कृतं तत कथ्यतां पुत्रौ विचित्रा युवयोः कथा।।

kṛtaṃ tat kathyatāṃ putrau vicitrā yuvayoḥ kathā||

सर्वविघ्रोपशमनं चकार ब्रह्मवादिनाम।।

sarvavighropaśamanaṃ cakāra brahmavādinām||

मदावलेपोपहतो नाजानाद्दानवाधमः।।

madāvalepopahato nājānāddānavādhamaḥ||

शौकरं रूपमास्थाय प्रधर्षयितुमागतम।।

śaukaraṃ rūpamāsthāya pradharṣayitumāgatam||

अन्वधावद्वराहं तं नृपपुत्रः शरासनी।।

anvadhāvadvarāhaṃ taṃ nṛpaputraḥ śarāsanī||

आकृष्य बलवच्चापं चारुचित्रोपशोभितम।।

ākṛṣya balavaccāpaṃ cārucitropaśobhitam||

गिरिपादपसम्बाधां सो ऽन्वक्रामन्महाटवीम।।

giripādapasambādhāṃ so 'nvakrāmanmahāṭavīm||

चोदितो राजपुत्रेण पितुरादेशकारिणा।।

codito rājaputreṇa piturādeśakāriṇā||

धरण्यां विवृते गर्ते निपपात लघुक्रमः।।

dharaṇyāṃ vivṛte garte nipapāta laghukramaḥ||

निपपात महागर्ते तिमिरौघसमावृते।।

nipapāta mahāgarte timiraughasamāvṛte||

प्रकाशञ्च स पातालमपश्यत तत्र नापि नम।।

prakāśañca sa pātālamapaśyat tatra nāpi nam||

पुरन्दरपुरप्रख्यं पुरं प्राकारशोभितम।।

purandarapuraprakhyaṃ puraṃ prākāraśobhitam||

भ्रमता च ततो दृष्टा तत्र योषित त्वरान्विता।।

bhramatā ca tato dṛṣṭā tatra yoṣit tvarānvitā||

नोवाच किञ्चित प्रासादमारुरोह च भामिनी।।

novāca kiñcit prāsādamāruroha ca bhāminī||

विस्मयोत्फुल्लनयनो निः शङ्को नृपतेः सुतः।।

vismayotphullanayano niḥ śaṅko nṛpateḥ sutaḥ||

निषण्णां कन्यकामेकां कामयुक्तां रतीमिव।।

niṣaṇṇāṃ kanyakāmekāṃ kāmayuktāṃ ratīmiva||

बिम्बाधरोष्ठीं नन्वङ्गीं नीलोत्पलविलोचनाम।।

bimbādharoṣṭhīṃ nanvaṅgīṃ nīlotpalavilocanām||

करभोरुं सुदशनां नीलसूक्ष्मस्थिरालकाम।।

karabhoruṃ sudaśanāṃ nīlasūkṣmasthirālakām||

सो ऽमन्यत पार्थिवसुतस्तां रसातलदेवताम।।

so 'manyat pārthivasutastāṃ rasātaladevatām||

पीनोरुस्कन्धबाहुं तममंस्त मदनं शुभा।।

pīnoruskandhabāhuṃ tamamaṃsta madanaṃ śubhā||

लज्जाविस्मयदैन्यानां सद्यस्तन्वी वशं गता।।

lajjāvismayadainyānāṃ sadyastanvī vaśaṃ gatā||

विद्याधरो वा सम्प्राप्तः कृतपुण्यरतिर्नरः।।

vidyādharo vā samprāptaḥ kṛtapuṇyaratirnaraḥ||

उपविश्य ततो भेजे सा मूर्च्छां मदिरक्षणा।।

upaviśya tato bheje sā mūrcchāṃ madirakṣaṇā||

तां समाश्वासयामास न भेतव्यमिति ब्रुवन।।

tāṃ samāśvāsayāmāsa na bhetavyamiti bruvan||

तालवृन्तमुपादाय पर्यवीजयदाकुला।।

tālavṛntamupādāya paryavījayadākulā||

किञ्चिल्लज्जान्विता बाला तस्याः सख्युर्न्यवेदयत।।

kiñcillajjānvitā bālā tasyāḥ sakhyurnyavedayat||

यथा तया समाख्यातं तद्वृत्तान्तञ्च भामिनी।।

yathā tayā samākhyātaṃ tadvṛttāntañca bhāminī||

