चकाराहारपयसा तथा गुप्त्या च पोषणम।।

cakārāhārapayasā tathā guptyā ca poṣaṇam||

कौतूहलविलोलाक्षैर्दृष्टा मुनिकुमारकैः।।

kautūhalavilolākṣairdṛṣṭā munikumārakaiḥ||

रथचक्रप्रमाणां ते पुनराश्रममागताः।।

rathacakrapramāṇāṃ te punarāśramamāgatāḥ||

ज्ञानञ्च प्रकटीभूतं तत्र तेषां प्रभावतः।।

jñānañca prakaṭībhūtaṃ tatra teṣāṃ prabhāvataḥ||

कृत्वा प्रदक्षिणं सर्वे चरणावभ्यवादयन।।

kṛtvā pradakṣiṇaṃ sarve caraṇāvabhyavādayan||

आवास-भक्ष्य-पयसां त्वं नो दाता पिता गुरुः।।

āvāsa-bhakṣya-payasāṃ tvaṃ no dātā pitā guruḥ||

त्वया नो जीवितं दत्तं शिशवो येन रक्षिताः।।

tvayā no jīvitaṃ dattaṃ śiśavo yena rakṣitāḥ||

गजघण्टां समुत्पाट्य कृतवान दुः खरेचनम।।

gajaghaṇṭāṃ samutpāṭya kṛtavān duḥ kharecanam||

कदा भूमेर्द्रुमं प्राप्तान द्रक्ष्ये वृक्षान्तरं गतान।।

kadā bhūmerdrumaṃ prāptān drakṣye vṛkṣāntaraṃ gatān||

एषां पक्षानिलोत्थेन मत्समीपविचारिणाम।।

eṣāṃ pakṣānilotthena matsamīpavicāriṇām||

ते साम्प्रतं प्रवृद्धाः स्मः प्रबुद्धाः करवाम किम।।

te sāmprataṃ pravṛddhāḥ smaḥ prabuddhāḥ karavāma kim||

शिष्यैः परिवृतः सर्वैः सह पुत्रेण शृङ्गिणा।।

śiṣyaiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ saha putreṇa śṛṅgiṇā||

