संपूज्या हव्यकव्याभ्यामन्नेनातिथिबान्धवाः।।

saṃpūjyā havyakavyābhyāmannenātithibāndhavāḥ||

भिक्षवो याचमानाश्च ये चान्ये वसता गृहे।।

bhikṣavo yācamānāśca ye cānye vasatā gṛhe||

पापं भुङ्क्ते समुल्लङ्घ्य नित्यनैमित्तिकीः क्रियाः।।

pāpaṃ bhuṅkte samullaṅghya nityanaimittikīḥ kriyāḥ||

नित्यनैमित्तिकञ्चैव त्रिविधं कर्म पौरुषम।।

nityanaimittikañcaiva trividhaṃ karma pauruṣam||

यत कुर्वन सुखमाप्रोति परत्रेह च मानवः।।

yat kurvan sukhamāproti paratreha ca mānavaḥ||

न ह्याचारविहीनस्य सुखमत्र परत्र वा।।

na hyācāravihīnasya sukhamatra paratra vā||

भवन्ति यः सदाचारं समुल्लङ्घ्य प्रवर्तते।।

bhavanti yaḥ sadācāraṃ samullaṅghya pravartate||

कार्यो यत्नः सदाचारे आचारो हन्त्यलक्षणम।।

kāryo yatnaḥ sadācāre ācāro hantyalakṣaṇam||

तन्ममैकमनाः श्रुत्वा तथैव परिपालय।।

tanmamaikamanāḥ śrutvā tathaiva paripālaya||

तत्संसिद्धो गृहस्थस्य सिद्धिरत्र परत्र च।।

tatsaṃsiddho gṛhasthasya siddhiratra paratra ca||

अर्धेन चात्मभरणन्नित्यनैमित्तिकान्वितम।।

ardhena cātmabharaṇannityanaimittikānvitam||

एवमाचरतः पुत्र! अर्थः साफल्यमर्हति।।

evamācarataḥ putra! arthaḥ sāphalyamarhati||

परत्रार्थं तथैवान्यः काम्यो ऽत्रैव फलप्रदः।।

paratrārthaṃ tathaivānyaḥ kāmyo 'traiva phalapradaḥ||

द्विधा कामो ऽपि गदितस्त्रिवर्गस्याविरोधतः।।

dvidhā kāmo 'pi gaditastrivargasyāvirodhataḥ||

परम्परानुबन्धांश्च धर्मादींस्तान शृणुष्व मे।।

paramparānubandhāṃśca dharmādīṃstān śṛṇuṣva me||

उभाभ्याञ्च द्विधा कामस्तेन तौ च द्विधा पुनः।।

ubhābhyāñca dvidhā kāmastena tau ca dvidhā punaḥ||

समुत्थाय तथाचम्य प्राङ्मुखो नियतः शुचिः।।

samutthāya tathācamya prāṅmukho niyataḥ śuciḥ||

उपासीत यथान्यायं नैनां जह्यादनापदि।।

upāsīta yathānyāyaṃ naināṃ jahyādanāpadi||

असच्छास्त्रमसद्वादमसत्सेवाञ्च पुत्रक!।।

asacchāstramasadvādamasatsevāñca putraka!||

नोदयास्तमने बिम्बमुदीक्षेत विवस्वतः।।

nodayāstamane bimbamudīkṣeta vivasvataḥ||

पूर्वाह्न एव कार्याणि देवतानाञ्च तर्पणम।।

pūrvāhna eva kāryāṇi devatānāñca tarpaṇam||

विण्मूत्रं नानुतिष्ठेत न कृष्टे न च गोव्रजे।।

viṇmūtraṃ nānutiṣṭheta na kṛṣṭe na ca govraje||

उदक्या दर्शनां स्पर्शो वर्ज्यं सम्भाषणन्तथा।।

udakyā darśanāṃ sparśo varjyaṃ sambhāṣaṇantathā||

नाधितिष्ठेच्छकृन्मूत्रकेशभस्मकपालिकाः।।

nādhitiṣṭhecchakṛnmūtrakeśabhasmakapālikāḥ||

