ब्रह्मन! विस्तरतो ब्रूहि ब्रह्मा समसृजद्यथा।।

brahman! vistarato brūhi brahmā samasṛjadyathā||

यच्च येषां स्मृतं कर्म विप्रादीनां वदस्व तत।।

yacca yeṣāṃ smṛtaṃ karma viprādīnāṃ vadasva tat||

मिथुनानां सहस्रन्तु मुखात सो ऽथासृजन्मुने।।

mithunānāṃ sahasrantu mukhāt so 'thāsṛjanmune||

सहस्रमन्यद्वक्षस्तो मिथुनानां ससर्ज ह।।

sahasramanyadvakṣasto mithunānāṃ sasarja ha||

ससर्जान्यते सहस्रन्तु द्वन्द्वानामूरुतः पुनः।।

sasarjānyate sahasrantu dvandvānāmūrutaḥ punaḥ||

पद्भ्यां सहस्रमन्यच्च मिथुनानां ससर्ज ह।।

padbhyāṃ sahasramanyacca mithunānāṃ sasarja ha||

ततः संहर्षमाणास्ते द्वन्द्वोत्पन्नास्तु प्राणिनः।।

tataḥ saṃharṣamāṇāste dvandvotpannāstu prāṇinaḥ||

ततः प्रभृति कल्पे ऽस्मिन मिथुनानां हि सम्भवः।।

tataḥ prabhṛti kalpe 'smin mithunānāṃ hi sambhavaḥ||

तस्मात्तदा न सुषुवुः सेवितैरपि मैथुनैः।।

tasmāttadā na suṣuvuḥ sevitairapi maithunaiḥ||

ततः प्रभृति कल्पे ऽस्मिन मिथुनानां हि सम्भवः।।

tataḥ prabhṛti kalpe 'smin mithunānāṃ hi sambhavaḥ||

शब्दादिर्विषयः शुद्धः प्रत्येकं पञ्चलक्षणः।।

śabdādirviṣayaḥ śuddhaḥ pratyekaṃ pañcalakṣaṇaḥ||

तस्यान्ववायसम्भूता यैरिदं पूरितं जगत।।

tasyānvavāyasambhūtā yairidaṃ pūritaṃ jagat||

तास्तदा ह्यल्पशीतोष्णा युगे तस्मिंश्चरन्ति वै।।

tāstadā hyalpaśītoṣṇā yuge tasmiṃścaranti vai||

न तासां प्रतिघातो ऽस्ति न द्वेषो नापि मत्सरः।।

na tāsāṃ pratighāto 'sti na dveṣo nāpi matsaraḥ||

ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः।।

tā vai niṣkāmacāriṇyo nityaṃ muditamānasāḥ||

पशवः पक्षिणश्चैव नक्रा मत्स्याः सरीसृपाः।।

paśavaḥ pakṣiṇaścaiva nakrā matsyāḥ sarīsṛpāḥ||

न मूलफलपुष्पाणि नार्तवा वत्सराणि च।।

na mūlaphalapuṣpāṇi nārtavā vatsarāṇi ca||

कालेन गच्छता तेषां चित्रा सिद्धिरजायत।।

kālena gacchatā teṣāṃ citrā siddhirajāyata||

पुनस्तथेच्छतां तृप्तिरनायासेन साभवत।।

punastathecchatāṃ tṛptiranāyāsena sābhavat||

अपां सौक्ष्म्यं ततस्तासां सिद्धिर्नानारसोल्लसा।।

apāṃ saukṣmyaṃ tatastāsāṃ siddhirnānārasollasā||

असंस्कार्यैः शरीरैश्च प्रजास्ताः स्थिरयौवनाः।।

asaṃskāryaiḥ śarīraiśca prajāstāḥ sthirayauvanāḥ||

समं जन्म च रूपञ्च म्रियन्ते चैव ताः समम।।

samaṃ janma ca rūpañca mriyante caiva tāḥ samam||

तुल्यरूपायुषः सर्वा अधमोत्तमतां विना।।

tulyarūpāyuṣaḥ sarvā adhamottamatāṃ vinā||

आयुः प्रमाणं जीवन्ति न च क्लेशाद्विपत्तयः।।

āyuḥ pramāṇaṃ jīvanti na ca kleśādvipattayaḥ||

कालेन गच्छता नाशमुपयान्ति यथा प्रजाः।।

kālena gacchatā nāśamupayānti yathā prajāḥ||

तासु सर्वासु नष्टासु नभसः प्रच्युता नराः।।

tāsu sarvāsu naṣṭāsu nabhasaḥ pracyutā narāḥ||

सर्वे प्रत्युपभोगाश्च तासं तेभ्यः प्रजायते।।

sarve pratyupabhogāśca tāsaṃ tebhyaḥ prajāyate||

ततः कालेन वै रागस्तासामाकस्मिको ऽभवत।।

tataḥ kālena vai rāgastāsāmākasmiko 'bhavat||

रागोत्पत्त्या ततस्तासां वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः।।