उवाच तत्त्वतो ब्रूत प्रवृत्तेः कारणं गिरः।।

uvāca tattvato brūta pravṛtteḥ kāraṇaṃ giraḥ||

रूपस्य वचसश्चैव तन्मे वक्तुमीहार्हथ।।

rūpasya vacasaścaiva tanme vaktumīhārhatha||

तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे सुकृषस्तुम्बुरुस्तथा।।

tasya putradvayaṃ jajñe sukṛṣastumburustathā||

तस्यर्षेर्विनयाचारभक्तिनम्राः सदैव हि।।

tasyarṣervinayācārabhaktinamrāḥ sadaiva hi||

यथाभिमतमस्माभिस्तदा तस्योपपादितम।।

yathābhimatamasmābhistadā tasyopapāditam||

एवं तत्राथ वसतां तस्यास्माकञ्च कानने।।

evaṃ tatrātha vasatāṃ tasyāsmākañca kānane||

आताम्रनेत्रः स्त्रस्तात्मा पक्षी भूत्वा सुरेश्वरः।।

ātāmranetraḥ strastātmā pakṣī bhūtvā sureśvaraḥ||

जिज्ञासुस्तमृषिश्रेष्ठमस्मच्छापभवाय च।।

jijñāsustamṛṣiśreṣṭhamasmacchāpabhavāya ca||

भक्षणार्थो महाभाग गतिर्भव ममातुला।।

bhakṣaṇārtho mahābhāga gatirbhava mamātulā||

पतितो ऽस्मि महाभाग श्वसनेनातिरंहसा।।

patito 'smi mahābhāga śvasanenātiraṃhasā||

स्थितस्तत्राष्टमेनाह्ना चेतनां प्राप्तवानहम।।

sthitastatrāṣṭamenāhnā cetanāṃ prāptavānaham||

भक्ष्यार्थो विगतानन्दो दूयमानेन चेतसा।।

bhakṣyārtho vigatānando dūyamānena cetasā||

प्रयच्छ भक्ष्यं विप्रर्षे प्राणयात्राक्षमं मम।।

prayaccha bhakṣyaṃ viprarṣe prāṇayātrākṣamaṃ mama||

प्राणसन्धारणार्थाय दास्ये भक्ष्यं तवेप्सितम।।

prāṇasandhāraṇārthāya dāsye bhakṣyaṃ tavepsitam||

स चाह नरमांसेन तृप्तिर्भवति मे परा।।

sa cāha naramāṃsena tṛptirbhavati me parā||

वयसः परिणामस्ते वर्तते नूनमण्डज।।

vayasaḥ pariṇāmaste vartate nūnamaṇḍaja||

स कस्माद वृद्धभावे ऽपि सुनृशंसात्मको भवान।।

sa kasmād vṛddhabhāve 'pi sunṛśaṃsātmako bhavān||

सर्वथा दुष्टभावानां प्रशमो नोपपद्यते।।

sarvathā duṣṭabhāvānāṃ praśamo nopapadyate||

प्रतिश्रुत्य सदा देयमिति नो भावितं मनः।।

pratiśrutya sadā deyamiti no bhāvitaṃ manaḥ||

शीघ्रमस्मान समाहूय गुणतो ऽनुप्रशस्य च।।

śīghramasmān samāhūya guṇato 'nupraśasya ca||

विनयावनतान सर्वान भक्तियुक्तान कृताञ्जलीन।।

vinayāvanatān sarvān bhaktiyuktān kṛtāñjalīn||

जातं श्रेष्ठमपत्यं वो यूयं मम यथा द्विजाः।।

jātaṃ śreṣṭhamapatyaṃ vo yūyaṃ mama yathā dvijāḥ||

ततः कुरुत मे वाक्यं निर्व्यलीकेन चेतसा।।

tataḥ kuruta me vākyaṃ nirvyalīkena cetasā||

यद्वक्ष्यति भवांस्तद्वै कृतमेवावधार्यताम।।

yadvakṣyati bhavāṃstadvai kṛtamevāvadhāryatām||

युष्मन्मांसेन येनास्य क्षणं तृप्तिर्भवेत वै।।

yuṣmanmāṃsena yenāsya kṣaṇaṃ tṛptirbhaveta vai||

कष्टं कष्टमिति प्रोच्य नैतत कुर्मेति चाब्रुवन।।

kaṣṭaṃ kaṣṭamiti procya naitat kurmeti cābruvan||

विनाशयेद घातयेद्वा यथा ह्यात्मा तथा सुतः।।

vināśayed ghātayedvā yathā hyātmā tathā sutaḥ||

तान्यपाकुरुते पुत्रो न शरीरप्रदः सुतः।।

tānyapākurute putro na śarīrapradaḥ sutaḥ||

जीवन भद्राण्यवाप्नोति जीवन पुण्यं करोति च।।

jīvan bhadrāṇyavāpnoti jīvan puṇyaṃ karoti ca||

आत्मानं सर्वतो रक्ष्यमाहुर्धर्मविदो जनाः।।

ātmānaṃ sarvato rakṣyamāhurdharmavido janāḥ||

प्रोवाच पुनरप्यस्मान निर्दहन्निव लोचनैः।।

provāca punarapyasmān nirdahanniva locanaiḥ||

तस्मान्मच्छापनिर्दग्धास्तिर्यग्योनौ प्रयास्यथ।।

tasmānmacchāpanirdagdhāstiryagyonau prayāsyatha||

अन्त्येष्टिमात्मनः कृत्वा शास्त्रतश्चौर्ध्वदेहिकम।।

antyeṣṭimātmanaḥ kṛtvā śāstrataścaurdhvadehikam||

आहारीकृतमेतत ते मया देहमिहात्मनः।।

āhārīkṛtametat te mayā dehamihātmanaḥ||

यावत पतगजात्यग्रय स्वसत्यपरिपालनम।।

yāvat patagajātyagraya svasatyaparipālanam||

कर्मणान्येन वा विप्रैर्यत सत्यपरिपालनात।।

karmaṇānyena vā viprairyat satyaparipālanāt||

प्रत्युवाच मुनिं शक्रः पक्षिरूपधरस्तदा।।