नाधितिष्ठेत्तथा प्राज्ञः पथि चैवन्तथा भुवि।।

nādhitiṣṭhettathā prājñaḥ pathi caivantathā bhuvi||

कृत्वा विभवतः पश्चाद गृहस्थो भोक्तुमर्हति।।

kṛtvā vibhavataḥ paścād gṛhastho bhoktumarhati||

भुञ्जीतान्नञ्च तच्चित्तो ह्यन्तर्जानुः सदा नरः।।

bhuñjītānnañca taccitto hyantarjānuḥ sadā naraḥ||

प्रत्यक्षलवणं वर्ज्यमन्नमत्युष्णमेव च।।

pratyakṣalavaṇaṃ varjyamannamatyuṣṇameva ca||

कुर्वोत नैव चाचामन यत किञ्चिदपि भक्षयेत।।

kurvota naiva cācāman yat kiñcidapi bhakṣayet||

गां ब्राह्मणं तथा चाग्निं स्वमूर्धानञ्च न स्पृशेत।।

gāṃ brāhmaṇaṃ tathā cāgniṃ svamūrdhānañca na spṛśet||

भिन्नासनं तथा शय्यां भाजनञ्च विवर्जयेत।।

bhinnāsanaṃ tathā śayyāṃ bhājanañca vivarjayet||

अनुकूलं तथालापमभिवादनपूर्वकम।।

anukūlaṃ tathālāpamabhivādanapūrvakam||

नैकवस्त्रश्च भुञ्जीत न कुर्याद्देवतार्चनम।।

naikavastraśca bhuñjīta na kuryāddevatārcanam||

स्नायीत न नरो नग्नो न शयीत कदाचन।।

snāyīta na naro nagno na śayīta kadācana||

न चाभीक्ष्णं शिरः स्त्रानं कार्यं निष्कारणं नरैः।।

na cābhīkṣṇaṃ śiraḥ strānaṃ kāryaṃ niṣkāraṇaṃ naraiḥ||

अनध्यायेषु सर्वेषु स्वाध्यायञ्च विवर्जयेत।।

anadhyāyeṣu sarveṣu svādhyāyañca vivarjayet||

उदङ्मुखो दिवा रात्रावुत्सर्गं दक्षिणामुखः।।

udaṅmukho divā rātrāvutsargaṃ dakṣiṇāmukhaḥ||

दुष्कृतं न गुरोर्ब्रूयात क्रुद्धं चैनं प्रसादयेत।।

duṣkṛtaṃ na gurorbrūyāt kruddhaṃ cainaṃ prasādayet||

पन्था देयो ब्राह्मणानां राज्ञो दुः खातुरस्य च।।

panthā deyo brāhmaṇānāṃ rājño duḥ khāturasya ca||

मूकान्धबधिराणाञ्च मत्तस्योन्मत्तकस्य च।।

mūkāndhabadhirāṇāñca mattasyonmattakasya ca||

देवालकं चैत्यतरुं तथैव च चतुष्पथम।।

devālakaṃ caityataruṃ tathaiva ca catuṣpatham||

उपानद्वस्त्रमाल्यादि धृतमन्यैर्न धारयेत।।

upānadvastramālyādi dhṛtamanyairna dhārayet||

चतुर्दश्यान्तथाष्टम्यां पञ्चदश्याञ्च पर्वसु।।

caturdaśyāntathāṣṭamyāṃ pañcadaśyāñca parvasu||

न क्षिप्तपादजङ्घश्च प्राज्ञस्तिष्ठेत कदाचन।।

na kṣiptapādajaṅghaśca prājñastiṣṭhet kadācana||

मर्माभिघातमाक्रोशं पैशुन्यञ्च विवर्जयेत।।

marmābhighātamākrośaṃ paiśunyañca vivarjayet||

मूर्खोन्मत्तव्यसनिनो विरूपान्मायिनस्तथा।।

mūrkhonmattavyasanino virūpānmāyinastathā||

परस्य दण्डं नोद्यच्छेच्छिक्षार्थं पुत्रशिष्ययोः।।

parasya daṇḍaṃ nodyacchecchikṣārthaṃ putraśiṣyayoḥ||

संयावं कृषरं मांसं नात्मार्थमुपसाधयेत।।

