sa yayau vipro rājā cāsīdbhayāturaḥ||

भार्यास्य भूयः प्राहेदं क्रियतां वचनं मम।।

bhāryāsya bhūyaḥ prāhedaṃ kriyatāṃ vacanaṃ mama||

स तथा चोद्यमानस्तु राजा पत्न्या पुनः पुनः।।

sa tathā codyamānastu rājā patnyā punaḥ punaḥ||

बाष्पापिहितकण्ठाक्षस्ततो वचनमब्रवीत।।

bāṣpāpihitakaṇṭhākṣastato vacanamabravīt||

किं मां पृच्छथ कस्त्वं भो नृशंसो ऽहममानुषः।।

kiṃ māṃ pṛcchatha kastvaṃ bho nṛśaṃso 'hamamānuṣaḥ||

विक्रेतुं दयितां प्राप्तो यो न प्राणांस्त्यजाम्यहम।।

vikretuṃ dayitāṃ prāpto yo na prāṇāṃstyajāmyaham||

स ब्रीवीतु त्वरायुक्तो यावत सन्धारयाम्यहम।।

sa brīvītu tvarāyukto yāvat sandhārayāmyaham||

समर्पयस्व मे दासीमहं क्रेता धनप्रदः।।

samarpayasva me dāsīmahaṃ kretā dhanapradaḥ||

गृहकर्म न शक्नोति कर्तुमस्मात प्रयच्छ मे।।

gṛhakarma na śaknoti kartumasmāt prayaccha me||

अनुरूपमिदं वित्तं गृहाणार्पय मे ऽबलाम।।

anurūpamidaṃ vittaṃ gṛhāṇārpaya me 'balām||

व्यदीर्यत मनो दुः खान्न चैनं किञ्चिदब्रवीत।।

vyadīryata mano duḥ khānna cainaṃ kiñcidabravīt||

बद्ध्वा केशेष्वथादाय नृपपत्नीमकर्षयत।।

baddhvā keśeṣvathādāya nṛpapatnīmakarṣayat||

हस्तेन वस्त्रमाकर्षन काकपक्षधरः शिशुः।।

hastena vastramākarṣan kākapakṣadharaḥ śiśuḥ||

दुर्लभं दर्शनं तात पुनरस्य भविष्यति।।

durlabhaṃ darśanaṃ tāta punarasya bhaviṣyati||

मां मा स्प्रार्क्षो राजपुत्र! अस्पृश्याहं तवाधुना।।

māṃ mā sprārkṣo rājaputra! aspṛśyāhaṃ tavādhunā||

समभ्यधावदम्बेति रुदन सास्त्राविलेक्षणः।।

samabhyadhāvadambeti rudan sāstrāvilekṣaṇaḥ||

वदंस्तथापि सो ऽम्बेति नैवामुञ्चत मातरम।।

vadaṃstathāpi so 'mbeti naivāmuñcata mātaram||

क्रीतापि नाहं भवतो विनैनं कार्यसाधिका।।

krītāpi nāhaṃ bhavato vinainaṃ kāryasādhikā||

मां संयोजय बालेन वत्सेनेव पयस्विनीम।।

māṃ saṃyojaya bālena vatseneva payasvinīm||

शतं सहस्रं लक्षं च कोटिमूल्यं तथा परैः।।

śataṃ sahasraṃ lakṣaṃ ca koṭimūlyaṃ tathā paraiḥ||

प्रगृह्य बालकं मात्रा सहैकस्थमबन्धयत।।

pragṛhya bālakaṃ mātrā sahaikasthamabandhayat||

विललाप सुदुः खार्तो निः श्वस्योष्णं पुनः पुनः।।

vilalāpa suduḥ khārto niḥ śvasyoṣṇaṃ punaḥ punaḥ||

दृष्टवन्तः पुरा पत्नीं सेयं दासीत्वमागता।।

dṛṣṭavantaḥ purā patnīṃ seyaṃ dāsītvamāgatā||

सम्प्राप्तो विक्रयं बालो धिङ्मामस्तु सुदुर्मतिम।।

samprāpto vikrayaṃ bālo dhiṅmāmastu sudurmatim||

दैवाधीनां दशां प्राप्तो न मृतो ऽस्मि तथापि धिक।।

daivādhīnāṃ daśāṃ prāpto na mṛto 'smi tathāpi dhik||

वृक्षगेहादिभिस्तुङ्गैस्तावादाय त्वरान्वितः।।

vṛkṣagehādibhistuṅgaistāvādāya tvarānvitaḥ||

तस्मै समर्पयामास हरिश्चन्द्रो ऽपि तद्धनम।।

tasmai samarpayāmāsa hariścandro 'pi taddhanam||

शोकाभिभूतं राजानं कुपितः कौशिको ऽब्रवीत।।

śokābhibhūtaṃ rājānaṃ kupitaḥ kauśiko 'bravīt||

