पित्रोर्ववन्दिषुः पादौ दिदृक्षुश्च मदालसाम।।

pitrorvavandiṣuḥ pādau didṛkṣuśca madālasām||

पुनश्च विस्मिताकारं प्रहृष्टवदनं ततः।।

punaśca vismitākāraṃ prahṛṣṭavadanaṃ tataḥ||

परिष्वजन्तमन्योन्यमतिकौतूहलान्वितम।।

pariṣvajantamanyonyamatikautūhalānvitam||

पित्रोः प्रह्लादय मनस्तथास्माकमकण्टकम।।

pitroḥ prahlādaya manastathāsmākamakaṇṭakam||

तत्क्षणप्रभवानन्दः प्रविवेश पितुर्गृहम।।

tatkṣaṇaprabhavānandaḥ praviveśa piturgṛham||

चिरं जीवेति कल्याणीर्ददुस्तस्मै तदाशिषः।।

ciraṃ jīveti kalyāṇīrdadustasmai tadāśiṣaḥ||

पप्रच्छ पितरं तात! सो ऽस्मै सम्यक तदुक्तवान।।

papraccha pitaraṃ tāta! so 'smai samyak taduktavān||

पितरौ च पुरो दृष्ट्वा लज्जाशोकाब्धिमध्यगः।।

pitarau ca puro dṛṣṭvā lajjāśokābdhimadhyagaḥ||

तत्याज जीवितं साध्वी धिङ्मां निष्ठुरमानसम।।

tatyāja jīvitaṃ sādhvī dhiṅmāṃ niṣṭhuramānasam||

मत्कृते निधनं प्राप्तां यज्जीवाम्यतिनिर्घृणः।।

matkṛte nidhanaṃ prāptāṃ yajjīvāmyatinirghṛṇaḥ||

मोहोद्गममपास्याशु निः श्वस्योच्छवस्य चातरः।।

mohodgamamapāsyāśu niḥ śvasyocchavasya cātaraḥ||

किं मयोपकृतं तस्याः श्लाघ्यमेतत्तु योषिताम।।

kiṃ mayopakṛtaṃ tasyāḥ ślāghyametattu yoṣitām||

तथाप्यश्लाघ्यमेतन्नो वयं हि पुरुषाः किल।।

tathāpyaślāghyametanno vayaṃ hi puruṣāḥ kila||

विपक्षस्य भविष्यामि ततः परिभवास्पदम।।

vipakṣasya bhaviṣyāmi tataḥ paribhavāspadam||

जीवितं तस्य चायत्तं सन्त्याज्यं तत्कथं मया।।

jīvitaṃ tasya cāyattaṃ santyājyaṃ tatkathaṃ mayā||

स चापि नोपकाराय तन्वङ्ग्याः किन्तु सर्वथा।।

sa cāpi nopakārāya tanvaṅgyāḥ kintu sarvathā||

या मदर्थे ऽत्यजत प्राणांस्तदर्थे ऽल्पमिदं मम।।

yā madarthe 'tyajat prāṇāṃstadarthe 'lpamidaṃ mama||

क्रियाश्चानन्तरं कृत्वा प्रत्युवाच ऋतध्वजः।।

kriyāścānantaraṃ kṛtvā pratyuvāca ṛtadhvajaḥ||

अस्मिन जन्मनि नान्या मे भवित्री सहचारिणी।।

asmin janmani nānyā me bhavitrī sahacāriṇī||

न भोक्ष्ये योषितं काञ्चिदिति सत्यं मयोदितम।।

na bhokṣye yoṣitaṃ kāñciditi satyaṃ mayoditam||

काञ्चिन्नाङ्गीकरिष्यामीत्येतत सत्यं मयोदितम।।

kāñcinnāṅgīkariṣyāmītyetat satyaṃ mayoditam||

क्रीडन्नास्ते समं तुल्यैर्वयस्यैः शीलसम्पदा।।

krīḍannāste samaṃ tulyairvayasyaiḥ śīlasampadā||

कर्तुमत्यर्थदुष्प्राप्यमीश्वरैः किमुतेतरैः।।

