शृणुध्वमृषयः सर्वे प्रभावं परमेष्ठिनः। यं ज्ञात्वा पुरुषो मुक्तो न संसारे पतेत पुनः।।

śṛṇudhvamṛṣayaḥ sarve prabhāvaṃ parameṣṭhinaḥ| yaṃ jñātvā puruṣo mukto na saṃsāre patet punaḥ||

सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा। अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस्तमोमयः।।

sṛṣṭiṃ cintayatastasya kalpādiṣu yathā purā| abuddhipūrvakaḥ sargaḥ prādurbhūtastamomayaḥ||

तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रश्चान्धसंज्ञितः। अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः।।

tamo moho mahāmohastāmistraścāndhasaṃjñitaḥ| avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ||

परात परतरं ब्रह्म शाश्वतं निष्कलं ध्रुवम। नित्यानन्दं निर्विकल्पं तद्धाम परमं मम।।

parāt parataraṃ brahma śāśvataṃ niṣkalaṃ dhruvam| nityānandaṃ nirvikalpaṃ taddhāma paramaṃ mama||

अहं ब्रह्मविदां ब्रह्मा स्वयंभूर्विश्वतोमुखः। मायाविनामहं देवः पुराणो हरिरव्ययः।।

ahaṃ brahmavidāṃ brahmā svayaṃbhūrviśvatomukhaḥ| māyāvināmahaṃ devaḥ purāṇo hariravyayaḥ||

पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतः सो ऽभिमानिनः। संवृतस्तमसा चैव बीजकम्भुवनावृतः।।

pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyataḥ so 'bhimāninaḥ| saṃvṛtastamasā caiva bījakambhuvanāvṛtaḥ||

योगिनामस्म्यहं शंभुः स्त्रीणां देवी गिरीन्द्रजा। आदित्यानामहं विष्णुर्वसूनामस्मि पावकः।।

yogināmasmyahaṃ śaṃbhuḥ strīṇāṃ devī girīndrajā| ādityānāmahaṃ viṣṇurvasūnāmasmi pāvakaḥ||

वर्हिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निः संज्ञ एव च। मुक्या नगा इति प्रोक्ता मुख्यसर्गस्तु स स्मृतः।।

varhirantaścāprakāśaḥ stabdho niḥ saṃjña eva ca| mukyā nagā iti proktā mukhyasargastu sa smṛtaḥ||

रुद्राणां शङ्करश्चाहं गरुडः पततामहम। ऐरावतो गजेन्द्राणां रामः शस्त्रभृतामहम।।

rudrāṇāṃ śaṅkaraścāhaṃ garuḍaḥ patatāmaham| airāvato gajendrāṇāṃ rāmaḥ śastrabhṛtāmaham||

तं दृष्ट्वासाधकं सर्गममन्यदपरं प्रभुः। तस्याभिध्यायतः सर्गस्तिर्यक्स्त्रोतो ऽभ्यवर्तत।।

taṃ dṛṣṭvāsādhakaṃ sargamamanyadaparaṃ prabhuḥ| tasyābhidhyāyataḥ sargastiryakstroto 'bhyavartata||

यस्मात तिर्यक प्रवृत्तः स तिर्यक्स्त्रोतस्ततः स्मृतः। पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणो द्विजाः।।

yasmāt tiryak pravṛttaḥ sa tiryakstrotastataḥ smṛtaḥ| paśvādayaste vikhyātā utpathagrāhiṇo dvijāḥ||

ऋषीणां च वसिष्ठो ऽहं देवानां च शतक्रतुः। शिल्पिनां विश्वकर्माहं प्रह्लादो ऽस्म्यमरद्विषाम।।

ṛṣīṇāṃ ca vasiṣṭho 'haṃ devānāṃ ca śatakratuḥ| śilpināṃ viśvakarmāhaṃ prahlādo 'smyamaradviṣām||

मुनीनामप्यहं व्यासो गणानां च विनायकः। वीराणां वीरभद्रो ऽहं सिद्धानां कपिलो मुनिः।।

munīnāmapyahaṃ vyāso gaṇānāṃ ca vināyakaḥ| vīrāṇāṃ vīrabhadro 'haṃ siddhānāṃ kapilo muniḥ||

तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यं ससर्ज ह। ऊर्ध्वस्त्रोत इति प्रोक्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः।।

tamapyasādhakaṃ jñātvā sargamanyaṃ sasarja ha| ūrdhvastrota iti prokto devasargastu sāttvikaḥ||

ते सुखप्रतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः। प्रकाशा बहिरन्तश्च स्वभावाद देवसंज्ञिताः।।

te sukhapratibahulā bahirantaśca nāvṛtāḥ| prakāśā bahirantaśca svabhāvād devasaṃjñitāḥ||