मन्यसे यदि तत क्षिप्रं पश्य त्वं मे बलं परम।।

manyase yadi tat kṣipraṃ paśya tvaṃ me balaṃ param||

मत्प्रभावस्य चोग्रस्य शुद्धस्याध्ययनस्य च।।

matprabhāvasya cograsya śuddhasyādhyayanasya ca||

साम्प्रतं नास्ति विक्रीता पत्नी पुत्रश्च बालकः।।

sāmprataṃ nāsti vikrītā patnī putraśca bālakaḥ||

एष एव प्रतीक्ष्यो मे वक्तव्यं नोत्तरं त्वया।।

eṣa eva pratīkṣyo me vaktavyaṃ nottaraṃ tvayā||

तदादाय धनं तूर्णं कुपितः कौशिको ययौ।।

tadādāya dhanaṃ tūrṇaṃ kupitaḥ kauśiko yayau||

सर्वाकारं विनिश्चित्य प्रोवाचोच्चैरधोमुखः।।

sarvākāraṃ viniścitya provācoccairadhomukhaḥ||

स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत तपति भास्करः।।

sa bravītu tvarāyukto yāvat tapati bhāskaraḥ||

दुर्गन्धो विकृतो रूक्षः श्मश्रुलो दन्तुरो घृणी।।

durgandho vikṛto rūkṣaḥ śmaśrulo danturo ghṛṇī||

गृहीतपक्षिपुञ्जश्च शवमाल्यैरलङ्कृतः।।

gṛhītapakṣipuñjaśca śavamālyairalaṅkṛtaḥ||

श्वगणाभिवृतो घोरो यष्टिहस्तो निराकृतिः।।

śvagaṇābhivṛto ghoro yaṣṭihasto nirākṛtiḥ||

स्तोकेन बहुना वापि येन वै लभ्यते भवान।।

stokena bahunā vāpi yena vai labhyate bhavān||

वदन्तमतिदुः शीलं कस्त्वमित्याह पार्थिवः।।

vadantamatiduḥ śīlaṃ kastvamityāha pārthivaḥ||

विख्यातो वध्यवधको मृतकम्बलहारकः।।

vikhyāto vadhyavadhako mṛtakambalahārakaḥ||

वरं सापाग्निना दग्धो न चण्डालवशं गतः।।

varaṃ sāpāgninā dagdho na caṇḍālavaśaṃ gataḥ||

कोपामर्षविवृताक्षः प्राह चेदं नराधैपम।।

kopāmarṣavivṛtākṣaḥ prāha cedaṃ narādhaipam||

कस्मान्न दीयते मह्यमशेषा यज्ञदक्षिणा।।

kasmānna dīyate mahyamaśeṣā yajñadakṣiṇā||

कथं चण्डालदासत्वं गमिष्ये वित्तकामुकः।।

kathaṃ caṇḍāladāsatvaṃ gamiṣye vittakāmukaḥ||

न प्रदास्यसि कालेन शाप्स्यामि त्वामसंशयम।।

na pradāsyasi kālena śāpsyāmi tvāmasaṃśayam||

प्रसीदेति वदन पादावृषेर्जग्राह विह्वलः।।

prasīdeti vadan pādāvṛṣerjagrāha vihvalaḥ||

कुरु प्रसादं विप्रर्षे कष्टश्चण्डालसङ्करः।।

kuru prasādaṃ viprarṣe kaṣṭaścaṇḍālasaṅkaraḥ||

तवैव मुनिशार्दूल! प्रेष्यश्चित्तानुवर्तकः।।

tavaiva muniśārdūla! preṣyaścittānuvartakaḥ||

दासभावमनुप्राप्तो दत्तो वित्तार्बुदेन वै।।

dāsabhāvamanuprāpto datto vittārbudena vai||

विश्वामित्राय तद्द्रव्यं दत्त्वा बद्ध्वा नरेश्वरम।।

viśvāmitrāya taddravyaṃ dattvā baddhvā nareśvaram||

इष्टबन्धुवियोगार्तमनयन्निजपत्तनम।।

iṣṭabandhuviyogārtamanayannijapattanam||

प्रातर्मध्याह्नसमये सायञ्चैतदगायत।।

prātarmadhyāhnasamaye sāyañcaitadagāyata||

मां स्मरत्यसुखाविष्टा मोचयिष्यति नौ नृपः।।

māṃ smaratyasukhāviṣṭā mocayiṣyati nau nṛpaḥ||

न सा मां मृगशावाक्षी वेत्ति पापतरं कृतम।।

na sā māṃ mṛgaśāvākṣī vetti pāpataraṃ kṛtam||

प्राप्ता चण्डालता चेयमहो दुः खपरम्परा।।

prāptā caṇḍālatā ceyamaho duḥ khaparamparā||