kartumatyarthaduṣprāpyamīśvaraiḥ kimutetaraiḥ||

विमृश्य चाह तौ पुत्रौ नागराट प्रहसन्निव।।

vimṛśya cāha tau putrau nāgarāṭ prahasanniva||

कर्मण्युद्यममुद्योगहान्या हानिस्ततः परम।।

karmaṇyudyamamudyogahānyā hānistataḥ param||

निष्पत्तिः कर्मणो दैवे पौरुषे च व्यवसथिता।।

niṣpattiḥ karmaṇo daive pauruṣe ca vyavasathitā||

तपश्चर्यां समास्थाय यथैतत साध्यते ऽचिरात।।

tapaścaryāṃ samāsthāya yathaitat sādhyate 'cirāt||

तीर्थं हिमवतो गत्वा तपस्तेपे सुदुश्चरम।।

tīrthaṃ himavato gatvā tapastepe suduścaram||

तन्मना नियताहारो भूत्वा त्रिषवणाप्लुतः।।

tanmanā niyatāhāro bhūtvā triṣavaṇāplutaḥ||

स्तोष्ये प्रणम्य शिरसा ब्रह्मयोनिं सरस्वतीम।।

stoṣye praṇamya śirasā brahmayoniṃ sarasvatīm||

तत्सर्वं त्वय्यसंयोगं योगवद्देवि! संस्थितम।।

tatsarvaṃ tvayyasaṃyogaṃ yogavaddevi! saṃsthitam||

अक्षरं परमं देवि! संस्थितं परमाणुवत।।

akṣaraṃ paramaṃ devi! saṃsthitaṃ paramāṇuvat||

दारुण्यवस्थितो वह्निर्भौमाश्च परमाणवः।।

dāruṇyavasthito vahnirbhaumāśca paramāṇavaḥ||

ओङ्काराक्षरसंस्थानं यत्तु देवि! स्थिरास्थिरम।।

oṅkārākṣarasaṃsthānaṃ yattu devi! sthirāsthiram||

त्रयो लोकास्त्रयो वेदास्त्रैविद्यं पावकत्रयम।।

trayo lokāstrayo vedāstraividyaṃ pāvakatrayam||

त्रयो गुणास्त्रयः शब्दस्त्रयो वेदास्तथाश्रमाः।।

trayo guṇāstrayaḥ śabdastrayo vedāstathāśramāḥ||

एतन्मात्रात्रयं देवि! तव रूपं सरस्वति।।

etanmātrātrayaṃ devi! tava rūpaṃ sarasvati||

सोमसंस्था हविः संस्थाः पाकसंस्थाश्च सप्त याः।।

somasaṃsthā haviḥ saṃsthāḥ pākasaṃsthāśca sapta yāḥ||

अनिर्देश्यं तथा चान्यदर्धमात्रान्वितं परम।।

anirdeśyaṃ tathā cānyadardhamātrānvitaṃ param||

तवैतत्परमं रूपं यन्न शक्यं मयोदितुम।।

tavaitatparamaṃ rūpaṃ yanna śakyaṃ mayoditum||

इन्द्रो ऽपि वसवो ब्रह्मा चन्द्राकौ ज्योतिरेव च।।

indro 'pi vasavo brahmā candrākau jyotireva ca||

सांख्यवेदान्तवादोक्तं बहुशाखास्थिरीकृतम।।

sāṃkhyavedāntavādoktaṃ bahuśākhāsthirīkṛtam||

एकन्त्वनेकं नाप्येकं भवभेदसमाश्रैतम।।

ekantvanekaṃ nāpyekaṃ bhavabhedasamāśraitam||

नानाशक्तिमतामेकं शक्तिवैभविकं परम।।

nānāśaktimatāmekaṃ śaktivaibhavikaṃ param||

अद्वैतावस्थितं ब्रह्म यच्च द्वैते व्यवस्थितम।।

