स्वरूपमतिहेयस्य घटीयन्त्रवदव्ययम।।

svarūpamatiheyasya ghaṭīyantravadavyayam||

किं मया वद कर्तव्यमेवस्मिन व्यवस्थिते।।

kiṃ mayā vada kartavyamevasmin vyavasthite||

तत परित्यज्य गार्हस्थ्यं वानप्रस्थपरो भव।।

tat parityajya gārhasthyaṃ vānaprasthaparo bhava||

आत्मन्यात्मानमाधया निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः।।

ātmanyātmānamādhayā nirdvandvo niṣparigrahaḥ||

तत्र योगापरो भूत्वा बाह्यस्पर्शविवर्जितः।।

tatra yogāparo bhūtvā bāhyasparśavivarjitaḥ||

यत्संयोगान्न ते योगो भूयो भूतैर्भविष्यति।।

yatsaṃyogānna te yogo bhūyo bhūtairbhaviṣyati||

येन भूतैः पुनर्भूतो नेदृगः खमवाप्नुयाम।।

yena bhūtaiḥ punarbhūto nedṛgaḥ khamavāpnuyām||

नैति योगमयोगो ऽपि तं योगमधुना वद।।

naiti yogamayogo 'pi taṃ yogamadhunā vada||

ब्रह्मज्ञानाम्बुशीतेन सिञ्च मां वाक्यवारिणा।।

brahmajñānāmbuśītena siñca māṃ vākyavāriṇā||

स्ववाक्यामृतपानेन मां जीवय पुनर्मृतम।।

svavākyāmṛtapānena māṃ jīvaya punarmṛtam||

मां मोचयेष्टसद्भाव-विज्ञानोद्घाटनैस्त्वरन।।

māṃ mocayeṣṭasadbhāva-vijñānodghāṭanaistvaran||

अलर्काय पुरा प्रोक्तः सम्यक पृष्टेन विस्तरात।।

alarkāya purā proktaḥ samyak pṛṣṭena vistarāt||

कश्चालर्को महाभागो यो यौगं परिपृष्टवान।।

kaścālarko mahābhāgo yo yaugaṃ paripṛṣṭavān||

सो ऽन्यजन्मकृतैः पापैः कुष्ठरोगातुरो ऽभवत।।

so 'nyajanmakṛtaiḥ pāpaiḥ kuṣṭharogāturo 'bhavat||

पादाभ्यङ्गाङ्गसंवाह-स्त्रानाच्छादनभोजनैः।।

pādābhyaṅgāṅgasaṃvāha-strānācchādanabhojanaiḥ||

रहश्चैवोपचारेण प्रियसम्भाषणेन च।।

rahaścaivopacāreṇa priyasambhāṣaṇena ca||

अतीव तीव्रकोपत्वान्निर्भर्त्सयति निष्ठुरः।।

atīva tīvrakopatvānnirbhartsayati niṣṭhuraḥ||

तं तथाप्यतिबीभत्सं सर्वश्रेष्ठममन्यत।।

taṃ tathāpyatibībhatsaṃ sarvaśreṣṭhamamanyata||

प्राह भार्यां नयस्वेति त्वं मां तस्या निवेशनम।।

prāha bhāryāṃ nayasveti tvaṃ māṃ tasyā niveśanam||

तां मां प्रापय धर्मज्ञे! सैव मे हृदि वर्तते।।

tāṃ māṃ prāpaya dharmajñe! saiva me hṛdi vartate||

दर्शनानन्तरं सा मे हृदयान्नापसर्पति।।

darśanānantaraṃ sā me hṛdayānnāpasarpati||

नोपगूहति तन्वङ्गी तन्मां द्रक्ष्यसि वै मृतम।।

nopagūhati tanvaṅgī tanmāṃ drakṣyasi vai mṛtam||

ममाशक्तिश्च गमने सङ्कुलं प्रतिभाति मे।।

mamāśaktiśca gamane saṅkulaṃ pratibhāti me||

तत्पत्नी सत्कुलोत्पन्ना महाभागा पतिव्रता।।

tatpatnī satkulotpannā mahābhāgā pativratā||

स्कन्धे भर्तारमादाय जगाम मृदुगामिनी।।

skandhe bhartāramādāya jagāma mṛdugāminī||

राजमार्गे प्रियं भर्तुश्चिकीर्षन्ती द्विजाङ्गना।।

rājamārge priyaṃ bhartuścikīrṣantī dvijāṅganā||

माण्डव्यमतिदुः खार्तमन्धकारे ऽथ स द्विजः।।

māṇḍavyamatiduḥ khārtamandhakāre 'tha sa dvijaḥ||

पादावमर्षणात क्रुद्धो माण्डव्यस्तमुवाच ह।।

pādāvamarṣaṇāt kruddho māṇḍavyastamuvāca ha||

दशां कष्टामनुप्राप्तः स पापात्मा नराधमः।।

daśāṃ kaṣṭāmanuprāptaḥ sa pāpātmā narādhamaḥ||

भास्करालोकनादेव स विनाशमवाप्स्यति।।