आर्याञ्चात्मसमाविष्टां हृतसर्वस्व आतुरः।।

āryāñcātmasamāviṣṭāṃ hṛtasarvasva āturaḥ||

हरिश्चन्द्रो ऽभवद्राजा श्मशाने तद्वशानुगः।।

hariścandro 'bhavadrājā śmaśāne tadvaśānugaḥ||

शवागमनमन्विच्छन्निह तिष्ठ दिवानिशम।।

śavāgamanamanvicchanniha tiṣṭha divāniśam||

त्रयस्तु मम भागाः स्युर्द्वो भागौ तव वेतनम।।

trayastu mama bhāgāḥ syurdvo bhāgau tava vetanam||

दिशन्तु दक्षिणां यत्र वाराणस्यां स्थितं तदा।।

diśantu dakṣiṇāṃ yatra vārāṇasyāṃ sthitaṃ tadā||

शवमौलिसमाकीर्णं दुर्गन्धं बहुधूमकम।।

śavamaulisamākīrṇaṃ durgandhaṃ bahudhūmakam||

गृध्रगोमायुसङ्कीर्णं श्ववृन्दपरिवारितम।।

gṛdhragomāyusaṅkīrṇaṃ śvavṛndaparivāritam||

नानामृतसुहृन्नाद-रौद्रकोलाहलायुतम।।

nānāmṛtasuhṛnnāda-raudrakolāhalāyutam||

हा पते! भगिनि! मातर्हा मातुल! पितामह।।

hā pate! bhagini! mātarhā mātula! pitāmaha||

इत्येवं वदतां यत्र ध्वनिः संश्रुयते महान।।

ityevaṃ vadatāṃ yatra dhvaniḥ saṃśruyate mahān||

ज्वलन्मांस-वसा-मेदच्छमच्छमितसंकुलम।।

jvalanmāṃsa-vasā-medacchamacchamitasaṃkulam||

हसन्तीवाग्निमध्यस्थाः कायस्येयं दशा त्विति।।

hasantīvāgnimadhyasthāḥ kāyasyeyaṃ daśā tviti||

बान्धवाक्रान्दशब्दश्च पुक्कसेषु प्रहर्षजः।।

bāndhavākrāndaśabdaśca pukkaseṣu praharṣajaḥ||

श्रूयते सुमहान घोरः कल्पान्त इव निः स्वनः।।

śrūyate sumahān ghoraḥ kalpānta iva niḥ svanaḥ||

तदुत्थभस्मकूटैश्च वृतं सास्थिभिरुन्नतैः।।

tadutthabhasmakūṭaiśca vṛtaṃ sāsthibhirunnataiḥ||

अनेकशब्दबहुलं श्मशानं नरकायते।।

anekaśabdabahulaṃ śmaśānaṃ narakāyate||

श्मशानमाक्रन्दविरावदारुणम।।

śmaśānamākrandavirāvadāruṇam||

हा भृत्या मन्त्रिणो विप्राः तद्राज्यं विधे गतम।।

hā bhṛtyā mantriṇo viprāḥ tadrājyaṃ vidhe gatam||

विश्वामित्रस्य दोषेण गताः कुत्रापि ते मम।।

viśvāmitrasya doṣeṇa gatāḥ kutrāpi te mama||

मलिनो रूक्षसर्वाङ्गः केशवान गन्धवान ध्वजी।।

malino rūkṣasarvāṅgaḥ keśavān gandhavān dhvajī||

अस्मिन शव इदं मूल्यं प्राप्तं प्राप्स्यामि चाप्युत।।

asmin śava idaṃ mūlyaṃ prāptaṃ prāpsyāmi cāpyuta||

इति धावन दिशो राजा जीवन योन्यन्तरं गतः।।

iti dhāvan diśo rājā jīvan yonyantaraṃ gataḥ||

चिताभस्मरजोलिप्त-मुखबाहूदराङिघ्रकः।।

citābhasmarajolipta-mukhabāhūdarāṅighrakaḥ||

नानाशवोदनकृता-हारतृप्तिपरायणः।।

nānāśavodanakṛtā-hāratṛptiparāyaṇaḥ||

न रात्रौ न दिवा शेते हा हेति प्रवदन मुहुः।।

na rātrau na divā śete hā heti pravadan muhuḥ||

स कदाचिन्नृपश्रेष्ठः श्रान्तो बन्धुवियोगवान।।

sa kadācinnṛpaśreṣṭhaḥ śrānto bandhuviyogavān||

तत्रापि शयनीये स दृष्टवानद्भुतं हमत।।

tatrāpi śayanīye sa dṛṣṭavānadbhutaṃ hamat||

अन्यदेहेन दत्त्वा तु गुरवे गुरुदक्षिणाम।।

anyadehena dattvā tu gurave gurudakṣiṇām||

आत्मानं स ददर्शाथ पुक्कसीगर्भसम्भवम।।

ātmānaṃ sa dadarśātha pukkasīgarbhasambhavam||