saṃyāvaṃ kṛṣaraṃ māṃsaṃ nātmārthamupasādhayet||

प्राङ्मुखोदङ्मुको वापि वाग्यतो दन्तधावनम।।

prāṅmukhodaṅmuko vāpi vāgyato dantadhāvanam||

नोदक्शिराः स्वपेज्जातु न चप्रत्यक्शिरा नरः।।

nodakśirāḥ svapejjātu na capratyakśirā naraḥ||

न तु गन्धवतीष्वप्सु स्नायीत न तथा निशि।।

na tu gandhavatīṣvapsu snāyīta na tathā niśi||

अपमृज्यान्न चास्नातो गात्राण्यम्बरपाणिभिः।।

apamṛjyānna cāsnāto gātrāṇyambarapāṇibhiḥ||

नानुलेपनमादद्यादस्नातः कर्हिचिद बुधः।।

nānulepanamādadyādasnātaḥ karhicid budhaḥ||

न च कुर्याद्विपर्यासं वाससोर्नापि भूषणे।।

na ca kuryādviparyāsaṃ vāsasornāpi bhūṣaṇe||

केशकीटावपन्नञ्च क्षुण्णं श्वभिरवेक्षितम।।

keśakīṭāvapannañca kṣuṇṇaṃ śvabhiravekṣitam||

पृष्ठमांसं वृथामांसं वर्ज्यमांसञ्च पुत्रक!।।

pṛṣṭhamāṃsaṃ vṛthāmāṃsaṃ varjyamāṃsañca putraka!||

वर्ज्यं चिरोषितं पुत्र! भक्तं पर्युषितञ्च यत।।

varjyaṃ ciroṣitaṃ putra! bhaktaṃ paryuṣitañca yat||

तथा मांसविकारांश्च ते च वर्ज्याश्चिरोषिताः।।

tathā māṃsavikārāṃśca te ca varjyāściroṣitāḥ||

नास्नातो नैव संविष्टो न चैवान्यमना नरः।।

nāsnāto naiva saṃviṣṭo na caivānyamanā naraḥ||

न चैकवस्त्रो न वदन प्रेक्षतामप्रदाय च।।

na caikavastro na vadan prekṣatāmapradāya ca||

परदारा न गन्तव्याः पुरुषेण विपश्चिता।।

paradārā na gantavyāḥ puruṣeṇa vipaścitā||

न हीदृशमनायुष्यं लोके किञ्चन विद्यते।।

na hīdṛśamanāyuṣyaṃ loke kiñcana vidyate||

देवार्चनाग्निकार्याण तथा गुर्वभिवादनम।।

devārcanāgnikāryāṇa tathā gurvabhivādanam||

अफेनाभिरगन्धाभिरद्भरच्छाभिरादरात।।

aphenābhiragandhābhiradbharacchābhirādarāt||

अन्तर्जलादावसथाद्वल्मीकान्मूषिकस्थलात।।

antarjalādāvasathādvalmīkānmūṣikasthalāt||

प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च समभ्युक्ष्य समाहितः।।

prakṣālya hastau pādau ca samabhyukṣya samāhitaḥ||

परिमृज्य द्विरास्यान्तं खानि मूर्धानमेव च।।

parimṛjya dvirāsyāntaṃ khāni mūrdhānameva ca||

देवतानामृषीणाञ्च पितॄणाञ्चैव यत्नतः।।

devatānāmṛṣīṇāñca pitṝṇāñcaiva yatnataḥ||

क्षुत्त्वा निष्ठीव्य वासश्च परिधायाचमेद बुधः।।

kṣuttvā niṣṭhīvya vāsaśca paridhāyācamed budhaḥ||

कुर्यादाचमनं स्पर्शं गोपृष्ठस्यार्कदर्शनम।।

kuryādācamanaṃ sparśaṃ gopṛṣṭhasyārkadarśanam||

यथाविभवतो ह्येतत पूर्वाभावे ततः परम।।

yathāvibhavato hyetat pūrvābhāve tataḥ param||