तस्येयमात्मजा सुभ्रूर्नाम्नरा ख्याता मदालसा।।

tasyeyamātmajā subhrūrnāmnarā khyātā madālasā||

पातालकेतुर्विख्यातः पातालान्तरसंश्रयः।।

pātālaketurvikhyātaḥ pātālāntarasaṃśrayaḥ||

अपहृत्य मयां हीना बाला नीता दुरात्मना।।

apahṛtya mayāṃ hīnā bālā nītā durātmanā||

स तु नार्हति चार्वङ्गीं शूद्रो वेदश्रुतीमिव।।

sa tu nārhati cārvaṅgīṃ śūdro vedaśrutīmiva||

सुरभिः प्राह नायं त्वं प्राप्स्यते दानवाधमः।।

surabhiḥ prāha nāyaṃ tvaṃ prāpsyate dānavādhamaḥ||

सते भर्ता महाभागे अचिरेण भविष्यति।।

sate bhartā mahābhāge acireṇa bhaviṣyati||

सुता विन्ध्यवतः पत्नी वीरपुष्करमालिनः।।

sutā vindhyavataḥ patnī vīrapuṣkaramālinaḥ||

चरामि दिव्यया गत्या परलोकार्थमुद्यता।।

carāmi divyayā gatyā paralokārthamudyatā||

केनापि विद्धो बाणेन मुनीनां त्राणकारणात।।

kenāpi viddho bāṇena munīnāṃ trāṇakāraṇāt||

सत्यमेव स केनापि ताडितो दानवाधमः।।

satyameva sa kenāpi tāḍito dānavādhamaḥ||

त्वयि प्रीतिमती बाला दर्शनादेव मानद।।

tvayi prītimatī bālā darśanādeva mānada||

भर्या चान्यस्य विहिता येन विद्धः स दानवः।।

bharyā cānyasya vihitā yena viddhaḥ sa dānavaḥ||

यावज्जीवं च तन्वङ्गी दुः खमेवोपभोक्ष्यते।।

yāvajjīvaṃ ca tanvaṅgī duḥ khamevopabhokṣyate||

यावज्जीवमतो दुः खं सुरभ्या नान्यथा वचः।।

yāvajjīvamato duḥ khaṃ surabhyā nānyathā vacaḥ||

यतो विशेषो नैवास्ति स्वसखी-निजदेहयोः।।

yato viśeṣo naivāsti svasakhī-nijadehayoḥ||

ततस्तपस्त्वहं कुर्यां निर्व्यलीकेन चेतसा।।

tatastapastvahaṃ kuryāṃ nirvyalīkena cetasā||

देवो दैत्यो नु गन्धर्वः पन्नगः किन्नरो ऽपि वा।।

devo daityo nu gandharvaḥ pannagaḥ kinnaro 'pi vā||

तत्त्वमाख्याहि कथितं यथैवावितथं मया।।

tattvamākhyāhi kathitaṃ yathaivāvitathaṃ mayā||

तच्छृणुष्वामलप्रज्ञे कथयाम्यादितस्तव।।

tacchṛṇuṣvāmalaprajñe kathayāmyāditastava||

मुनिरक्षणमुद्दिश्य गालवाश्रममागतः।।

munirakṣaṇamuddiśya gālavāśramamāgataḥ||

विघ्नार्थमागतः कोषऽपि शौकरं रूपमास्थितः।।

vighnārthamāgataḥ koṣa'pi śaukaraṃ rūpamāsthitaḥ||

अपक्रान्तो ऽतिवेगेन तमस्म्यनुगतो हयी।।

apakrānto 'tivegena tamasmyanugato hayī||

सो ऽहमश्वं समारूढस्तमस्येकः परिभ्रमन।।

so 'hamaśvaṃ samārūḍhastamasyekaḥ paribhraman||

पृष्टया च न मे किञ्चिद्भवत्या दत्तमुत्तरम।।

pṛṣṭayā ca na me kiñcidbhavatyā dattamuttaram||

इत्येतत कथितं सत्यं न देवो ऽहं न दानवः।।

ityetat kathitaṃ satyaṃ na devo 'haṃ na dānavaḥ||

मनुष्यो ऽस्मि विशङ्का ते न कर्तव्यात्र कर्हिचित।।

