आविर्भाव-तिरोभावौ भूतानां यत्र संस्थितौ।।

āvirbhāva-tirobhāvau bhūtānāṃ yatra saṃsthitau||

कथं वोदरमध्यस्थस्तिष्ठत्यङ्गनिपीडितः।।

kathaṃ vodaramadhyasthastiṣṭhatyaṅganipīḍitaḥ||

उत्क्रान्तिकाले च कथञ्चिद्भावेन वियुज्यते।।

utkrāntikāle ca kathañcidbhāvena viyujyate||

कथं ते च तथा तस्य फलं सम्पादयन्त्युत।।

kathaṃ te ca tathā tasya phalaṃ sampādayantyuta||

भक्ष्याणि यत्र नो जन्तुर्जोर्यते कथमल्पकः।।

bhakṣyāṇi yatra no janturjoryate kathamalpakaḥ||

तदेतत परम गुह्यं यत्र मुह्यन्ति जन्तवः।।

tadetat parama guhyaṃ yatra muhyanti jantavaḥ||

दुर्भाव्यः सर्वभूतानां भावाभावसमाश्रितः।।

durbhāvyaḥ sarvabhūtānāṃ bhāvābhāvasamāśritaḥ||

पुत्रः परमधर्मात्मा सुमतिर्नाम नामतः।।

putraḥ paramadharmātmā sumatirnāma nāmataḥ||

कृतोपनयनं शान्तं सुमतिं जडरूपिणम।।

kṛtopanayanaṃ śāntaṃ sumatiṃ jaḍarūpiṇam||

गुरुशुश्रूषणे व्यग्रो भैक्षान्नकृतभोजनः।।

guruśuśrūṣaṇe vyagro bhaikṣānnakṛtabhojanaḥ||

इष्टमुत्पादयापत्यमाश्रयेथा वनं ततः।।

iṣṭamutpādayāpatyamāśrayethā vanaṃ tataḥ||

एवमाप्स्यसि तद्ब्रह्म यत्र गत्वा न शोचसि।।

evamāpsyasi tadbrahma yatra gatvā na śocasi||

पितापि तं सुबहुशः प्राह प्रीत्या पुनः पुनः।।

pitāpi taṃ subahuśaḥ prāha prītyā punaḥ punaḥ||

स चोद्यमानो बहुशः प्रहस्येदमथाब्रवीत।।

sa codyamāno bahuśaḥ prahasyedamathābravīt||

तथैवान्यानि शास्त्राणि शिल्पानि विविधानि च।।

tathaivānyāni śāstrāṇi śilpāni vividhāni ca||

निर्वेदाः परितोषाश्च क्षयवृद्ध्युदये गताः।।

nirvedāḥ paritoṣāśca kṣayavṛddhyudaye gatāḥ||

मातरो विवधा दृष्टाः पितरो विवधास्तथा।।

mātaro vivadhā dṛṣṭāḥ pitaro vivadhāstathā||

बान्धवा बहवः प्राप्ताः पितरश्च पृथग्विधाः।।

bāndhavā bahavaḥ prāptāḥ pitaraśca pṛthagvidhāḥ||

पीडाश्च सुभृशं प्राप्ता रोगाणाञ्च सहस्रशः।।

pīḍāśca subhṛśaṃ prāptā rogāṇāñca sahasraśaḥ||

वृद्धतायां तथाप्तानि तानि सर्वाणि संस्मरे।।

vṛddhatāyāṃ tathāptāni tāni sarvāṇi saṃsmare||

पुनश्च पुशुकीटानां मृगाणामथ पक्षिणाम।।

punaśca puśukīṭānāṃ mṛgāṇāmatha pakṣiṇām||

समुत्पन्नो ऽस्मि गेहेषु तथैव तव वेश्मनि।।

samutpanno 'smi geheṣu tathaiva tava veśmani||

स्वामित्वमीश्वरत्वं च दरिद्रत्वं तथा गतः।।

svāmitvamīśvaratvaṃ ca daridratvaṃ tathā gataḥ||

दत्तं ममान्यैरन्येभ्यो मया दत्तमनेकशाः।।

dattaṃ mamānyairanyebhyo mayā dattamanekaśāḥ||