इतो निष्क्रान्तमात्रो हि दानधर्मं करोम्यहम।।

ito niṣkrāntamātro hi dānadharmaṃ karomyaham||

श्मशानमृतसंस्कार-करणेषु सदोद्यतः।।

śmaśānamṛtasaṃskāra-karaṇeṣu sadodyataḥ||

आनीतो बन्धुभिर्दृष्टस्तेन तत्राधनो गुणी।।

ānīto bandhubhirdṛṣṭastena tatrādhano guṇī||

ऊचुस्ते ब्राह्मणास्तत्र विश्वामित्रस्य चेष्टितम।।

ūcuste brāhmaṇāstatra viśvāmitrasya ceṣṭitam||

हरिश्चन्द्रः पुरा राजा विश्वामित्रेण पुक्कसः।।

hariścandraḥ purā rājā viśvāmitreṇa pukkasaḥ||

यदा न क्षमते तेषां तैः स शप्तो रुषा तदा।।

yadā na kṣamate teṣāṃ taiḥ sa śapto ruṣā tadā||

इत्युक्तमात्रे वचने स्वप्नस्थः स नृपस्तदा।।

ityuktamātre vacane svapnasthaḥ sa nṛpastadā||

तैः संगृहीतमात्मानं नीयमानं तदा बलात।।

taiḥ saṃgṛhītamātmānaṃ nīyamānaṃ tadā balāt||

एवंवादी स नरके तैलद्रोण्यां निपातितः।।

evaṃvādī sa narake tailadroṇyāṃ nipātitaḥ||

अन्धे तमसि दुः खार्तः पूयशोणितभोजनः।।

andhe tamasi duḥ khārtaḥ pūyaśoṇitabhojanaḥ||

दिनं दिनन्तु नरके दह्यते पच्यते ऽन्यतः।।

dinaṃ dinantu narake dahyate pacyate 'nyataḥ||

क्षार्यते दीप्यते ऽन्यत्र शीतवाताहतो ऽन्यतः।।

kṣāryate dīpyate 'nyatra śītavātāhato 'nyataḥ||

तथा वर्षशतं तत्र श्रीवितं नरके भटैः।।

tathā varṣaśataṃ tatra śrīvitaṃ narake bhaṭaiḥ||

वान्ताशी शीतदग्धश्च मासमात्रे मृतो ऽपि सः।।

vāntāśī śītadagdhaśca māsamātre mṛto 'pi saḥ||

छागं विडालं कङ्कञ्च गामविं पक्षिणं कृमिम।।

chāgaṃ viḍālaṃ kaṅkañca gāmaviṃ pakṣiṇaṃ kṛmim||

शारिकां स्थावरांश्चैव सर्पमन्यांश्व देहिनः।।

śārikāṃ sthāvarāṃścaiva sarpamanyāṃśva dehinaḥ||

अपश्यद दुः खसन्तप्तो दिनं वर्षशतं तथा।।

apaśyad duḥ khasantapto dinaṃ varṣaśataṃ tathā||

अपश्यच्च कदाचित स राजा तत स्वकुलोद्भवम।।

apaśyacca kadācit sa rājā tat svakulodbhavam||

भार्या हृता च पुत्रश्च स चैकाकी वनं गतः।।

bhāryā hṛtā ca putraśca sa caikākī vanaṃ gataḥ||

बिभक्षयिषुमायातं शरभेण समन्वितम।।

bibhakṣayiṣumāyātaṃ śarabheṇa samanvitam||

हा शैव्ये! क्व गतास्यद्य मामिहापास्य दुः खितम।।

hā śaivye! kva gatāsyadya māmihāpāsya duḥ khitam||

त्रायस्व त्वं हरिश्चन्द्र किं द्यूतेन तव प्रभो।।

trāyasva tvaṃ hariścandra kiṃ dyūtena tava prabho||

स नापश्यत पुनरपि धावमानः पुनः पुनः।।

sa nāpaśyat punarapi dhāvamānaḥ punaḥ punaḥ||

नीयते मुक्तकेशी सा दीना विवसना बलात।।

nīyate muktakeśī sā dīnā vivasanā balāt||

अथापश्यत पुनस्तत्र धर्मराजस्य शासनात।।

athāpaśyat punastatra dharmarājasya śāsanāt||

विश्वामित्रेण विज्ञप्तो यमो राजंस्तवार्थतः।।

viśvāmitreṇa vijñapto yamo rājaṃstavārthataḥ||

श्राद्धदेवेन कथितं विश्वामित्रस्य चेष्टितम।।

śrāddhadevena kathitaṃ viśvāmitrasya ceṣṭitam||

एताः सर्वा दशास्तस्य याः स्वप्ने सम्प्रदर्शिताः।।

etāḥ sarvā daśāstasya yāḥ svapne sampradarśitāḥ||