rāgotpattyā tatastāsāṃ vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ||

वस्त्राणि च प्रसूयन्ते फलेष्वाभरणानि च।।

vastrāṇi ca prasūyante phaleṣvābharaṇāni ca||

अमाक्षिकं माहवीर्यं पुटके पुटके मधु।।

amākṣikaṃ māhavīryaṃ puṭake puṭake madhu||

ततः कालान्तरेणैव पुनर्लोभान्वितास्तु ताः।।

tataḥ kālāntareṇaiva punarlobhānvitāstu tāḥ||

नेशुस्तेनापचारेण ते ऽपि तासां महीरुहाः।।

neśustenāpacāreṇa te 'pi tāsāṃ mahīruhāḥ||

तास्तद्द्वन्द्वोपघातार्थं चक्रुः पूर्वं पुराणि तु।।

tāstaddvandvopaghātārthaṃ cakruḥ pūrvaṃ purāṇi tu||

संश्रयन्ति च दुर्गाणि वार्क्षं पार्वतमौदकम।।

saṃśrayanti ca durgāṇi vārkṣaṃ pārvatamaudakam||

मानार्थानि प्रमाणानि तास्तु पूर्वं प्रचक्रिरे।।

mānārthāni pramāṇāni tāstu pūrvaṃ pracakrire||

बालाग्रञ्चैव लिक्षां च यूकां चाथ यवोदरम।।

bālāgrañcaiva likṣāṃ ca yūkāṃ cātha yavodaram||

षडङ्गुलं पदं तच्च वितस्तिर्द्विगुणं स्मृतम।।

ṣaḍaṅgulaṃ padaṃ tacca vitastirdviguṇaṃ smṛtam||

चतुर्हस्तं धनुर्दण्डो नाडिकार्युगमेव च।।

caturhastaṃ dhanurdaṇḍo nāḍikāryugameva ca||

प्रोक्तञ्च योजवनं प्राज्ञैः संख्यानार्थमिदं परम।।

proktañca yojavanaṃ prājñaiḥ saṃkhyānārthamidaṃ param||

चतुर्थं कृत्रिमं दुर्गं ते चक्रुर्यत्नतस्तु वै।।

caturthaṃ kṛtrimaṃ durgaṃ te cakruryatnatastu vai||

शाखानगरकञ्चापि तथा कर्वटकं द्रमी।।

śākhānagarakañcāpi tathā karvaṭakaṃ dramī||

सोत्सेधवप्रकारञ्च सर्वतः परिखावृतम।।

sotsedhavaprakārañca sarvataḥ parikhāvṛtam||

प्रागुदक्प्रवणं शस्तं शुद्धवंशबहिर्गमम।।

prāgudakpravaṇaṃ śastaṃ śuddhavaṃśabahirgamam||

न्यूनं द्रोणीमुखं तस्मादन्तभागेन चोच्यते।।

nyūnaṃ droṇīmukhaṃ tasmādantabhāgena cocyate||

शाखानगरकञ्चान्यन्मन्त्रिसामन्तभुक्तिमत।।

śākhānagarakañcānyanmantrisāmantabhuktimat||

क्षेत्रोपभोग्यभूमध्ये वसतिर्ग्रामसंज्ञिता।।

kṣetropabhogyabhūmadhye vasatirgrāmasaṃjñitā||

क्रियते वसतिः सा वै विज्ञेया वसतिर्नरैः।।

kriyate vasatiḥ sā vai vijñeyā vasatirnaraiḥ||

ग्राम एव द्रमीसंज्ञो राजवल्लभसंश्रयः।।

grāma eva dramīsaṃjño rājavallabhasaṃśrayaḥ||

गोसमूहैस्तथा घोषो यत्रेच्छाभूमिकेतनः।।

gosamūhaistathā ghoṣo yatrecchābhūmiketanaḥ||

निकेतनानि द्वन्द्वानां चक्रुरावसथाय वै।।

niketanāni dvandvānāṃ cakrurāvasathāya vai||

तथा संस्मृत्य तत्सर्वं चक्रुर्वेश्मानि ताः प्रजाः।।

tathā saṃsmṛtya tatsarvaṃ cakrurveśmāni tāḥ prajāḥ||

नताश्चैवोन्नताश्चैव तद्वच्छाखाः प्रचक्रिरे।।

natāścaivonnatāścaiva tadvacchākhāḥ pracakrire||

ता एव शाखा गेहानां शालात्वं तेन तासु तत।।

tā eva śākhā gehānāṃ śālātvaṃ tena tāsu tat||

नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेष्वशेषतः।।

naṣṭeṣu madhunā sārdhaṃ kalpavṛkṣeṣvaśeṣataḥ||

ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतामुखे तदा।।

tataḥ prādurbabhau tāsāṃ siddhistretāmukhe tadā||

तासां वृष्ट्युदकानीह यानि निम्नगतानि वै।।

tāsāṃ vṛṣṭyudakānīha yāni nimnagatāni vai||

ये पुरस्तादपां स्तोका आपन्नाः पृथिवीतले।।

ye purastādapāṃ stokā āpannāḥ pṛthivītale||

अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश।।

aphālakṛṣṭāścānuptā grāmyāraṇyāścaturdaśa||

प्रादुर्भावस्तु त्रेतायामाद्यो ऽयमौषधस्य तु।।

prādurbhāvastu tretāyāmādyo 'yamauṣadhasya tu||

रागलोभौ समासाद्य प्रजाश्चाकस्मिकौ तदा।।

rāgalobhau samāsādya prajāścākasmikau tadā||

वृक्षगुल्मौषधीश्चैवमात्मन्यायाद्यथाबलम।।

vṛkṣagulmauṣadhīścaivamātmanyāyādyathābalam||

अग्रसद भूर्युगपत्तास्तदौषध्यो महामते।।

agrasad bhūryugapattāstadauṣadhyo mahāmate||

ब्रह्माणं शरणं जग्मुः क्षुधार्ताः परमेष्ठिनम।।

brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmuḥ kṣudhārtāḥ parameṣṭhinam||

वत्सं कृत्वा सुमेरुन्तु दुदोह भगवान विभुः।।

vatsaṃ kṛtvā sumeruntu dudoha bhagavān vibhuḥ||

जज्ञिरे तानि बीजानि ग्राम्यारण्यास्तु ताः पुनः।।

jajñire tāni bījāni grāmyāraṇyāstu tāḥ punaḥ||

व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः।।

vrīhayaśca yavāścaiva godhūmā aṇavastilāḥ||

माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्थकाः।।

māṣā mudgā masūrāśca niṣpāvāḥ sakulatthakāḥ||

इत्येता ओषधीनान्तु ग्राम्याणां जातयः पुरा।।

ityetā oṣadhīnāntu grāmyāṇāṃ jātayaḥ purā||

व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः।।

vrīhayaśca yavāścaiva godhūmā aṇavastilāḥ||

श्यामाकास्त्वथ नीवारा यत्तिला सगवेधुकाः।।

śyāmākāstvatha nīvārā yattilā sagavedhukāḥ||

ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यश्च चतुर्दश।।

grāmyāraṇyāḥ smṛtā hyetā oṣadhyaśca caturdaśa||

ततः स तासां वृद्ध्यर्थं वार्तोपायञ्चकार ह।।

tataḥ sa tāsāṃ vṛddhyarthaṃ vārtopāyañcakāra ha||

ततः प्रभृत्यथौषध्यः कृष्टपच्यास्तु जज्ञिरे।।

tataḥ prabhṛtyathauṣadhyaḥ kṛṣṭapacyāstu jajñire||

मर्यादां स्थापयामास यथान्यायं यथागुणम।।

maryādāṃ sthāpayāmāsa yathānyāyaṃ yathāguṇam||

लोकानां सर्ववर्णानां सम्यग्धर्मार्थपालिनाम।।

lokānāṃ sarvavarṇānāṃ samyagdharmārthapālinām||

स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम।।

sthānamaindraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrāmeṣvapalāyinām||

गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचर्यानुवर्तताम।।

gāndharvaṃ śūdrajātīnāṃ paricaryānuvartatām||

स्मृतं तेषान्तु यत स्थानं तदेव गुरुवासिनाम।।

smṛtaṃ teṣāntu yat sthānaṃ tadeva guruvāsinām||

योगिनाममृतं स्थानमिति वै स्थानकल्पना।।

yogināmamṛtaṃ sthānamiti vai sthānakalpanā||