यदेतद्भवता प्रोक्तं कर्म नान्यत्र पुण्यदम।।

yadetadbhavatā proktaṃ karma nānyatra puṇyadam||

इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यञ्चान्तञ्च गम्यते।।

itaḥ svargaśca mokṣaśca madhyañcāntañca gamyate||

तस्माद्विस्तरशो ब्रह्मन! ममैतद्भारतं वद।।

tasmādvistaraśo brahman! mamaitadbhārataṃ vada||

वर्षो ऽयं द्विजशार्दूल! ये चास्मिन देशपर्वताः।।

varṣo 'yaṃ dvijaśārdūla! ye cāsmin deśaparvatāḥ||

समुद्रान्तरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम।।

samudrāntaritā jñeyāste tvagamyāḥ parasparam||

नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वो वारुणस्तथा।।

nāgadvīpastathā saumyo gāndharvo vāruṇastathā||

योजनानां हसस्त्रं वै द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरात।।

yojanānāṃ hasastraṃ vai dvīpo 'yaṃ dakṣiṇottarāt||

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्तः स्थिता द्विज।।

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścāntaḥ sthitā dvija||

तेषां संव्यवहारश्च एभिः कर्मभिरिष्यते।।

teṣāṃ saṃvyavahāraśca ebhiḥ karmabhiriṣyate||

महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः।।

mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣaparvataḥ||

तेषां सहस्रशश्चान्ये भूधरा ये समीपगाः।।

teṣāṃ sahasraśaścānye bhūdharā ye samīpagāḥ||

कोलाहलः सवैभ्राजो मन्दरो दर्दुराचलः।।

kolāhalaḥ savaibhrājo mandaro dardurācalaḥ||

तुङ्गप्रस्थो नागगिरी रोचनः पाण्डराचलः।।

tuṅgaprastho nāgagirī rocanaḥ pāṇḍarācalaḥ||

ऋष्यमूकः सगोमन्तः कूटशैलः कृतस्मरः।।

ṛṣyamūkaḥ sagomantaḥ kūṭaśailaḥ kṛtasmaraḥ||

तैर्विमिश्रा जनपदा म्लेच्छाश्चार्याश्च भागशः।।

tairvimiśrā janapadā mlecchāścāryāśca bhāgaśaḥ||

गङ्गा सरस्वती सिन्धुश्चन्द्रभागा तथापरा।।

gaṅgā sarasvatī sindhuścandrabhāgā tathāparā||

गोमती धूतपापा च बाहुदा सदृशद्वती।।

gomatī dhūtapāpā ca bāhudā sadṛśadvatī||

कौशिकी चापगा विप्र! हिमवत्पादनिः सृताः।।

kauśikī cāpagā vipra! himavatpādaniḥ sṛtāḥ||

वेण्वा सानन्दनी चैव सदानीरा मही तथा।।

veṇvā sānandanī caiva sadānīrā mahī tathā||

शिप्रा ह्यवर्णो च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः।।

śiprā hyavarṇo ca tathā pāriyātrāśrayāḥ smṛtāḥ||

मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथापरा।।

mandākinī daśārṇā ca citrakūṭā tathāparā||

तथान्या पिप्पलिश्रोणिर्विपाशा वञ्जुला नदी।।

tathānyā pippaliśroṇirvipāśā vañjulā nadī||

(विन्ध्य) (स्कन्ध) पादप्रसूता वै तथान्या वेगवाहिनी।।

(vindhya) (skandha) pādaprasūtā vai tathānyā vegavāhinī||

वेण्या वैतरणी चैव सिनीवाली कुमुद्वती।।

veṇyā vaitaraṇī caiva sinīvālī kumudvatī||

(ऋक्ष) (विन्ध्य) पादप्रसूतास्ता नद्यः पुण्यजलाः शुभाः।।

(ṛkṣa) (vindhya) pādaprasūtāstā nadyaḥ puṇyajalāḥ śubhāḥ||

तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेर्यथापगा।।

tuṅgabhadrā suprayogā vāhyā kāveryathāpagā||

कृतमाला ताम्रपर्णो पुष्पजा सूत्पलावती।।

kṛtamālā tāmraparṇo puṣpajā sūtpalāvatī||

पितृसोमर्षिकुल्या च इक्षुका त्रिदिवा च या।।

pitṛsomarṣikulyā ca ikṣukā tridivā ca yā||

ऋषिकुल्या कुमारी च मन्दगा मन्दवाहिनी।।

ṛṣikulyā kumārī ca mandagā mandavāhinī||

सर्वाः पुण्याः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः।।

sarvāḥ puṇyāḥ sarasvatyaḥ sarvā gaṅgāḥ samudragāḥ||

अन्याः सहस्रशश्चोक्ताः क्षुद्रनद्यो द्विजोत्तम।। Mअर्कP_57. 31।। मत्स्याश्वकूटाः कुल्याश्च कुन्तलाः काशिकोशलाः।।

anyāḥ sahasraśaścoktāḥ kṣudranadyo dvijottama|| MarkP_57. 31|| matsyāśvakūṭāḥ kulyāśca kuntalāḥ kāśikośalāḥ||