अतीते द्वादशे वर्ष नीयमानो भटैर्बलात।।

atīte dvādaśe varṣa nīyamāno bhaṭairbalāt||

विश्वामित्रस्य कोपो ऽयं दुर्निवार्यो महात्मनः।।

viśvāmitrasya kopo 'yaṃ durnivāryo mahātmanaḥ||

गतस्य तत्र राजेन्द्र श्रेयस्तव भविष्यति।।

gatasya tatra rājendra śreyastava bhaviṣyati||

अन्तरीक्षाच्च पतितो यमदूतैः प्रणोदितः।।

antarīkṣācca patito yamadūtaiḥ praṇoditaḥ||

अहो कष्टमिति ध्यात्वा क्षते क्षारावसेवनम।।

aho kaṣṭamiti dhyātvā kṣate kṣārāvasevanam||

स्वप्ने दृष्टं मया यत्तु किं नु मे द्वादशाः समाः।।

svapne dṛṣṭaṃ mayā yattu kiṃ nu me dvādaśāḥ samāḥ||

नेत्युचुः केचित तत्रस्था एवमेवापरे ऽब्रुवन।।

netyucuḥ kecit tatrasthā evamevāpare 'bruvan||

स्वस्ति कुर्वन्तु मे देवाः शैव्याया बालकस्य च।।

svasti kurvantu me devāḥ śaivyāyā bālakasya ca||

परावराय शुद्धाय पुराणायाव्ययाय च।।

parāvarāya śuddhāya purāṇāyāvyayāya ca||

एवमुक्त्वा स राजा तु युक्तः पुक्कसकर्मणि।।

evamuktvā sa rājā tu yuktaḥ pukkasakarmaṇi||

मलिनो जटिलः कृष्णो लकुटी विह्वलो नृपः।।

malino jaṭilaḥ kṛṣṇo lakuṭī vihvalo nṛpaḥ||

नष्टोत्साहो राज्यनाशात श्मशाने निवसंस्तदा।।

naṣṭotsāho rājyanāśāt śmaśāne nivasaṃstadā||

भार्या तस्य नरेन्द्रस्य सर्पदष्टं हि बालकम।।

bhāryā tasya narendrasya sarpadaṣṭaṃ hi bālakam||

कृशा विवर्णा विमनाः पांशुध्वस्तशिरोरुहा।।

kṛśā vivarṇā vimanāḥ pāṃśudhvastaśiroruhā||

रममाणं पुरा दृष्टं दुष्टाहिना मृतम।।

ramamāṇaṃ purā dṛṣṭaṃ duṣṭāhinā mṛtam||

जगाम त्वरितो ऽत्रेति भविता मृतकम्बलः।।

jagāma tvarito 'treti bhavitā mṛtakambalaḥ||

चिरप्रवाससन्तप्तां पुनर्जातामिवाबलाम।।

cirapravāsasantaptāṃ punarjātāmivābalām||

नाभ्यजानान्नृपसुता शुष्कवृक्षोपमं नृपम।।

nābhyajānānnṛpasutā śuṣkavṛkṣopamaṃ nṛpam||

नरेन्द्रलक्षणोपेतं चिन्तामाप नरेश्वरः।।

narendralakṣaṇopetaṃ cintāmāpa nareśvaraḥ||

जातो नीतः कृतान्तेन कामप्याशां दुरात्मना।।

jāto nītaḥ kṛtāntena kāmapyāśāṃ durātmanā||

स्मृतिमभ्यागतो बालो रोहिताश्वो ऽब्जलोचनः।।

smṛtimabhyāgato bālo rohitāśvo 'bjalocanaḥ||

नीतो यदि न घोरेण कृतान्तेनात्मनो वशम।।

nīto yadi na ghoreṇa kṛtāntenātmano vaśam||

दुः खमापतितं घोरं यस्यान्तो नोपलभ्यते।।

duḥ khamāpatitaṃ ghoraṃ yasyānto nopalabhyate||

क्वापि सन्तिष्ठता स्थाने विश्रब्धं स्थीयते कथम।।

kvāpi santiṣṭhatā sthāne viśrabdhaṃ sthīyate katham||

हरिश्चन्द्रस्य राजर्षेः किं विधे! न कृतं त्वया।।

hariścandrasya rājarṣeḥ kiṃ vidhe! na kṛtaṃ tvayā||

प्रत्यभिज्ञाय दयितां पुत्रञ्च निधनं गतम।।

pratyabhijñāya dayitāṃ putrañca nidhanaṃ gatam||

रुरोद दुः खसन्तप्तो मूर्च्छामभिजगाम च।।

ruroda duḥ khasantapto mūrcchāmabhijagāma ca||

मूर्च्छिता निपपातार्ता निश्चेष्टा धरणीतले।।

mūrcchitā nipapātārtā niśceṣṭā dharaṇītale||