advaitāvasthitaṃ brahma yacca dvaite vyavasthitam||

तेषां तेषां त्वत्त एवोपलब्धिः।।

teṣāṃ teṣāṃ tvatta evopalabdhiḥ||

त्वत्सम्बद्धं त्वत्स्वरैर्व्यञ्जनैश्च।।

tvatsambaddhaṃ tvatsvarairvyañjanaiśca||

प्रत्युवाच महात्मानं नागमश्वतरं ततः।।

pratyuvāca mahātmānaṃ nāgamaśvataraṃ tataḥ||

तदुच्यतां प्रदास्यामि यत्ते मनसि वर्तते।।

taducyatāṃ pradāsyāmi yatte manasi vartate||

समस्तस्वरसम्बन्धमुभयोः संप्रयच्छ च।।

samastasvarasambandhamubhayoḥ saṃprayaccha ca||

कीतकानि च सप्तैव तावतीश्चापि मूर्च्छनाः।।

kītakāni ca saptaiva tāvatīścāpi mūrcchanāḥ||

एतत्सर्वं भवान गाता कम्बलश्च तथानघ!।।

etatsarvaṃ bhavān gātā kambalaśca tathānagha!||

चतुर्विधं पदं तालं त्रिः प्रकारं लयत्रयम।।

caturvidhaṃ padaṃ tālaṃ triḥ prakāraṃ layatrayam||

एतद्भवान मत्प्रसादात पन्नगेन्द्रापरञ्च यत।।

etadbhavān matprasādāt pannagendrāparañca yat||

तदशेषं मया दत्तं भवतः कम्बलस्य च।।

tadaśeṣaṃ mayā dattaṃ bhavataḥ kambalasya ca||

पाताले देवलोके च भूर्लोके चैव पन्नगौ।।

pātāle devaloke ca bhūrloke caiva pannagau||

जगामादर्शनं सद्यो नागस्य कमलेक्षणा।।

jagāmādarśanaṃ sadyo nāgasya kamalekṣaṇā||

विज्ञानमुभयोरग्र्यं पदतालस्वरादिकम।।

vijñānamubhayoragryaṃ padatālasvarādikam||

गीतकैः स्प्तभिर्नागौ तन्त्रीलयसमन्वितौ।।

gītakaiḥ sptabhirnāgau tantrīlayasamanvitau||

प्रचक्रतुः परं यत्नमुभौ संहतवाक्कलौ।।

pracakratuḥ paraṃ yatnamubhau saṃhatavākkalau||

तयोः कालेन महता स्तूयमानो वृषध्वजः।।

tayoḥ kālena mahatā stūyamāno vṛṣadhvajaḥ||

ततः प्रणम्याश्वतरः कम्बलेन समं तदा।।

tataḥ praṇamyāśvataraḥ kambalena samaṃ tadā||

यदि नौ भगवान प्रीतो देवदेवस्त्रिलोचनः।।

yadi nau bhagavān prīto devadevastrilocanaḥ||

मृता कुवलयाश्वस्य पत्नी देव! मदालसा।।

mṛtā kuvalayāśvasya patnī deva! madālasā||

योगिनी योगमाता च मद्गेहे जायतां भव।।

yoginī yogamātā ca madgehe jāyatāṃ bhava||

मत्प्रसादादसन्दिग्धं श्रुणु चेदं भुजङ्गम।।

matprasādādasandigdhaṃ śruṇu cedaṃ bhujaṅgama||

भक्षयेथाः फणिश्रेष्ठ! शुचिः प्रयतमानसः।।

bhakṣayethāḥ phaṇiśreṣṭha! śuciḥ prayatamānasaḥ||

समुत्पत्स्यति कल्याणी तथारूपा यथामृता।।

samutpatsyati kalyāṇī tathārūpā yathāmṛtā||

तत्क्षणादेव सा सुभ्रूः श्वसतो मध्यमात फणात।।