bhāskarālokanādeva sa vināśamavāpsyati||

प्रोवाच व्यथिता सूर्यो नैवोदयमुपैष्यति।।

provāca vyathitā sūryo naivodayamupaiṣyati||

बहून्यहः प्रमाणानि ततो देवा भयं ययुः।।

bahūnyahaḥ pramāṇāni tato devā bhayaṃ yayuḥ||

कथं नु खल्विदं सर्वं न गच्छेत संक्षयं जगत।।

kathaṃ nu khalvidaṃ sarvaṃ na gacchet saṃkṣayaṃ jagat||

तत्संक्षयान्न त्वयने ज्ञायेते दक्षिणोत्तरे।।

tatsaṃkṣayānna tvayane jñāyete dakṣiṇottare||

संवत्सरं विना नान्यत कालज्ञानं प्रवर्तते।।

saṃvatsaraṃ vinā nānyat kālajñānaṃ pravartate||

सूर्योदयं विना नैव स्त्रानदानादिकाः क्रियाः।।

sūryodayaṃ vinā naiva strānadānādikāḥ kriyāḥ||

नैवाप्ययनमस्माकं विना होमेन जायते।।

naivāpyayanamasmākaṃ vinā homena jāyate||

वृष्ट्या ताननुगृह्णीमो मर्त्यान शस्यादिसिद्धये।।

vṛṣṭyā tānanugṛhṇīmo martyān śasyādisiddhaye||

तेषां वयं प्रयच्छामः कामान यज्ञादिपूजिताः।।

teṣāṃ vayaṃ prayacchāmaḥ kāmān yajñādipūjitāḥ||

तोयवर्षेण हि वयं हविर्वर्षेण मानवाः।।

toyavarṣeṇa hi vayaṃ havirvarṣeṇa mānavāḥ||

क्रतुभागं दुरात्मानः स्वयञ्चाश्नन्ति लोलुपाः।।

kratubhāgaṃ durātmānaḥ svayañcāśnanti lolupāḥ||

क्षितिञ्च सन्दूषयामः पापानामपकारिणाम।।

kṣitiñca sandūṣayāmaḥ pāpānāmapakāriṇām||

उपसर्गाः प्रवर्तन्ते मरणाय सुदारुणाः।।

upasargāḥ pravartante maraṇāya sudāruṇāḥ||

तेषां पुण्यान वयं योकान विदधाम महात्मनाम।।

teṣāṃ puṇyān vayaṃ yokān vidadhāma mahātmanām||

कथं नु दिनसर्गः स्यादन्यो ऽन्यमवदन सुराः।।

kathaṃ nu dinasargaḥ syādanyo 'nyamavadan surāḥ||

देवानां वचनं श्रुत्वा प्राह देवः प्रजापतिः।।

devānāṃ vacanaṃ śrutvā prāha devaḥ prajāpatiḥ||

प्रशाम्यते ऽमरास्तस्माच्छृणुध्वं वचनं मम।।

praśāmyate 'marāstasmācchṛṇudhvaṃ vacanaṃ mama||

तस्य चानुदयाद्धानिर्मर्त्यानां भवतां तथा।।

tasya cānudayāddhānirmartyānāṃ bhavatāṃ tathā||

प्रसादयत वै पत्नीं भानोरुदयकाम्यया।।

prasādayata vai patnīṃ bhānorudayakāmyayā||

अयाचन्त दिनं देवा भवत्विति यथा पुरा।।

ayācanta dinaṃ devā bhavatviti yathā purā||

संमान्य तस्मात तां साध्वीमहः स्त्रक्ष्याम्यहं सुराः।।

saṃmānya tasmāt tāṃ sādhvīmahaḥ strakṣyāmyahaṃ surāḥ||

यथा च तस्याः स्वपतिर्न साध्व्या नाशमेष्यति।।

yathā ca tasyāḥ svapatirna sādhvyā nāśameṣyati||

उवाच कुशलं पृष्टा धर्मं भर्तुस्तथात्मनः।।

uvāca kuśalaṃ pṛṣṭā dharmaṃ bhartustathātmanaḥ||

कच्चिच्चाखिलदेवेभ्यो मन्यसे ऽभ्यधिकं पतिम।।

kacciccākhiladevebhyo manyase 'bhyadhikaṃ patim||

सर्वकामफलावाप्त्या प्रत्यूहाः परिवर्तिताः।।

sarvakāmaphalāvāptyā pratyūhāḥ parivartitāḥ||

तथात्मवर्णधर्मेण कर्तव्यो धनसंचयः।।

tathātmavarṇadharmeṇa kartavyo dhanasaṃcayaḥ||

सत्यार्जव-तपो-दानैर्दयायुक्तो भवेत सदा।।

satyārjava-tapo-dānairdayāyukto bhavet sadā||

कर्तव्या अन्वहं श्रद्धा-पुरस्कारेण शक्तितः।।

kartavyā anvahaṃ śraddhā-puraskāreṇa śaktitaḥ||

क्लेशेन महता साध्वि! प्राजापत्यादिकान क्रमात।।

kleśena mahatā sādhvi! prājāpatyādikān kramāt||