विलेपतुः सुसन्तप्तौ शोकभारावपीडितौ।।

vilepatuḥ susantaptau śokabhārāvapīḍitau||

पश्यतो मे मुखं दीनं हृदयं किं न दीर्यते।।

paśyato me mukhaṃ dīnaṃ hṛdayaṃ kiṃ na dīryate||

उपगुह्य वदिष्ये कं वत्स! वत्सेति सौहृदात।।

upaguhya vadiṣye kaṃ vatsa! vatseti sauhṛdāt||

ममोत्तरीयमुत्सङ्गं तथाङ्गं मलमेष्यति।।

mamottarīyamutsaṅgaṃ tathāṅgaṃ malameṣyati||

मया कुपित्रा हा वत्स! विक्रीतो येन वस्तुवत।।

mayā kupitrā hā vatsa! vikrīto yena vastuvat||

दैवाहिना नृशंसेन दष्टो मे तनयस्ततः।।

daivāhinā nṛśaṃsena daṣṭo me tanayastataḥ||

निरीक्षन्नपि घोरेण विषेणान्धीकृतो ऽधुना।।

nirīkṣannapi ghoreṇa viṣeṇāndhīkṛto 'dhunā||

परिष्वज्य च निश्चेष्टो मूर्च्छया निपपात ह।।

pariṣvajya ca niśceṣṭo mūrcchayā nipapāta ha||

विद्वज्जनमनश्चन्द्रो हरिश्चन्द्रो न संशयः।।

vidvajjanamanaścandro hariścandro na saṃśayaḥ||

दन्ताश्च मुकुलप्रख्याः ख्यातकीर्तेर्महात्मनः।।

dantāśca mukulaprakhyāḥ khyātakīrtermahātmanaḥ||

अपहाय पुत्रशोकं सापश्यत पतितं पतिम।।

apahāya putraśokaṃ sāpaśyat patitaṃ patim||

वीक्षन्ती सा ततो ऽपश्यद भर्तृदण्डं जुगुप्सितम।।

vīkṣantī sā tato 'paśyad bhartṛdaṇḍaṃ jugupsitam||

प्राप्य चेतश्च शनकैः सगद्गदमभाषत।।

prāpya cetaśca śanakaiḥ sagadgadamabhāṣata||

येनायममरप्रख्यो नीतो राजा श्वपाकताम।।

yenāyamamaraprakhyo nīto rājā śvapākatām||

प्रापयित्वापि नो कुक्तश्चण्डालो ऽयं कृतो नृपः।।

prāpayitvāpi no kuktaścaṇḍālo 'yaṃ kṛto nṛpaḥ||

उत्थाप्य नाद्य पर्यङ्कमारोहेति किमुच्यते।।

utthāpya nādya paryaṅkamāroheti kimucyate||

चामरं व्यजनञ्चापि को ऽयं विधिविपर्ययः।।

cāmaraṃ vyajanañcāpi ko 'yaṃ vidhiviparyayaḥ||

स्वोत्तरीयैरकुर्वन्त नीरजस्कं महीतलम।।

svottarīyairakurvanta nīrajaskaṃ mahītalam||

मृतनिर्माल्यसूत्रान्तर्गूग्केशे सुदारुणे।।

mṛtanirmālyasūtrāntargūgkeśe sudāruṇe||

भस्माङ्गारार्धदग्धास्थि-मज्जासङ्घट्टभीषणे।।

bhasmāṅgārārdhadagdhāsthi-majjāsaṅghaṭṭabhīṣaṇe||

चिताधूमाततिरुचा नीलीकृतदिगन्तरे।।

citādhūmātatirucā nīlīkṛtadigantare||

चरत्यमेध्ये राजेन्द्रः श्मशाने दुः खपीडितः।।

caratyamedhye rājendraḥ śmaśāne duḥ khapīḍitaḥ||

कष्टशोकशताधारा विललापार्तया गिरा।।

kaṣṭaśokaśatādhārā vilalāpārtayā girā||

तत कथ्यतां महाभाग मनो वै मुह्यते मम।।

tat kathyatāṃ mahābhāga mano vai muhyate mama||

तथैव विप्रदेवादिपूजने पालने भुवः।।

tathaiva vipradevādipūjane pālane bhuvaḥ||

यत्र त्वं धर्मपरमः स्वराज्यादवरोपितः।।

yatra tvaṃ dharmaparamaḥ svarājyādavaropitaḥ||

कथयामास तन्वङ्ग्या यथा प्राप्ता श्वपाकता।।

kathayāmāsa tanvaṅgyā yathā prāptā śvapākatā||

स्वपुत्रमरणं भीरुर्यथावृत्तं न्यवेदयत।।

svaputramaraṇaṃ bhīruryathāvṛttaṃ nyavedayat||

नात्मायत्तश्च तन्वङ्गि पश्य मे मन्दभाग्यताम।।

nātmāyattaśca tanvaṅgi paśya me mandabhāgyatām||