tatkṣaṇādeva sā subhrūḥ śvasato madhyamāt phaṇāt||

एतच्छ्रुत्वा ततस्तौ तु प्रणिपत्य महेश्वरम।।

etacchrutvā tatastau tu praṇipatya maheśvaram||

तथा च कृतवान श्राद्धं स नागः कम्बलानुजः।।

tathā ca kṛtavān śrāddhaṃ sa nāgaḥ kambalānujaḥ||

तञ्चापि ध्यायः कामं ततः सा तनुमध्यमा।।

tañcāpi dhyāyaḥ kāmaṃ tataḥ sā tanumadhyamā||

न चापि कथयामास कंस्यचित स भुजङ्गमः।।

na cāpi kathayāmāsa kaṃsyacit sa bhujaṅgamaḥ||

तौ चानुदिनमागम्य पुत्रौ नागपतेः सुखम।।

tau cānudinamāgamya putrau nāgapateḥ sukham||

एकदा तु सुतौ प्राह नागराजौ मुदान्वितः।।

ekadā tu sutau prāha nāgarājau mudānvitaḥ||

स राजपुत्रो युवयोरुपकारी ममान्तिकम।।

sa rājaputro yuvayorupakārī mamāntikam||

एवमुक्तौ ततस्तेन पित्रा स्नेहवता तु तौ।।

evamuktau tatastena pitrā snehavatā tu tau||

ततः कुवलयाश्वं तौ कृत्वा किञ्चित्कथान्तरम।।

tataḥ kuvalayāśvaṃ tau kṛtvā kiñcitkathāntaram||

तावाह नृपपुत्रो ऽसौ नन्विदं भवतोर्गृहम।।

tāvāha nṛpaputro 'sau nanvidaṃ bhavatorgṛham||

यत्तु वां वाञ्छितं दातुं धनं रत्नमथापि वा।।

yattu vāṃ vāñchitaṃ dātuṃ dhanaṃ ratnamathāpi vā||

एतावताहं दैवेन वञ्चितो ऽस्मि दुरात्मना।।

etāvatāhaṃ daivena vañcito 'smi durātmanā||

यदि वां मत्प्रियं कार्यमनुग्राह्यो ऽस्मि वां यदि।।

yadi vāṃ matpriyaṃ kāryamanugrāhyo 'smi vāṃ yadi||

युवयोर्यन्मदीयं तन्मामकं युवयोः स्वकम।।

yuvayoryanmadīyaṃ tanmāmakaṃ yuvayoḥ svakam||

पुनर्नैवं विभिन्नार्थं वक्तव्यं द्विजसत्तमौ।।

punarnaivaṃ vibhinnārthaṃ vaktavyaṃ dvijasattamau||

ततः स्नेहार्द्रवदनौ तावुभौ नागनन्दनौ।।

tataḥ snehārdravadanau tāvubhau nāganandanau||

ऋतध्वज! न सन्देहो यथैवाह भवानिदम।।

ṛtadhvaja! na sandeho yathaivāha bhavānidam||

किन्त्वावयोः स्वयं पित्रा प्रोक्तमेतन्महात्मना।।

kintvāvayoḥ svayaṃ pitrā proktametanmahātmanā||

यथाह तातेति वदन प्रणाममकरोद्भुवि।।

yathāha tāteti vadan praṇāmamakarodbhuvi||

यत्तातो मामभिद्रष्टुं करोति प्रवणं मनः।।

yattāto māmabhidraṣṭuṃ karoti pravaṇaṃ manaḥ||

नातिक्रान्तुमिहेच्छामि पदेभ्यां तस्य शपाम्यहम।।

nātikrāntumihecchāmi padebhyāṃ tasya śapāmyaham||

प्राप्तश्च गोमतीं पुण्यां निर्गम्य नगराद्वहिः।।

prāptaśca gomatīṃ puṇyāṃ nirgamya nagarādvahiḥ||

मेने च राजपुत्रो ऽसौ पारे तस्यास्तयोर्गृहम।।