न कुर्याद दन्तसङ्घर्षं नात्मनो देहताडनम।।

na kuryād dantasaṅgharṣaṃ nātmano dehatāḍanam||

सन्ध्यायां मैथुनञ्चापि तथा प्रस्थानमेव च।।

sandhyāyāṃ maithunañcāpi tathā prasthānameva ca||

भक्त्या तथापराह्ने च कुर्वोत पितृपूजनम।।

bhaktyā tathāparāhne ca kurvota pitṛpūjanam||

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि श्मश्रुकर्म च कारयेत।।

prāṅmukhodaṅmukho vāpi śmaśrukarma ca kārayet||

विकृतां पिङ्गलाञ्चैव वाचाटां सर्वदूषिताम।।

vikṛtāṃ piṅgalāñcaiva vācāṭāṃ sarvadūṣitām||

तादृशीमुद्वहेत कन्यां श्रेयः कामो नरः सदा।।

tādṛśīmudvahet kanyāṃ śreyaḥ kāmo naraḥ sadā||

रक्षेद्दारान त्यजेदीर्ष्यां दिवा च स्वप्नमैथुने।।

rakṣeddārān tyajedīrṣyāṃ divā ca svapnamaithune||

उदक्या सर्ववर्णानां वर्ज्या रात्रिचतुष्टयम।।

udakyā sarvavarṇānāṃ varjyā rātricatuṣṭayam||

ततः षष्ठ्यां व्रजेद्रात्र्यां श्रेष्ठा युगमासु पुत्रक।।

tataḥ ṣaṣṭhyāṃ vrajedrātryāṃ śreṣṭhā yugamāsu putraka||

तस्माद्युग्मासु पुत्रार्थो संविशेत सदा नरः।।

tasmādyugmāsu putrārtho saṃviśeta sadā naraḥ||

क्षुरकर्मणि वान्ते च स्त्रीसम्भोगे च पुत्रक।।

kṣurakarmaṇi vānte ca strīsambhoge ca putraka||

देववेदद्विजातीनां साधुसत्यमहात्मनाम।।

devavedadvijātīnāṃ sādhusatyamahātmanām||

परिवादं न कुर्वोत परिहासञ्च पुत्रक।।

parivādaṃ na kurvota parihāsañca putraka||

नोत्कृष्टशय्यासनयोर्नापकृष्टस्य चारुहेत।।

notkṛṣṭaśayyāsanayornāpakṛṣṭasya cāruhet||

धवलाम्भरसंवीतः सितपुष्पविभूषितः।।

dhavalāmbharasaṃvītaḥ sitapuṣpavibhūṣitaḥ||

गच्छेन्मैत्रीं न चाशीलैर्न च चौर्यादिदूषितैः।।

gacchenmaitrīṃ na cāśīlairna ca cauryādidūṣitaiḥ||

न बन्धकीभिर्न न्यूनैर्बन्धकीपतिभिस्तथा।।

na bandhakībhirna nyūnairbandhakīpatibhistathā||

न सर्वशङ्किभिर्नित्यं न च दैवपरैर्नरैः।।

na sarvaśaṅkibhirnityaṃ na ca daivaparairnaraiḥ||

प्राज्ञैरपिशुनैः शक्तैः कर्मण्युद्योगभागिभिः।।

prājñairapiśunaiḥ śaktaiḥ karmaṇyudyogabhāgibhiḥ||

ऋत्विगादीन षडर्घार्हानर्चयेच्च गृहागतान।।

ṛtvigādīn ṣaḍarghārhānarcayecca gṛhāgatān||

अर्चयेन्मधुपर्केण यथाकालमतन्द्रितः।।

arcayenmadhuparkeṇa yathākālamatandritaḥ||

न च तान विवदेद्वीमानाक्रुष्टश्चापि तैः सदा।।

na ca tān vivadedvīmānākruṣṭaścāpi taiḥ sadā||

संपूजयेत्ततो वह्निं दद्याच्चैवाहुतीः क्रमात।।

saṃpūjayettato vahniṃ dadyāccaivāhutīḥ kramāt||

तृतीयाञ्चैव गुह्येभ्यः कश्यपाय तथापराम।।