manuṣyo 'smi viśaṅkā te na kartavyātra karhicit||

लज्जाजडं वीक्षमाणा किञ्चिन्नोवाच भामिनी।।

lajjājaḍaṃ vīkṣamāṇā kiñcinnovāca bhāminī||

यथावत कथितं तेन सुरभ्या वचनानुगे।।

yathāvat kathitaṃ tena surabhyā vacanānuge||

नान्यत्र हृदयन्त्वस्या दृष्ट्वा स्थैर्यं प्रयास्यति।।

nānyatra hṛdayantvasyā dṛṣṭvā sthairyaṃ prayāsyati||

भूतिर्धन्यं धृतिर्धोरं क्षान्तिरभ्येति चोत्तमम।।

bhūtirdhanyaṃ dhṛtirdhoraṃ kṣāntirabhyeti cottamam||

सुरभिः सा गवां माता कथं मिथ्या वदिष्यति।।

surabhiḥ sā gavāṃ mātā kathaṃ mithyā vadiṣyati||

कुरुष्व वीर यत कार्यं विधिनैव समाहितम।।

kuruṣva vīra yat kāryaṃ vidhinaiva samāhitam||

सा च तं चिन्तयामास तुम्बुरुं तत्कुले गुरुम।।

sā ca taṃ cintayāmāsa tumburuṃ tatkule gurum||

मदालसायाः सम्प्रीत्या कुण्डलागौरवेण च।।

madālasāyāḥ samprītyā kuṇḍalāgauraveṇa ca||

वैवाहिकविधिं कन्यां प्रतिपाद्य यथागतम।।

vaivāhikavidhiṃ kanyāṃ pratipādya yathāgatam||

सा चाह तां सखीं बालां कृतार्थास्मि वरानने।।

sā cāha tāṃ sakhīṃ bālāṃ kṛtārthāsmi varānane||

तमस्तप्स्ये ऽहमतुलं निर्व्यलीकेन चेतसा।।

tamastapsye 'hamatulaṃ nirvyalīkena cetasā||

गन्तुकामा निजसखी-स्नेहविक्लवभाषिणी।।

gantukāmā nijasakhī-snehaviklavabhāṣiṇī||

दातव्यः किमुत स्त्रीभिरतो नोपदिशामि ते।।

dātavyaḥ kimuta strībhirato nopadiśāmi te||

त्वया विश्रम्भिता चास्मि स्मारयाम्यरिसूदन।।

tvayā viśrambhitā cāsmi smārayāmyarisūdana||

धर्मार्थकामसंसिद्ध्यै भार्या भर्तृसहायिनी।।

dharmārthakāmasaṃsiddhyai bhāryā bhartṛsahāyinī||

तदा धर्मार्थकामानां त्रयाणामपि सङ्गतम।।

tadā dharmārthakāmānāṃ trayāṇāmapi saṅgatam||

प्राप्नोति काममथवा तस्यां त्रितयमाहितम।।

prāpnoti kāmamathavā tasyāṃ tritayamāhitam||

न समर्था त्रिवर्गो ऽयं दाम्पत्यं समुपाश्रितः।।

na samarthā trivargo 'yaṃ dāmpatyaṃ samupāśritaḥ||

न पुंभिः शक्यते कर्तुमृते भार्यां नृपात्मज।।

na puṃbhiḥ śakyate kartumṛte bhāryāṃ nṛpātmaja||

क्षयमेति विना भार्यां कुभार्यासंश्रये ऽपि वा।।

kṣayameti vinā bhāryāṃ kubhāryāsaṃśraye 'pi vā||

दम्पत्योः सहधर्मेण त्रयीधर्ममवाप्नुयात।।

dampatyoḥ sahadharmeṇa trayīdharmamavāpnuyāt||

पूजाभिरमरांस्तद्वत साध्वीं भार्यां नरो ऽवति।।

pūjābhiramarāṃstadvat sādhvīṃ bhāryāṃ naro 'vati||

नैव तस्मात त्रिवर्गो ऽयं दाम्पत्यमधिगच्छति।।

naiva tasmāt trivargo 'yaṃ dāmpatyamadhigacchati||

वर्ध त्वमनया सार्धं धन-पुत्र-सुखायुषा।।

vardha tvamanayā sārdhaṃ dhana-putra-sukhāyuṣā||

जगाम दिव्यया गत्या यथाभिप्रेतमात्मनः।।

jagāma divyayā gatyā yathābhipretamātmanaḥ||

