प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम।।

pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam||

येन तिर्यक्त्वमप्येतत प्राप्य मोहस्तिरस्कृतः।।

yena tiryaktvamapyetat prāpya mohastiraskṛtaḥ||

भवतां विषयोद्भूतैर्न मोहैश्चाल्यते मनः।।

bhavatāṃ viṣayodbhūtairna mohaiścālyate manaḥ||

भवन्तो वै समाख्याताः सर्वसन्देहहृत्तमाः।।

bhavanto vai samākhyātāḥ sarvasandehahṛttamāḥ||

भवद्विधैः समं सङ्गो जायते नातपस्विनाम।।

bhavadvidhaiḥ samaṃ saṅgo jāyate nātapasvinām||

न स्यां कृतार्थस्तन्नूनं न मे ऽन्यत्र कृतार्थता।।

na syāṃ kṛtārthastannūnaṃ na me 'nyatra kṛtārthatā||

मतिमस्तमलां मन्ये यथा नान्यस्य कस्यचित।।

matimastamalāṃ manye yathā nānyasya kasyacit||

भवतां तत्समाख्यातुमर्हतेदमशेषतः।।

bhavatāṃ tatsamākhyātumarhatedamaśeṣataḥ||

कथञ्च प्रलयङ्काले पुनर्यास्यति सत्तमाः।।

kathañca pralayaṅkāle punaryāsyati sattamāḥ||

मन्वन्तराणि च कथं वंशानुचरितञ्च यत।।

manvantarāṇi ca kathaṃ vaṃśānucaritañca yat||

यथा कल्पविभागश्च या च मन्वन्तरस्थितिः।।

yathā kalpavibhāgaśca yā ca manvantarasthitiḥ||

यथास्थिति समुद्राद्रि-निम्नगाः काननानि च।।

yathāsthiti samudrādri-nimnagāḥ kānanāni ca||

गतिस्तथार्कसोमादि-ग्रहर्क्षज्योतिषामपि।।

gatistathārkasomādi-graharkṣajyotiṣāmapi||

उपसंहृते च यच्छेषं जगत्यस्मिन भविष्यति।।

upasaṃhṛte ca yaccheṣaṃ jagatyasmin bhaviṣyati||

पृष्टस्तं ते प्रवक्ष्यामस्तत शृणुष्वेह जैमिने।।

pṛṣṭastaṃ te pravakṣyāmastat śṛṇuṣveha jaimine||

द्विजपुत्राय शान्ताय व्रतस्त्राताय धीमते।।

dvijaputrāya śāntāya vratastrātāya dhīmate||

क्रौष्टुकिः परिपप्रच्छ यदेतत पृष्टवान प्रभो।।

krauṣṭukiḥ paripapraccha yadetat pṛṣṭavān prabho||

तत्ते प्रकथयिष्यामः शृणु त्वं द्विजसत्तम।।

tatte prakathayiṣyāmaḥ śṛṇu tvaṃ dvijasattama||

प्रलये चान्तकर्तारं रौद्रं रुद्रस्वरूपिणम।।

pralaye cāntakartāraṃ raudraṃ rudrasvarūpiṇam||

पुराणमेतद्वेदाश्च मुखेभ्यो ऽनुविनिः सृताः।।

purāṇametadvedāśca mukhebhyo 'nuviniḥ sṛtāḥ||

वेदानां प्रविभागश्च कृतस्तैस्तु सहस्रशः।।

vedānāṃ pravibhāgaśca kṛtastaistu sahasraśaḥ||

तस्योपदेशेन विना न हि सिद्धं चतुष्टयम।।

tasyopadeśena vinā na hi siddhaṃ catuṣṭayam||

पुराणं जगृहुश्चाद्या मुनयस्तस्य मानसाः।।

purāṇaṃ jagṛhuścādyā munayastasya mānasāḥ||

ऋषिभिश्चापि दक्षाय प्रोक्तमेतन्महात्मभिः।।

ṛṣibhiścāpi dakṣāya proktametanmahātmabhiḥ||

तत्तुभ्यं कथयाम्यद्य कलिकल्मषनाशनम।।

tattubhyaṃ kathayāmyadya kalikalmaṣanāśanam||

यथाश्रुतं मया पूर्वं दक्षस्य गदतो मुने।।

yathāśrutaṃ mayā pūrvaṃ dakṣasya gadato mune||

चराचरस्य जगतोधातारं परमं पदम।।

carācarasya jagatodhātāraṃ paramaṃ padam||

यत्कारणमनौपम्यं यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम।।

yatkāraṇamanaupamyaṃ yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam||

प्रणम्य सम्यग्वक्ष्यामि भूतवर्गमनुत्तमम।।

praṇamya samyagvakṣyāmi bhūtavargamanuttamam||

प्रमाणैः पञ्चभिर्गम्यं स्त्रोतोभिः षड्भिरन्वितम।।

pramāṇaiḥ pañcabhirgamyaṃ strotobhiḥ ṣaḍbhiranvitam||

तच्छ्रूयतां महाभाग! परमेण समाधिना।।

tacchrūyatāṃ mahābhāga! parameṇa samādhinā||

यदाहुः प्रकृतिं सूक्ष्मां नित्यां सदसदात्मिकाम।।

yadāhuḥ prakṛtiṃ sūkṣmāṃ nityāṃ sadasadātmikām||

गन्धरूपरसैर्हेनं शब्दस्पर्शविवर्जितम।।

gandharūparasairhenaṃ śabdasparśavivarjitam||

असाम्प्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत।।

asāmpratamavijñeyaṃ brahmāgre samavartata||

गुणसाम्यात्ततस्तस्मात क्षेत्रज्ञाधिष्ठितान्मुने।।

guṇasāmyāttatastasmāt kṣetrajñādhiṣṭhitānmune||

प्रधानं तत्त्वमुद्भूतं महान्तं तत समावृणोत।।

pradhānaṃ tattvamudbhūtaṃ mahāntaṃ tat samāvṛṇot||

सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधोदितः।।

sāttviko rājasaścaiva tāmasaśca tridhoditaḥ||

वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्च सतामसः।।

vaikārikastaijasaśca bhūtādiśca satāmasaḥ||

भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकन्ततः।।

bhūtādistu vikurvāṇaḥ śabdatanmātrakantataḥ||

आकाशं शब्दमात्रन्तु भूतादिश्चावृणोत्ततः।।

ākāśaṃ śabdamātrantu bhūtādiścāvṛṇottataḥ||

बलवान जायते वायुस्तस्य स्पर्शगुणो मतः।।

balavān jāyate vāyustasya sparśaguṇo mataḥ||

ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते।।

jyotirutpadyate vāyostadrūpaguṇamucyate||

ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह।।

jyotiścāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha||

रसमात्रन्तु ताह्यापो रूपमात्रं समावृणोत।।

rasamātrantu tāhyāpo rūpamātraṃ samāvṛṇot||

सङ्घातो जायते तस्मात्तस्य गन्धो गुणो मतः।।

saṅghāto jāyate tasmāttasya gandho guṇo mataḥ||

अविशेषवाचकत्वादविशेषास्ततश्च ते।।

aviśeṣavācakatvādaviśeṣāstataśca te||

भूततन्मात्रसर्गो ऽयमहङ्कारात्तु तामसात।।

bhūtatanmātrasargo 'yamahaṅkārāttu tāmasāt||

वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत सम्प्रवर्तते।।

vaikārikaḥ sa sargastu yugapat sampravartate||

तैजसानीन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश।।

taijasānīndriyāṇyāhurdevā vaikārikā daśa||

श्रोतं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी।।

śrotaṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī||

पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाक पञ्चमी भवेत।।

pādau pāyurupasthaśca hastau vāk pañcamī bhavet||

आकाशं शब्दमात्रन्तु स्पर्शमात्रं समाविशत।।

ākāśaṃ śabdamātrantu sparśamātraṃ samāviśat||

रूपन्तथैवाविशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ।।

rūpantathaivāviśataḥ śabdasparśaguṇāvubhau||

शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रसमात्रं समाविशत।।

śabdaḥ sparśaśca rūpañca rasamātraṃ samāviśat||

शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रसो गन्धं समाविशत।।

śabdaḥ sparśaśca rūpañca raso gandhaṃ samāviśat||

तस्मात पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु दृश्यते।।

tasmāt pañcaguṇā bhūmiḥ sthūlā bhūteṣu dṛśyate||

परस्परानुप्रवेशाद्धारयन्ति परस्परम।।

parasparānupraveśāddhārayanti parasparam||

विशेषाश्चेन्द्रियग्राह्या नियतत्वाच्च ते स्मृताः।।

viśeṣāścendriyagrāhyā niyatatvācca te smṛtāḥ||

नानावीर्याः पृथग्भूताः सप्तैते संहतिं विना।।

nānāvīryāḥ pṛthagbhūtāḥ saptaite saṃhatiṃ vinā||

समेत्यान्योन्यसंयोगमन्योन्याश्रयिणश्च ते।।

sametyānyonyasaṃyogamanyonyāśrayiṇaśca te||

पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च।।

puruṣādhiṣṭhitatvācca avyaktānugraheṇa ca||

जलबुद्बुदवत्तत्र क्रमाद्वै वृद्धिमागतम।।

jalabudbudavattatra kramādvai vṛddhimāgatam||

प्राकृते ऽण्डे विवृद्धः सन क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः।।

prākṛte 'ṇḍe vivṛddhaḥ san kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ||

आदिकर्ता च भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत।।

ādikartā ca bhūtānāṃ brahmāgre samavartata||

मेरुस्तस्यानुसम्भूतो जरायुश्चापि पर्वताः।।

merustasyānusambhūto jarāyuścāpi parvatāḥ||

तस्मिन्नण्डे जगत सर्वं सदेवासुरमानुषम।।

tasminnaṇḍe jagat sarvaṃ sadevāsuramānuṣam||

जलानिलानलाकाशैस्ततो भूतादिना बहिः।।

jalānilānalākāśaistato bhūtādinā bahiḥ||

महता तत्प्रमाणेन सहैवानेन वेष्टितः।।

mahatā tatpramāṇena sahaivānena veṣṭitaḥ||

एभिरावरणैरण्डं सप्तभैः प्राकृतैर्वृतम।।

ebhirāvaraṇairaṇḍaṃ saptabhaiḥ prākṛtairvṛtam||

एषा सा प्रकृतिर्नित्या यदन्तः पुरुषश्च सः।।

eṣā sā prakṛtirnityā yadantaḥ puruṣaśca saḥ||

यथा मग्नो जले कश्चिदुन्मज्जन जलसम्भवः।।

yathā magno jale kaścidunmajjan jalasambhavaḥ||

अव्यक्तं क्षेत्रमुदिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते।।

avyaktaṃ kṣetramudiṣṭaṃ brahmā kṣetrajña ucyate||

अबुद्धिपूर्वः प्रथमः प्रादुर्भूतस्तडिद्यथा।।

abuddhipūrvaḥ prathamaḥ prādurbhūtastaḍidyathā||