प्रजापतिः पतिर्देवस्तन्मे विस्तरतो वद।।

prajāpatiḥ patirdevastanme vistarato vada||

लोककृच्छाश्वतः कृत्स्नं जगत स्थावरजङ्गमम।।

lokakṛcchāśvataḥ kṛtsnaṃ jagat sthāvarajaṅgamam||

सत्त्वोद्रिक्तस्तदा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत।।

sattvodriktastadā brahmā śūnyaṃ lokamavaikṣata||

ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम।।

brahmasvarūpiṇaṃ devaṃ jagataḥ prabhavāpyayam||

तासु शेते स यस्माच्च तेन नारायणः स्मृतः।।

tāsu śete sa yasmācca tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ||

अनुमानात समुद्धारं कर्तुकामस्तदा क्षिते।।

anumānāt samuddhāraṃ kartukāmastadā kṣite||

मत्स्यकूर्मादिकास्तद्वद्वाराहं वपुरास्थितः।।

matsyakūrmādikāstadvadvārāhaṃ vapurāsthitaḥ||

रूपं कृत्वा विवेशाप्सु सर्वगः सर्वसम्भवः।।

rūpaṃ kṛtvā viveśāpsu sarvagaḥ sarvasambhavaḥ||

जनलोकस्थितैः सिद्धैश्चिन्त्यमानो जगत्पतिः।।

janalokasthitaiḥ siddhaiścintyamāno jagatpatiḥ||

विततत्वात्तु देहस्य न मही याति संप्लवम।।

vitatatvāttu dehasya na mahī yāti saṃplavam||

प्राक सर्गे दह्यमाने तु तदा संवर्तकाग्निना।।

prāk sarge dahyamāne tu tadā saṃvartakāgninā||

शैला एकार्णवे मग्ना वायुनापस्तु संहताः।।

śailā ekārṇave magnā vāyunāpastu saṃhatāḥ||

भूविभागन्ततः कृत्वा सप्तद्वीपोपशोभितम।।

bhūvibhāgantataḥ kṛtvā saptadvīpopaśobhitam||

सृष्टिञ्चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा।।

sṛṣṭiñcintayatastasya kalpādiṣu yathā purā||

तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः।।

tamo moho mahāmohastāmistro hyandhasaṃjñitaḥ||

पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतो ऽप्रतिबोधवान।।

pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyato 'pratibodhavān||

मुख्या नगा यतश्चोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयम।।

mukhyā nagā yataścoktā mukhyasargastatastvayam||

तस्याभिध्यायतः सर्गं तिर्यक्स्त्रोतो ह्यवर्तत।।

tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ tiryakstroto hyavartata||

पश्वादयस्ते विख्यातास्तमः प्रायो ह्यवेदिनः।।

paśvādayaste vikhyātāstamaḥ prāyo hyavedinaḥ||

अहङ्कृता अहंमाना अष्टाविशशद्विधात्मकाः।।

ahaṅkṛtā ahaṃmānā aṣṭāviśaśadvidhātmakāḥ||

तमप्यसाधकं मत्वा ध्यायतो ऽन्यस्ततो ऽभवत।।

tamapyasādhakaṃ matvā dhyāyato 'nyastato 'bhavat||

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तस्त्वनावृताः।।

te sukhaprītibahulā bahirantastvanāvṛtāḥ||

तुष्टात्मकस्तृतीयस्तु देवसर्गो हि स स्मृतः।।

tuṣṭātmakastṛtīyastu devasargo hi sa smṛtaḥ||

ततो ऽन्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गमुत्तमम।।

tato 'nyaṃ sa tadā dadhyau sādhakaṃ sargamuttamam||

प्रादुर्बभौ तदाव्यक्तादर्वाक्स्त्रोतस्तु साधकः।।

prādurbabhau tadāvyaktādarvākstrotastu sādhakaḥ||

ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजो ऽधिकाः।।

te ca prakāśabahulāstamodriktā rajo 'dhikāḥ||

प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते।।

prakāśā bahirantaśca manuṣyāḥ sādhakāśca te||

विपर्ययेण सिद्ध्या च शान्त्या तुष्ट्या तथैव च।।

viparyayeṇa siddhyā ca śāntyā tuṣṭyā tathaiva ca||

भूतादिकानां भूतानां षष्ठः सर्ग स उच्यते।।

bhūtādikānāṃ bhūtānāṃ ṣaṣṭhaḥ sarga sa ucyate||

चोदनाश्चाप्यशीलाश्च ज्ञेया भूतादिकाश्च ते।।

codanāścāpyaśīlāśca jñeyā bhūtādikāśca te||

तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते।।

tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargaḥ sa ucyate||

इत्येष प्राकृतः सर्गः संभूतो बुद्धैपूर्वकः।।

ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ saṃbhūto buddhaipūrvakaḥ||

तिर्यक्स्त्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः।।

tiryakstrotastu yaḥ proktastiryagyonyaḥ sa pañcamaḥ||

ततोरऽवाक्स्त्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः।।

tator'vākstrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ||

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः।।

pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ||

इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः।।

ityete vai samākhyātā nava sargāḥ prajāpateḥ||