पुण्यस्यार्धापहारिण्यः पतिशुश्रूषयैव हि।।

puṇyasyārdhāpahāriṇyaḥ patiśuśrūṣayaiva hi||

भर्तृशुश्रूषयैवैतान लोकानिष्टान व्रजन्ति हि।।

bhartṛśuśrūṣayaivaitān lokāniṣṭān vrajanti hi||

त्वया मतिः सदा कार्या यतो भर्ता परा गतिः।।

tvayā matiḥ sadā kāryā yato bhartā parā gatiḥ||

नारी भुङ्क्ते भर्तृशुश्रूषयैव।।

nārī bhuṅkte bhartṛśuśrūṣayaiva||

प्रत्युवाचात्रिपत्नीं तामनसूयामिदं वचः।।

pratyuvācātripatnīṃ tāmanasūyāmidaṃ vacaḥ||

यन्मे प्रकृतिकल्याणि! श्रद्धां वर्धयसे पुनः।।

yanme prakṛtikalyāṇi! śraddhāṃ vardhayase punaḥ||

तत्प्रीतिश्चोपकाराय इह लोके परत्र च।।

tatprītiścopakārāya iha loke paratra ca||

नारी सुखमवाप्नोति नार्या भर्ता हि देवता।।

nārī sukhamavāpnoti nāryā bhartā hi devatā||

आर्याया यन्मया कार्यं तथार्येणापि वा शुभे।।

āryāyā yanmayā kāryaṃ tathāryeṇāpi vā śubhe||

त्वद्वाख्यापास्तसत्कर्मदिननक्तनिरूपणाः।।

tvadvākhyāpāstasatkarmadinanaktanirūpaṇāḥ||

अहं तदर्थमायाता शृणु चैतद्वचो मम।।

ahaṃ tadarthamāyātā śṛṇu caitadvaco mama||

तदभावात सुराः पुष्टिं नोपयान्ति तपस्विनि।।

tadabhāvāt surāḥ puṣṭiṃ nopayānti tapasvini||

तदुच्छेदादनावृष्ट्या जगदुच्छेदमेष्यति।।

taducchedādanāvṛṣṭyā jagaducchedameṣyati||

प्रसीद साध्वि! लोकानां पूर्ववद्धर्ततां रविः।।

prasīda sādhvi! lokānāṃ pūrvavaddhartatāṃ raviḥ||

सूर्योदये विनाशं त्वं प्राप्स्यसीत्यतिमन्युना।।

sūryodaye vināśaṃ tvaṃ prāpsyasītyatimanyunā||

करोमि पूर्ववद्देहं भर्तारञ्च नवं तव।।

karomi pūrvavaddehaṃ bhartārañca navaṃ tava||

पतिव्रतानामाराध्यमिति संमानयामि ते।।

pativratānāmārādhyamiti saṃmānayāmi te||

अनसूयार्घ्यमुद्यम्य दशरात्रे तदा निशि।।

anasūyārghyamudyamya daśarātre tadā niśi||

शैलराजानमुदयमारुरोहोरुमण्डलः।।

śailarājānamudayamārurohorumaṇḍalaḥ||

पपत च महीपृष्ठे पतन्तं जगृहे च सा।।

papata ca mahīpṛṣṭhe patantaṃ jagṛhe ca sā||

पतिशुश्रूषयावाप्तं तपसः किं चिरेण ते।।

patiśuśrūṣayāvāptaṃ tapasaḥ kiṃ cireṇa te||

रूपतः शीलतो बुद्ध्या वाङ्माधुरंय्यादिभूषणैः।।

rūpataḥ śīlato buddhyā vāṅmādhurṃyyādibhūṣaṇaiḥ||

प्राप्नोतु जीवितं भार्यासहायः शरदां शतम।।

prāpnotu jīvitaṃ bhāryāsahāyaḥ śaradāṃ śatam||

तेन सत्येन विप्रो ऽयं पुनर्जोवत्वनामयः।।

tena satyena vipro 'yaṃ punarjovatvanāmayaḥ||

यथा ममोद्यमो नित्यं तथायं जीवतां द्विजः।।

yathā mamodyamo nityaṃ tathāyaṃ jīvatāṃ dvijaḥ||

स्वभाभिर्भासयन वेश्म वृन्दारक इवाजरः।।

svabhābhirbhāsayan veśma vṛndāraka ivājaraḥ||

लेभिरे च मुदं देवा अनसूयामथाब्रुवन।।

lebhire ca mudaṃ devā anasūyāmathābruvan||

त्वया यस्मात ततो देवा वरदास्ते तपस्विनि।।

tvayā yasmāt tato devā varadāste tapasvini||

वरदा वरयोग्या च यद्यहं भवतां मता।।

varadā varayogyā ca yadyahaṃ bhavatāṃ matā||

योगञ्च प्राप्नुयां भर्तृसहिता क्लेशमुक्तये।।

yogañca prāpnuyāṃ bhartṛsahitā kleśamuktaye||

प्रोक्त्वा जग्मुर्यथान्यायमनुमान्य तपस्विनीम।।

proktvā jagmuryathānyāyamanumānya tapasvinīm||