तुष्टो ऽसकृत तथा दैन्यमश्रुधौताननो गतः।।

tuṣṭo 'sakṛt tathā dainyamaśrudhautānano gataḥ||

ज्ञानमेतन्मया प्राप्तं मोक्षसम्प्राप्तिकारकम।।

jñānametanmayā prāptaṃ mokṣasamprāptikārakam||

क्रियाकलापो विगुणो न सम्यक प्रतिभाति मे।।

kriyākalāpo viguṇo na samyak pratibhāti me||

गुरुविज्ञानतृप्तस्य निरीहस्य सदात्मनः।।

guruvijñānatṛptasya nirīhasya sadātmanaḥ||

गुणैश्च वर्जितं ब्रह्म तत प्राप्स्यामि परं पदम।।

guṇaiśca varjitaṃ brahma tat prāpsyāmi paraṃ padam||

विज्ञातां स्वमृगग्राहिसंघपाशशताकुलम।।

vijñātāṃ svamṛgagrāhisaṃghapāśaśatākulam||

त्रयीधर्ममधर्माढ्यं किं पापफलसन्निभम।।

trayīdharmamadharmāḍhyaṃ kiṃ pāpaphalasannibham||

पिता प्राह महाभागः स्वसुतं हृष्टमानसः।।

pitā prāha mahābhāgaḥ svasutaṃ hṛṣṭamānasaḥ||

केन ते जडता पूर्वमिदानीञ्च प्रबुद्धता।।

kena te jaḍatā pūrvamidānīñca prabuddhatā||

यत्ते ज्ञानं तिरोभूतमाविर्भावमुपागतम।।

yatte jñānaṃ tirobhūtamāvirbhāvamupāgatam||

यश्चाहमासमन्यस्मिन जन्मन्यस्मत्परन्तु यत।।

yaścāhamāsamanyasmin janmanyasmatparantu yat||

आत्मविद्याविचारेषु परां निष्ठामुपागतः।।

ātmavidyāvicāreṣu parāṃ niṣṭhāmupāgataḥ||

सत्संयोगात स्वस्वभावाद्विचारविधिशोधनात।।

satsaṃyogāt svasvabhāvādvicāravidhiśodhanāt||

आचार्यताञ्च सम्प्राप्तः शिष्यसन्देहहृत्तमः।।

ācāryatāñca samprāptaḥ śiṣyasandehahṛttamaḥ||

अज्ञानाकृष्टसद्भावो विपन्नश्च प्रमादतः।।

ajñānākṛṣṭasadbhāvo vipannaśca pramādataḥ||

यावदब्दं गतं चैव जन्मनां स्मृतिमागतम।।

yāvadabdaṃ gataṃ caiva janmanāṃ smṛtimāgatam||

यतिष्यामि तथा कर्तुं न भविष्ये यथा पुनः।।

yatiṣyāmi tathā kartuṃ na bhaviṣye yathā punaḥ||

न ह्येतत प्राप्यते तात त्रयीधर्माश्रितैर्नरैः।।

na hyetat prāpyate tāta trayīdharmāśritairnaraiḥ||

एकान्तित्वमुपागम्य यतिष्याम्यात्ममोक्षणे।।

ekāntitvamupāgamya yatiṣyāmyātmamokṣaṇe||

एतावतापि ते प्रीतिमुत्पाद्यानृण्यमाप्नुयाम।।

etāvatāpi te prītimutpādyānṛṇyamāpnuyām||

भवता यद्वयं पृष्टाः संसारग्रहणाश्रयम।।

bhavatā yadvayaṃ pṛṣṭāḥ saṃsāragrahaṇāśrayam||

संसारचक्रमजरं स्थितिर्यस्य न विद्यते।।

saṃsāracakramajaraṃ sthitiryasya na vidyate||

उत्क्रान्तिकालादारभ्य यथा नान्यो वदिष्यति।।

utkrāntikālādārabhya yathā nānyo vadiṣyati||

भिनत्ति मर्मस्थानानि दीप्यमानो निरिन्धनः।।

bhinatti marmasthānāni dīpyamāno nirindhanaḥ||