mene ca rājaputro 'sau pāre tasyāstayorgṛham||

पाताले ददृशे चोभौ स पन्नगकुमारकौ।।

pātāle dadṛśe cobhau sa pannagakumārakau||

विलोक्य तौ सुरूपाङ्गौ विस्मयोत्फुल्ललोचनः।।

vilokya tau surūpāṅgau vismayotphullalocanaḥ||

कथयामासतुस्तौ च पितरं पन्नगेश्वरम।।

kathayāmāsatustau ca pitaraṃ pannageśvaram||

रमणीयं ततो ऽपस्यत पातालं स नृपात्मजः।।

ramaṇīyaṃ tato 'pasyat pātālaṃ sa nṛpātmajaḥ||

तथैव नागकन्याभिः क्रीडन्तीभिरितस्ततः।।

tathaiva nāgakanyābhiḥ krīḍantībhiritastataḥ||

गीतशब्दैस्तथान्यत्र वीणावेणुस्वनानुगैः।।

gītaśabdaistathānyatra vīṇāveṇusvanānugaiḥ||

वीक्षमाणः स पातालं ययौ शत्रुजितः सुतः।।

vīkṣamāṇaḥ sa pātālaṃ yayau śatrujitaḥ sutaḥ||

ततः प्रविश्य ते सर्वे नागराजनिवेशनम।।

tataḥ praviśya te sarve nāgarājaniveśanam||

दिव्यमाल्याम्बरधरं मणिकुण्डलभूषणम।।

divyamālyāmbaradharaṃ maṇikuṇḍalabhūṣaṇam||

केयूरिणं महाभागमासने सर्वकाञ्चने।।

keyūriṇaṃ mahābhāgamāsane sarvakāñcane||

स ताभ्यां दर्शितस्तस्य तातो ऽस्माकमसाविति।।

sa tābhyāṃ darśitastasya tāto 'smākamasāviti||

ततो ननाम चरणौ नागेन्द्रस्य ऋतध्वजः।।

tato nanāma caraṇau nāgendrasya ṛtadhvajaḥ||

मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय चिरं जीवेत्युवाच सः।।

mūrdhni cainamupāghrāya ciraṃ jīvetyuvāca saḥ||

वत्स! धन्यस्य कथ्यन्ते परोक्षस्यापि ते गुणाः।।

vatsa! dhanyasya kathyante parokṣasyāpi te guṇāḥ||

त्वमेवानेन वर्धेथा मनोवाक्कायचेष्टितैः।।

tvamevānena vardhethā manovākkāyaceṣṭitaiḥ||

गुणवान निर्वृतिं पित्रोः शत्रुणां हृदयज्वरम।।

guṇavān nirvṛtiṃ pitroḥ śatruṇāṃ hṛdayajvaram||

देवताः पितरो विप्रा मित्रार्थिविकलादयः।।

devatāḥ pitaro viprā mitrārthivikalādayaḥ||

गुणिनां सफलं जन्म संश्रितानां विपद्गतैः।।

guṇināṃ saphalaṃ janma saṃśritānāṃ vipadgataiḥ||

पूजां कुवलयाश्वस्य कर्तुकामो भुजङ्गमः।।

pūjāṃ kuvalayāśvasya kartukāmo bhujaṅgamaḥ||

मधुपानादिसम्भोगमाहारञ्च यथेप्सितम।।

madhupānādisambhogamāhārañca yathepsitam||

कथया स्वल्पकं कालं स्थास्यामो हृष्टचेतसः।।

kathayā svalpakaṃ kālaṃ sthāsyāmo hṛṣṭacetasaḥ||

तथा चकार नृपतिः पन्नगानामुदारधीः।।

tathā cakāra nṛpatiḥ pannagānāmudāradhīḥ||

यथोपयोगं बुभुजे स भोगभुक।।

yathopayogaṃ bubhuje sa bhogabhuk||