pratyuvāca muniṃ śakraḥ pakṣirūpadharastadā||

जीवज्जन्तुं हि विप्रेन्द्र न भक्षामि कदाचन।।

jīvajjantuṃ hi viprendra na bhakṣāmi kadācana||

तं तस्य निश्चयं ज्ञात्वा शक्रो ऽप्याह स्वदेहभृत।।

taṃ tasya niścayaṃ jñātvā śakro 'pyāha svadehabhṛt||

जिज्ञासार्थं मयायं ते अपराधः कृतो ऽनघ।।

jijñāsārthaṃ mayāyaṃ te aparādhaḥ kṛto 'nagha||

पालनात सत्यवाक्यस्य प्रीतिर्मे परमा त्वयि।।

pālanāt satyavākyasya prītirme paramā tvayi||

तपस्यथ तथा धर्मे न ते विघ्नो भविष्यति।।

tapasyatha tathā dharme na te vighno bhaviṣyati||

प्रणम्य शिरसास्माभिरिदमुक्तो महामुनिः।।

praṇamya śirasāsmābhiridamukto mahāmuniḥ||

क्षन्तुमर्हसि दीनानां जीवितप्रियता हि नः।।

kṣantumarhasi dīnānāṃ jīvitapriyatā hi naḥ||

कर्तव्या न रतिर्यत्र तत्रास्माकमियं रतिः।।

kartavyā na ratiryatra tatrāsmākamiyaṃ ratiḥ||

कामक्रोधादिभिर्देषैरवशः प्रबलारिभिः।।

kāmakrodhādibhirdeṣairavaśaḥ prabalāribhiḥ||

चर्मभित्तिमहारोधं मांसशोणितलेपनम।।

carmabhittimahārodhaṃ māṃsaśoṇitalepanam||

नृपश्च पुरुषस्तत्र चेतनावानवस्थितः।।

nṛpaśca puruṣastatra cetanāvānavasthitaḥ||

यतेते वैरनाशाय तावुभावितरेतरम।।

yatete vairanāśāya tāvubhāvitaretaram||

कामः क्रोधस्तथा लोभो मोहश्चान्यस्तथा रिपुः।।

kāmaḥ krodhastathā lobho mohaścānyastathā ripuḥ||

सदा सुस्थबलश्चैव निरातङ्कश्च जायते।।

sadā susthabalaścaiva nirātaṅkaśca jāyate||

जातानुरागो भवति शत्रुभिर्नाभिभूयते।।

jātānurāgo bhavati śatrubhirnābhibhūyate||

रागो नाम तदा शत्रुर्नेत्रादिद्वारमृच्छति।।

rāgo nāma tadā śatrurnetrādidvāramṛcchati||

तस्यानुमार्गं विशति तद्वै घोरं रिपुत्रयम।।

tasyānumārgaṃ viśati tadvai ghoraṃ riputrayam||

रागः शंश्लेषमायाति मनसा च सहेतरैः।।

rāgaḥ śaṃśleṣamāyāti manasā ca sahetaraiḥ||

द्वाराणि च वशे कृत्वा प्राकारं नाशयत्यथ।।

dvārāṇi ca vaśe kṛtvā prākāraṃ nāśayatyatha||

अमात्यरहितस्तत्र पौरवर्गोज्झितस्तथा।।

amātyarahitastatra pauravargojjhitastathā||

एवं रागस्तथा मोहो लोभः क्रोधस्तथैव च।।

evaṃ rāgastathā moho lobhaḥ krodhastathaiva ca||

रागात्तु क्रोधः प्रभवति क्रोधाल्लोभो ऽभिजायते।।

rāgāttu krodhaḥ prabhavati krodhāllobho 'bhijāyate||

स्मृतिभ्रंशाद बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात प्रणश्यति।।

smṛtibhraṃśād buddhināśo buddhināśāt praṇaśyati||

जीविते च सलोभानां प्रसादं कुरु सत्तम।।

jīvite ca salobhānāṃ prasādaṃ kuru sattama||

न तामसीं गतिं कष्टां व्रजेम मुनिसत्तम।।

na tāmasīṃ gatiṃ kaṣṭāṃ vrajema munisattama||

न मे वागनृतं प्राह यावदद्येति पुत्रकाः।।

na me vāganṛtaṃ prāha yāvadadyeti putrakāḥ||

अकार्यं कारितो येन बलादहमचिन्तितम।।

akāryaṃ kārito yena balādahamacintitam||

तस्मात तिर्यक्त्वमापन्नाः परं ज्ञानमवाप्स्यथ।।

tasmāt tiryaktvamāpannāḥ paraṃ jñānamavāpsyatha||

मत्प्रसादादसन्दिग्धाः परां सिद्धिमवाप्स्यथ।।

matprasādādasandigdhāḥ parāṃ siddhimavāpsyatha||

ततः कालेन महता योन्यन्तरमुपागताः।।

tataḥ kālena mahatā yonyantaramupāgatāḥ||

नास्त्यसाविह संसारे यो न दिष्टेन बाध्यते।।

nāstyasāviha saṃsāre yo na diṣṭena bādhyate||

प्रत्युवाच महाभागः समीपस्थायिनो द्विजान।।

pratyuvāca mahābhāgaḥ samīpasthāyino dvijān||

ये युद्धे ऽपि न सम्प्राप्ताः पञ्चत्वमतिमानुषे।।

ye yuddhe 'pi na samprāptāḥ pañcatvamatimānuṣe||

जग्मुः शिखरिणां श्रेष्टं विन्ध्यं द्रुमलतायुतम।।

jagmuḥ śikhariṇāṃ śreṣṭaṃ vindhyaṃ drumalatāyutam||

तपः स्वाध्यायनिरताः समाधौ कृतनिश्चयाः।।

tapaḥ svādhyāyaniratāḥ samādhau kṛtaniścayāḥ||

यतमनसो निवसन्ति विन्ध्यपृष्ठे।।

yatamanaso nivasanti vindhyapṛṣṭhe||