भुक्तानामम्बुभक्ष्याणामधोगतिनिरोधकृत।।

bhuktānāmambubhakṣyāṇāmadhogatinirodhakṛt||

दत्ताः स तस्य आह्लादमापदि प्रतिपद्यते।।

dattāḥ sa tasya āhlādamāpadi pratipadyate||

सो ऽपि तृप्तिमवाप्नोति विनाप्यन्नेन वै तदा।।

so 'pi tṛptimavāpnoti vināpyannena vai tadā||

आस्तिकः श्रद्दधानश्च स सुखं मृत्युमृच्छति।।

āstikaḥ śraddadhānaśca sa sukhaṃ mṛtyumṛcchati||

शुक्ला वदान्या ह्रीमन्तस्ते नराः सुखमृत्यवः।।

śuklā vadānyā hrīmantaste narāḥ sukhamṛtyavaḥ||

यथोक्तकारी सोम्यश्च स सुखं मृत्युमृच्छति।।

yathoktakārī somyaśca sa sukhaṃ mṛtyumṛcchati||

प्राप्नुवन्ति नराः काले तस्मिन मृत्यावुपस्थिते।।

prāpnuvanti narāḥ kāle tasmin mṛtyāvupasthite||

प्राणघ्नीं वेदनां कष्टां ये चानुद्वेगकारिणः।।

prāṇaghnīṃ vedanāṃ kaṣṭāṃ ye cānudvegakāriṇaḥ||

वेदनाभिरुदग्राभिः प्रपीड्यन्ते ऽधमा नराः।।

vedanābhirudagrābhiḥ prapīḍyante 'dhamā narāḥ||

ते मोहमृत्यवः सर्वे तथा वेदविनिन्दकाः।।

te mohamṛtyavaḥ sarve tathā vedavinindakāḥ||

आगच्छन्ति दुरात्मानो यमस्य पुरुषास्तदा।।

āgacchanti durātmāno yamasya puruṣāstadā||

क्रान्दत्यविरतं सो ऽथ भ्रातृ-मातृसुतानथ।।

krāndatyavirataṃ so 'tha bhrātṛ-mātṛsutānatha||

दृष्टिश्च भ्राम्यते त्रासाच्छ्वासाच्छुष्यत्यथाननम।।

dṛṣṭiśca bhrāmyate trāsācchvāsācchuṣyatyathānanam||

ततः स वेदनाविष्टस्तच्छरीरं विमुञ्चति।।

tataḥ sa vedanāviṣṭastaccharīraṃ vimuñcati||

तत्प्रमाणवयो ऽवस्था-संस्थानैः प्राग्भवं यथा।।

tatpramāṇavayo 'vasthā-saṃsthānaiḥ prāgbhavaṃ yathā||

दण्डप्रहारसम्भ्रान्तं कर्षते दक्षिणां दिशम।।

daṇḍaprahārasambhrāntaṃ karṣate dakṣiṇāṃ diśam||

तथा प्रदीप्तज्वलने क्वचिच्छृभ्रशतोत्कटे।।

tathā pradīptajvalane kvacicchṛbhraśatotkaṭe||

कृष्यते यमदूतैश्चाशिवसन्नादभीषणैः।।

kṛṣyate yamadūtaiścāśivasannādabhīṣaṇaiḥ||

प्रयाति दारुणे मार्गे पापकर्मा यमक्षयम।।

prayāti dāruṇe mārge pāpakarmā yamakṣayam||

ये यान्ति मनुजा मार्गं तं सुखेन तथान्नदाः।।

ye yānti manujā mārgaṃ taṃ sukhena tathānnadāḥ||

नीयते द्वादशाहेन धर्मराजपुरं नरः।।

nīyate dvādaśāhena dharmarājapuraṃ naraḥ||

ताड्यमाने तथैवार्ति छिद्यमाने च दारुणाम।।

tāḍyamāne tathaivārti chidyamāne ca dāruṇām||

स्वेन कर्मविपाकेन देहान्तरगतो ऽपि सन।।

svena karmavipākena dehāntaragato 'pi san||

यच्च पिण्डं प्रयच्छन्ति नीयमानस्तदश्नुते।।