निर्गन्तुकामः पातालाद्विज्ञातो दनुसम्भवैः।।

nirgantukāmaḥ pātālādvijñāto danusambhavaiḥ||

कन्यारत्नं यदानीतं दिवः पातालकेतुना।।

kanyāratnaṃ yadānītaṃ divaḥ pātālaketunā||

दानवानां बलं प्राप्तं सह पातालकेतुना।।

dānavānāṃ balaṃ prāptaṃ saha pātālaketunā||

शरवर्षैस्तथा शूलैर्ववर्षुर्नृपनन्दनम।।

śaravarṣaistathā śūlairvavarṣurnṛpanandanam||

चिच्छेद शरजालेन प्रहसन्निव लीलया।।

ciccheda śarajālena prahasanniva līlayā||

छिन्नैः सञ्छन्नमभवदृतध्वजशरोत्करैः।।

chinnaiḥ sañchannamabhavadṛtadhvajaśarotkaraiḥ||

तेन ते दानवाः सर्वे सह पातालकेतुना।।

tena te dānavāḥ sarve saha pātālaketunā||

निर्दग्धाः कापिलं तेजः समासाद्येव सागराः।।

nirdagdhāḥ kāpilaṃ tejaḥ samāsādyeva sāgarāḥ||

स्त्रीरत्नेन समं तेन समागच्छत पितुः पुरम।।

strīratnena samaṃ tena samāgacchat pituḥ puram||

पातालगमनञ्चैव कुण्डलायाश्च दर्शनम।।

pātālagamanañcaiva kuṇḍalāyāśca darśanam||

वधञ्च तेषामस्त्रेण पुनरागमनं तथा।।

vadhañca teṣāmastreṇa punarāgamanaṃ tathā||

प्रीतिमानभवच्चेदं परिष्वज्याह चात्मजम।।

prītimānabhavaccedaṃ pariṣvajyāha cātmajam||

भयेभ्यो मुनयस्त्राता येन सद्धर्मचारिणः।।

bhayebhyo munayastrātā yena saddharmacāriṇaḥ||

पराक्रमवता वीर त्वया तद्वहुलीकृतम।।

parākramavatā vīra tvayā tadvahulīkṛtam||

तन्न हापयते यस्तु स नरो मध्यमः स्मृतः।।

tanna hāpayate yastu sa naro madhyamaḥ smṛtaḥ||

निष्पादयति तं प्राज्ञाः प्रवदन्ति नरोत्तमम।।

niṣpādayati taṃ prājñāḥ pravadanti narottamam||

न्यूनतां नयति प्राज्ञास्तमाहुः पुरुषाधमम।।

nyūnatāṃ nayati prājñāstamāhuḥ puruṣādhamam||

पातालगमनं यच्च यच्चासुरविनाशनम।।

pātālagamanaṃ yacca yaccāsuravināśanam||

तद्धन्यो ऽस्म्य बाल त्वमहमेव गुणाधिकम।।

taddhanyo 'smya bāla tvamahameva guṇādhikam||

न स पुत्रकृतां प्रीतिं मन्ये प्राप्नोति मानवः।।

na sa putrakṛtāṃ prītiṃ manye prāpnoti mānavaḥ||

धिग्जन्म तस्य यः पित्रा लोके विज्ञायते नरः।।

dhigjanma tasya yaḥ pitrā loke vijñāyate naraḥ||

आत्मना ज्ञायते धन्यो मध्यः पितृपितामहैः।।

ātmanā jñāyate dhanyo madhyaḥ pitṛpitāmahaiḥ||

तत पुत्र धनवीर्यैस्त्वं विवर्धस्व सुखेन च।।

tat putra dhanavīryaistvaṃ vivardhasva sukhena ca||

इति पित्रा बहुविधं प्रियमुक्तः पुनः पुनः।।

iti pitrā bahuvidhaṃ priyamuktaḥ punaḥ punaḥ||

स तया भार्याया सार्धं रेमे तत्र पितुः पुरे।।

sa tayā bhāryāyā sārdhaṃ reme tatra pituḥ pure||

प्रातः प्रातस्ततस्तेन सह रेमे सुमध्यमा।।

prātaḥ prātastatastena saha reme sumadhyamā||