tṛtīyāñcaiva guhyebhyaḥ kaśyapāya tathāparām||

पूर्वाख्यातं मया यत्ते नित्यकर्मक्रियाविधौ।।

pūrvākhyātaṃ mayā yatte nityakarmakriyāvidhau||

यथास्थानविभागन्तु देवानुद्दिश्य वै पृथके।।

yathāsthānavibhāgantu devānuddiśya vai pṛthake||

वायवे च प्रतिदिशं दिग्भ्यः प्राच्यादितः क्रमात।।

vāyave ca pratidiśaṃ digbhyaḥ prācyāditaḥ kramāt||

विश्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो विश्वबूतभ्य एव च।।

viśvebhyaścaiva devebhyo viśvabūtabhya eva ca||

स्वधा नम इतीत्युक्त्वा पितृभ्यश्चापि दक्षिणे।।

svadhā nama itītyuktvā pitṛbhyaścāpi dakṣiṇe||

अन्नावशेषमिच्छन वै तोयं दद्याद्यथाविधि।।

annāvaśeṣamicchan vai toyaṃ dadyādyathāvidhi||

यथाविधि यथान्यायं ब्राह्मणायोपपादयेत।।

yathāvidhi yathānyāyaṃ brāhmaṇāyopapādayet||

देवादीनान्तथा कुर्याद ब्राह्मेणाचमनक्रियाम।।

devādīnāntathā kuryād brāhmeṇācamanakriyām||

एतद ब्राह्ममिति ख्यातं तीर्थमाचमनाय वै।।

etad brāhmamiti khyātaṃ tīrthamācamanāya vai||

पितॄणां तेन तोयादि दद्यान्नान्दीमुखादृते।।

pitṝṇāṃ tena toyādi dadyānnāndīmukhādṛte||

तीर्थ कनिष्ठिकामूले कायं तेन प्रजापतेः।।

tīrtha kaniṣṭhikāmūle kāyaṃ tena prajāpateḥ||

सदा कार्याणि कुर्वोत नान्यतीर्थेन कर्हिचित।।

sadā kāryāṇi kurvota nānyatīrthena karhicit||

देवतीर्थेन देवानां प्राजापत्यं निजेन च।।

devatīrthena devānāṃ prājāpatyaṃ nijena ca||

प्राजापत्येन तीर्थेन यच्च किञ्चित प्रजापतेः।।

prājāpatyena tīrthena yacca kiñcit prajāpateḥ||

गुरुदेवान प्रति तथा न च पादौ प्रसारयेत।।

gurudevān prati tathā na ca pādau prasārayet||

शौचकालेषु सर्वेषु गुरुष्वल्पेषु वा पुनः।।

śaucakāleṣu sarveṣu guruṣvalpeṣu vā punaḥ||

तत्र पुत्र! न वस्तव्यं यत्र नास्ति चतुष्टयम।।

tatra putra! na vastavyaṃ yatra nāsti catuṣṭayam||

जितामित्रो नृपो यत्र बलवान धर्मतत्परः।।

jitāmitro nṛpo yatra balavān dharmatatparaḥ||

यत्राप्रधृष्यो नृपतिर्यत्र शस्यवती मही।।

yatrāpradhṛṣyo nṛpatiryatra śasyavatī mahī||

यत्रामत्सरिणो लोकास्तत्र वासः सुखोदयः।।

yatrāmatsariṇo lokāstatra vāsaḥ sukhodayaḥ||

यत्रौषधन्यशेषाणि वसेत्तत्र विचक्षणः।।

yatrauṣadhanyaśeṣāṇi vasettatra vicakṣaṇaḥ||

जिगीषुः पूर्ववैरश्च जनश्च सततोत्सवः।।

jigīṣuḥ pūrvavairaśca janaśca satatotsavaḥ||

इत्येतत कथितं पुत्र! मया ते हितकाम्यया।।

ityetat kathitaṃ putra! mayā te hitakāmyayā||