yacca piṇḍaṃ prayacchanti nīyamānastadaśnute||

तेन चाप्याय्यते जन्तुर्यच्चाश्नन्ति सबान्धवाः।।

tena cāpyāyyate janturyaccāśnanti sabāndhavāḥ||

दानं ददद्भिश्च तथा जन्तुराप्याय्यते मृतः।।

dānaṃ dadadbhiśca tathā janturāpyāyyate mṛtaḥ||

उपभुङ्क्ते तथा दत्तं तोयपिण्डादिकं भुवि।।

upabhuṅkte tathā dattaṃ toyapiṇḍādikaṃ bhuvi||

याम्यं पश्यत्यथो जन्तुः कृष्यमाणः पुरं ततः।।

yāmyaṃ paśyatyatho jantuḥ kṛṣyamāṇaḥ puraṃ tataḥ||

मृत्युकालान्तकादीनां मध्ये पश्यति वै यमम।।

mṛtyukālāntakādīnāṃ madhye paśyati vai yamam||

विरूपैर्भोषणैर्वक्त्रैर्वृतं व्याधिशतैः प्रभुम।।

virūpairbhoṣaṇairvaktrairvṛtaṃ vyādhiśataiḥ prabhum||

तन्निर्दिष्टां ततो याति गतिं जन्तुः शुभाशुभाम।।

tannirdiṣṭāṃ tato yāti gatiṃ jantuḥ śubhāśubhām||

तस्य स्वरूपं गदतो रौरवस्य निशामय।।

tasya svarūpaṃ gadato rauravasya niśāmaya||

जानुमात्रप्रमाणश्च ततः श्वभ्रः सुदुस्तरः।।

jānumātrapramāṇaśca tataḥ śvabhraḥ sudustaraḥ||

जाज्वल्यमानस्तीव्रेण तापिताङ्गारभूमिना।।

jājvalyamānastīvreṇa tāpitāṅgārabhūminā||

स दह्यमानस्तीव्रेण वह्निना तत्र धावति।।

sa dahyamānastīvreṇa vahninā tatra dhāvati||

अहोरात्रेणोद्धरणं पादन्यासं च गच्छति।।

ahorātreṇoddharaṇaṃ pādanyāsaṃ ca gacchati||

ततो ऽन्यं पापशुद्ध्यर्थं तादृङ्निरयमृच्छति।।

tato 'nyaṃ pāpaśuddhyarthaṃ tādṛṅnirayamṛcchati||

कृमि-कीट-पतङ्गेषु श्वापदे मशकादिषु।।

kṛmi-kīṭa-pataṅgeṣu śvāpade maśakādiṣu||

अन्यासु चैव पापासु दुः खदासु च योनिषु।।

anyāsu caiva pāpāsu duḥ khadāsu ca yoniṣu||

चण्डालपुक्कसाद्यासु नरो योनिषु जायते।।

caṇḍālapukkasādyāsu naro yoniṣu jāyate||

ततश्चारोहणीं जातिं शूद्र-वैश्य-नृपादिकाम।।

tataścārohaṇīṃ jātiṃ śūdra-vaiśya-nṛpādikām||

एवन्तु पापकर्माणे नरकेषु पतन्त्यधः।।

evantu pāpakarmāṇe narakeṣu patantyadhaḥ||

ते यमेन विनिर्दिष्टां यान्ति पुण्यां गतिं नराः।।

te yamena vinirdiṣṭāṃ yānti puṇyāṃ gatiṃ narāḥ||

हारनूपुरमादुर्य-शोभितान्युत्तमानि च।।

hāranūpuramādurya-śobhitānyuttamāni ca||

तस्माच्च प्रच्युता राज्ञामन्येषां च महात्मनाम।।

tasmācca pracyutā rājñāmanyeṣāṃ ca mahātmanām||

भोगान सम्प्राप्नुवन्त्युग्रांस्ततो यान्त्यूर्ध्वमन्यथा।।

bhogān samprāpnuvantyugrāṃstato yāntyūrdhvamanyathā||

अतः शृणुष्व विप्रर्षे यथा गर्भं प्रपद्यते।।

ataḥ śṛṇuṣva viprarṣe yathā garbhaṃ prapadyate||