चण्डालदासतां यास्ये पुनरप्यन्यजन्मनि।।

caṇḍāladāsatāṃ yāsye punarapyanyajanmani||

वैतरण्यां महापूय-वसासृक-स्नायुपिच्छिले।।

vaitaraṇyāṃ mahāpūya-vasāsṛk-snāyupicchile||

तापं प्राप्स्यामि वा प्राप्य महारौरवरौरवौ।।

tāpaṃ prāpsyāmi vā prāpya mahārauravarauravau||

एको ऽपि बालको यो ऽयमासीद्वंशकरः सुतः।।

eko 'pi bālako yo 'yamāsīdvaṃśakaraḥ sutaḥ||

कथं प्राणान विमुञ्चामि परायत्तो ऽस्मि दुर्गतः।।

kathaṃ prāṇān vimuñcāmi parāyatto 'smi durgataḥ||

तिर्यक्त्वे नास्ति तद्दुः शं नासिपत्रवने तथा।।

tiryaktve nāsti tadduḥ śaṃ nāsipatravane tathā||

सो ऽहं सुतशिरीरेण दीप्यमाने हुताशने।।

so 'haṃ sutaśirīreṇa dīpyamāne hutāśane||

अनुज्ञाता च गच्छ त्वं विप्रवेश्म सुछिस्मिते।।

anujñātā ca gaccha tvaṃ vipraveśma suchismite||

यदि दत्तं यदि हुतं गुरवो यदि तोषिताः।।

yadi dattaṃ yadi hutaṃ guravo yadi toṣitāḥ||

इह लोके कुतस्त्वेतद भविष्यति ममेङ्गितम।।

iha loke kutastvetad bhaviṣyati mameṅgitam||

यन्मया हसता किञ्चिद्रहस्ये वा शुचिस्मिते।।

yanmayā hasatā kiñcidrahasye vā śucismite||

सर्वयत्नेन ते तोष्यः स्वामिदैवतवच्छुभे।।

sarvayatnena te toṣyaḥ svāmidaivatavacchubhe||

दुः खभारासहाद्यैव सह यास्यामि वै त्वया।।

duḥ khabhārāsahādyaiva saha yāsyāmi vai tvayā||

भार्यया सहितश्चासौ बद्धाञ्जलिपुटस्तदा।।

bhāryayā sahitaścāsau baddhāñjalipuṭastadā||

अनादिनिधनं ब्रह्म कृष्णं पीताम्बरं शुभम।।

anādinidhanaṃ brahma kṛṣṇaṃ pītāmbaraṃ śubham||

धर्मं प्रमुखतः कृत्वा समाजग्मुस्त्वरान्विताः।।

dharmaṃ pramukhataḥ kṛtvā samājagmustvarānvitāḥ||

अयं पितामहः साक्षाद्धर्मश्च भगवान स्वयम।।

ayaṃ pitāmahaḥ sākṣāddharmaśca bhagavān svayam||

नागाः सिद्धाः सगन्धर्वा रुद्राश्चैव तथाश्विनौ।।

nāgāḥ siddhāḥ sagandharvā rudrāścaiva tathāśvinau||

विश्वत्रयेण यो मित्रं कर्तुं न शकितः पुरा।।

viśvatrayeṇa yo mitraṃ kartuṃ na śakitaḥ purā||

आरुरोह ततः प्राप्तो धर्मः शक्रो ऽथ गाधिजः।।

āruroha tataḥ prāpto dharmaḥ śakro 'tha gādhijaḥ||

तितिक्षा-दम-सत्याद्यैः स्वगुणैः परितोषितः।।

titikṣā-dama-satyādyaiḥ svaguṇaiḥ paritoṣitaḥ||

त्वया सभार्यपुत्रेण जिता लोकाः सनातनाः।।

tvayā sabhāryaputreṇa jitā lokāḥ sanātanāḥ||

सुदुष्प्राप्तं नरैरन्यैर्जितमात्मीयकर्मभिः।।

suduṣprāptaṃ narairanyairjitamātmīyakarmabhiḥ||

इन्द्रः प्रासृजदाकाशाच्चितास्थानगतः प्रभुः।।

indraḥ prāsṛjadākāśāccitāsthānagataḥ prabhuḥ||

ततस्ततो वर्तमाने समाजे देवसंकुले।।

tatastato vartamāne samāje devasaṃkule||

सुकुमारतनुः सुस्थः प्रसन्नेन्द्रियमानसः।।

sukumāratanuḥ susthaḥ prasannendriyamānasaḥ||

सभार्यः स श्रिया युक्तो दिव्यमाल्याम्बरान्वितः।।

sabhāryaḥ sa śriyā yukto divyamālyāmbarānvitaḥ||

बभूव तत्क्षणादिन्द्रो भूयश्चैनमभाषत।।

babhūva tatkṣaṇādindro bhūyaścainamabhāṣata||