पर्वतानामहं मेरुर्नक्षत्राणां च चन्द्रमाः। वज्रं प्रहरणानां च व्रतानां सत्यमस्म्यहम।।

parvatānāmahaṃ merurnakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ| vajraṃ praharaṇānāṃ ca vratānāṃ satyamasmyaham||

अनन्तो भोगिनां देवः सेनानीनां च पावकिः। आश्रमाणां च गार्हस्थमीश्वराणां महेश्वरः।।

ananto bhogināṃ devaḥ senānīnāṃ ca pāvakiḥ| āśramāṇāṃ ca gārhasthamīśvarāṇāṃ maheśvaraḥ||

ततो ऽबिधायायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा। प्रादुरासीत तदाव्यक्तादर्वाक्स्त्रोतस्तु साधकः।।

tato 'bidhāyāyatastasya satyābhidhyāyinastadā| prādurāsīt tadāvyaktādarvākstrotastu sādhakaḥ||

महाकल्पश्च कल्पानां युगानां कृतमस्म्यहम। कुबेरः सर्वयक्षाणां गणेशानां च वीरकः।।

mahākalpaśca kalpānāṃ yugānāṃ kṛtamasmyaham| kuberaḥ sarvayakṣāṇāṃ gaṇeśānāṃ ca vīrakaḥ||

ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः। दुः खोत्कटाः सत्त्वयुता मनुष्याः परिकीर्तिता।।

te ca prakāśabahulāstamodriktā rajodhikāḥ| duḥ khotkaṭāḥ sattvayutā manuṣyāḥ parikīrtitā||

तं दृष्ट्वा चापरं सर्गममन्यद भगवानजः। तस्याभिध्यायतः सर्गं सर्गो भूतादिको ऽभवत।।

taṃ dṛṣṭvā cāparaṃ sargamamanyad bhagavānajaḥ| tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ sargo bhūtādiko 'bhavat||

प्रजापतीनां दक्षो ऽहं निरृतिः सर्वरक्षसाम। वायुर्बलवतामस्मि द्वीपानां पुष्करो ऽस्म्यहम।।

prajāpatīnāṃ dakṣo 'haṃ nirṛtiḥ sarvarakṣasām| vāyurbalavatāmasmi dvīpānāṃ puṣkaro 'smyaham||

ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः। खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः। इत्येते पञ्च कथिताः सर्गा वै द्विजपुङ्गवाः।।

te 'parigrāhiṇaḥ sarve saṃvibhāgaratāḥ punaḥ| khādanāścāpyaśīlāśca bhūtādyāḥ parikīrtitāḥ| ityete pañca kathitāḥ sargā vai dvijapuṅgavāḥ||

मृगेन्द्राणां च सिंहो ऽहं यन्त्राणां धनुरेव च। वेदानां सामवेदो ऽहं यजुषां शतरुद्रियम।।

mṛgendrāṇāṃ ca siṃho 'haṃ yantrāṇāṃ dhanureva ca| vedānāṃ sāmavedo 'haṃ yajuṣāṃ śatarudriyam||

सावित्री सर्वजप्यानां गुह्यानां प्रणवो ऽस्म्यहम। सूक्तानां पौरुषं सूक्तं ज्येष्ठसाम च सामसु।।

sāvitrī sarvajapyānāṃ guhyānāṃ praṇavo 'smyaham| sūktānāṃ pauruṣaṃ sūktaṃ jyeṣṭhasāma ca sāmasu||

प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः। तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः।।

prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇastu saḥ| tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargo hi sa smṛtaḥ||

सर्ववेदार्थविदुषां मनुः स्वायंभुवो ऽस्म्यहम। ब्रह्मावर्तस्तु देशानां क्षेत्राणामविमुक्तकम।।

sarvavedārthaviduṣāṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'smyaham| brahmāvartastu deśānāṃ kṣetrāṇāmavimuktakam||

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः। इत्येष प्राकृतः सर्गः संभूतो ऽबुद्धिपूर्वकः।।

vaikārikastṛtīyastu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ| ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ saṃbhūto 'buddhipūrvakaḥ||

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः। तिर्यक्स्त्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः।।

mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ| tiryakstrotastu yaḥ proktastiryagyonyaḥ sa pañcamaḥ||

विद्यानामात्मविद्याहं ज्ञानानामैश्वरं परम। भूतानामस्म्यहं व्योम सत्त्वानां मृत्युरेव च।।

vidyānāmātmavidyāhaṃ jñānānāmaiśvaraṃ param| bhūtānāmasmyahaṃ vyoma sattvānāṃ mṛtyureva ca||