मध्यदेश्या जनपदाः प्रायशो ऽमी प्रकीर्तिताः।।

madhyadeśyā janapadāḥ prāyaśo 'mī prakīrtitāḥ||

पृथिव्यामपि कृतस्त्रायां स प्रदेशो मनोरमः।।

pṛthivyāmapi kṛtastrāyāṃ sa pradeśo manoramaḥ||

वाह्लीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः।।

vāhlīkā vāṭadhānāśca ābhīrāḥ kālatoyakāḥ||

गान्धारा गबलाश्चैव सिन्धुसौवीरमद्रकाः।।

gāndhārā gabalāścaiva sindhusauvīramadrakāḥ||

माठरा बहुभद्राश्च कैकेया दशमालिकाः।।

māṭharā bahubhadrāśca kaikeyā daśamālikāḥ||

काम्बोजा दरदाश्चैव वर्वरा हर्षवर्धनाः।।

kāmbojā daradāścaiva varvarā harṣavardhanāḥ||

आत्रेयाश्च भरद्वाजाः पुष्कलाश्च कशेरुकाः।।

ātreyāśca bharadvājāḥ puṣkalāśca kaśerukāḥ||

औषधाश्चानिमद्राश्च किरातानाञ्च जातयः।।

auṣadhāścānimadrāśca kirātānāñca jātayaḥ||

शूलिकाः कुहकाश्चैव ऊर्णा दर्वास्तथैव च।।

śūlikāḥ kuhakāścaiva ūrṇā darvāstathaiva ca||

अध्रारका मुदकरा अन्तर्गिर्या बहिर्गिराः।।

adhrārakā mudakarā antargiryā bahirgirāḥ||

ब्राह्मोत्तराः प्रविजया भार्गवा ज्ञेयमल्लकाः।।

brāhmottarāḥ pravijayā bhārgavā jñeyamallakāḥ||

मल्ला मगधगोमन्ताः प्राच्या जनपदाः स्मृताः।।

mallā magadhagomantāḥ prācyā janapadāḥ smṛtāḥ||

पुण्ड्राश्च केवलाश्चैव गोलाङ्गूलास्तथैव च।।

puṇḍrāśca kevalāścaiva golāṅgūlāstathaiva ca||

महाराष्ट्रा माहिषका कलिङ्गाश्चैव सर्वशः।।

mahārāṣṭrā māhiṣakā kaliṅgāścaiva sarvaśaḥ||

पुलिन्दा विन्ध्यमौलेया वैदर्भा दण्डकैः सह।।

pulindā vindhyamauleyā vaidarbhā daṇḍakaiḥ saha||

नैषिकाः कुन्तला अन्धा उदिभदा वनदारकाः।।

naiṣikāḥ kuntalā andhā udibhadā vanadārakāḥ||

सूर्पारकाः कालिबला दुर्गाश्चानीकटैः सह।।

sūrpārakāḥ kālibalā durgāścānīkaṭaiḥ saha||

तथा कुरुमिनश्चैव सर्वे चैव कठाक्षराः।।

tathā kuruminaścaiva sarve caiva kaṭhākṣarāḥ||

भीरुकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैरपि।।

bhīrukacchāḥ samāheyāḥ saha sārasvatairapi||

इत्येते ह्यपरान्ताश्च शृणु विन्ध्यनिवासिनः।।

ityete hyaparāntāśca śṛṇu vindhyanivāsinaḥ||

उत्तमर्णा दशार्णाश्च भोज्याः किष्किन्धकैः सह।।

uttamarṇā daśārṇāśca bhojyāḥ kiṣkindhakaiḥ saha||

तुम्बुरास्तुम्बुलाश्चैव पटवो नैषधेः सह।।

tumburāstumbulāścaiva paṭavo naiṣadheḥ saha||

एते जनपदाः सर्वे विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः।।

ete janapadāḥ sarve vindhyapṛṣṭhanivāsinaḥ||

नीहारा हंसमार्गाश्च कुरवो गुर्गणाः खसाः।।

nīhārā haṃsamārgāśca kuravo gurgaṇāḥ khasāḥ||

त्रिगर्ता गालवाश्चैव किरातास्तामसैः सह।।

trigartā gālavāścaiva kirātāstāmasaiḥ saha||

एतत्तु भारतं वर्षं चतुः संस्थानसंस्थितम।।

etattu bhārataṃ varṣaṃ catuḥ saṃsthānasaṃsthitam||

हिमवानुत्तरेणास्य कार्मुकस्य यथा गुणः।।

himavānuttareṇāsya kārmukasya yathā guṇaḥ||

ब्रह्मत्वममरेशत्वं देवत्वं मरुतस्तथा।।

brahmatvamamareśatvaṃ devatvaṃ marutastathā||

स्थावराणाञ्च सर्वेषामितो ब्रह्मन! शुभाशुभैः।।

sthāvarāṇāñca sarveṣāmito brahman! śubhāśubhaiḥ||

देवानामपि विप्रर्षे! सदा एष मनोरथः।।

devānāmapi viprarṣe! sadā eṣa manorathaḥ||

मनुष्यः कुरुते तत्तु यन्न शक्यं सुरासुरैः।।

manuṣyaḥ kurute tattu yanna śakyaṃ surāsuraiḥ||

न किञ्चित क्रियते कर्म सुखलेशोपबृंहितैः।।

na kiñcit kriyate karma sukhaleśopabṛṃhitaiḥ||