समारोह माहभाग निजानां कर्मणां फलैः।।

samāroha māhabhāga nijānāṃ karmaṇāṃ phalaiḥ||

अगत्वा निष्कृतिं तस्य नारोक्ष्ये ऽहं सुरालयम।।

agatvā niṣkṛtiṃ tasya nārokṣye 'haṃ surālayam||

आत्मा श्वपाकतां नीतो दर्शितं तच्च चापलम।।

ātmā śvapākatāṃ nīto darśitaṃ tacca cāpalam||

तदारोह हरिश्चन्द्र स्थानं पुण्यकृतां नृणाम।।

tadāroha hariścandra sthānaṃ puṇyakṛtāṃ nṛṇām||

प्रसादसुमुखं यत त्वां ब्रवीमि प्रश्रयान्वितः।।

prasādasumukhaṃ yat tvāṃ bravīmi praśrayānvitaḥ||

तिष्ठन्ति तानपोह्याद्य कथं यास्याम्यहं दिवम।।

tiṣṭhanti tānapohyādya kathaṃ yāsyāmyahaṃ divam||

तुल्यमेभिर्महापापं भक्तत्यागे ऽप्युदाहृतम।।

tulyamebhirmahāpāpaṃ bhaktatyāge 'pyudāhṛtam||

नेह नामुत्र पश्यामि तस्माच्छक्र! दिवं व्रज।।

neha nāmutra paśyāmi tasmācchakra! divaṃ vraja||

ततो ऽहमपि यास्यामि नरकं वापि तैः सह।।

tato 'hamapi yāsyāmi narakaṃ vāpi taiḥ saha||

कथं सङ्घातभोग्यं त्वं भूयः स्वर्गमवाप्स्यसि।।

kathaṃ saṅghātabhogyaṃ tvaṃ bhūyaḥ svargamavāpsyasi||

यजते च महायज्ञैः कर्म पौर्तं करोति च।।

yajate ca mahāyajñaiḥ karma paurtaṃ karoti ca||

उपकर्तॄन न सन्त्यक्ष्ये तानहं स्वर्गलिप्सया।।

upakartṝn na santyakṣye tānahaṃ svargalipsayā||

दत्तमिष्टमथो जप्तं सामान्यं तैस्तदस्तु नः।।

dattamiṣṭamatho japtaṃ sāmānyaṃ taistadastu naḥ||

तदस्तु दिनमप्येकं तैः समं त्वत्प्रसादतः।।

tadastu dinamapyekaṃ taiḥ samaṃ tvatprasādataḥ||

प्रसन्नचेता धर्मश्च विश्वामित्रश्च गाधिजः।।

prasannacetā dharmaśca viśvāmitraśca gādhijaḥ||

गत्वायोध्याजनं प्राह दिवमारुह्यतामिति।।

gatvāyodhyājanaṃ prāha divamāruhyatāmiti||

आनीय रोहिताश्चञ्च विश्वामित्रो महातपाः।।

ānīya rohitāścañca viśvāmitro mahātapāḥ||

देवैश्च मुनिभिः सिद्धैरभिषिच्य नराधिपम।।

devaiśca munibhiḥ siddhairabhiṣicya narādhipam||

सपुत्रभृत्यदारास्ते दिवमारुरुहुर्जनाः।।

saputrabhṛtyadārāste divamāruruhurjanāḥ||

तदा सम्भूतहर्षो ऽसौ हरिश्चन्द्रश्च पार्थिवः।।

tadā sambhūtaharṣo 'sau hariścandraśca pārthivaḥ||

आसाञ्चक्रे पुराकारे वप्रप्राकारसंवृते।।

āsāñcakre purākāre vapraprākārasaṃvṛte||

दैत्याचार्यो महाभागः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित।।

daityācāryo mahābhāgaḥ sarvaśāstrārthatattvavit||

यः शृणोति स्वदुः खार्तः स सुखं महदाप्नुयात।।

yaḥ śṛṇoti svaduḥ khārtaḥ sa sukhaṃ mahadāpnuyāt||

भार्यार्थो प्राप्नुयाद्भार्यां राज्यार्थो राज्यमाप्नुयात।।

bhāryārtho prāpnuyādbhāryāṃ rājyārtho rājyamāpnuyāt||

यदागतो हरिश्चन्द्रः पुरीञ्चेन्द्रत्वमाप्तवान।।

yadāgato hariścandraḥ purīñcendratvamāptavān||

अतः परं कथाशेषः श्रूयतां मुनिसत्तम।।

ataḥ paraṃ kathāśeṣaḥ śrūyatāṃ munisattama||

तद्विपाकनिमित्तञ्च युद्धमाडिबकं महत।।

tadvipākanimittañca yuddhamāḍibakaṃ mahat||