पाशानामस्म्यहं माया कालः कलयतामहम। गतीनां मुक्तिरेवाहं परेषां परमेश्वरः।।

pāśānāmasmyahaṃ māyā kālaḥ kalayatāmaham| gatīnāṃ muktirevāhaṃ pareṣāṃ parameśvaraḥ||

तथोर्ध्वस्त्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः। ततोरऽवाक्स्त्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः।।

tathordhvastrotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ| tator'vākstrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ||

यच्चान्यदपि लोके ऽस्मिन सत्त्वं तेजोबलाधिकम। तत्सर्वं प्रतिजानीध्वं मम तेजोविजृम्भितम।।

yaccānyadapi loke 'smin sattvaṃ tejobalādhikam| tatsarvaṃ pratijānīdhvaṃ mama tejovijṛmbhitam||

अष्टमो भौतिकः सर्गो भूतादीनां प्रकीर्तितः। नवमश्चैव कौमारः प्राकृता वैकृतास्त्विमे।।

aṣṭamo bhautikaḥ sargo bhūtādīnāṃ prakīrtitaḥ| navamaścaiva kaumāraḥ prākṛtā vaikṛtāstvime||

प्राकृतास्तु त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः। बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्या मुनिपुङ्गवाः।।

prākṛtāstu trayaḥ pūrve sargāste 'buddhipūrvakāḥ| buddhipūrvaṃ pravartante mukhyādyā munipuṅgavāḥ||

आत्मानः पशवः प्रोक्ताः सर्वे संसारवर्तिनः। तेषां पतिरहं देवः स्मृतः पशुपतिर्बुधैः।।

ātmānaḥ paśavaḥ proktāḥ sarve saṃsāravartinaḥ| teṣāṃ patirahaṃ devaḥ smṛtaḥ paśupatirbudhaiḥ||

अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान। सनकं सनातनं चैव तथैव च सनन्दनम। ऋभुं सनात्कुमारं च पूर्वमेव प्रजापतिः।।

agre sasarja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān| sanakaṃ sanātanaṃ caiva tathaiva ca sanandanam| ṛbhuṃ sanātkumāraṃ ca pūrvameva prajāpatiḥ||

मायापाशेन बध्नामि पशूनेतान स्वलीलया। मामेव मोचकं प्राहुः पशूनां वेदवादिनः।।

māyāpāśena badhnāmi paśūnetān svalīlayā| māmeva mocakaṃ prāhuḥ paśūnāṃ vedavādinaḥ||

मायापाशेन बद्धानां मोचको ऽन्यो न विद्यते। मामृते परमात्मानं भूताधिपतिमव्ययम।।

māyāpāśena baddhānāṃ mocako 'nyo na vidyate| māmṛte paramātmānaṃ bhūtādhipatimavyayam||

पञ्चैते योगिनो विप्राः परं वैराग्यमास्थिताः। ईश्वरासक्तमनसो न सृष्टौ दधिरे मतिम।।

pañcaite yogino viprāḥ paraṃ vairāgyamāsthitāḥ| īśvarāsaktamanaso na sṛṣṭau dadhire matim||

चतुर्विंशतितत्त्वानि माया कर्म गुणा इति। एते पाशाः पशुपतेः क्लेशाश्च पशुबन्धनाः।।

caturviṃśatitattvāni māyā karma guṇā iti| ete pāśāḥ paśupateḥ kleśāśca paśubandhanāḥ||

तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ प्रजापतिः। मुमोह मायया सद्यो मायिनः परमेष्ठिनः।।

teṣvevaṃ nirapekṣeṣu lokasṛṣṭau prajāpatiḥ| mumoha māyayā sadyo māyinaḥ parameṣṭhinaḥ||

मनो बुद्धिरहङ्कारः खानिलाग्निजलानि भूः। एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराश्च तथापरे।।

mano buddhirahaṅkāraḥ khānilāgnijalāni bhūḥ| etāḥ prakṛtayastvaṣṭau vikārāśca tathāpare||

तं बोधयामास सुतं जगन्मायो महामुनिः। नारायणो महायोगी योगिचित्तानुरञ्जनः।।

taṃ bodhayāmāsa sutaṃ jaganmāyo mahāmuniḥ| nārāyaṇo mahāyogī yogicittānurañjanaḥ||

बोधितस्तेन विश्वात्मा तताप परमं तपः। स तप्यमानो भगवान न किञ्चित प्रतिपद्यत।।

bodhitastena viśvātmā tatāpa paramaṃ tapaḥ| sa tapyamāno bhagavān na kiñcit pratipadyata||

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं चैव तु पञ्चमम। पायूपस्थं करौ पादौ वाक चैव दशमी मता।।

śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇaṃ caiva tu pañcamam| pāyūpasthaṃ karau pādau vāk caiva daśamī matā||

ततो दीर्घेण कालेन दुखात क्रोधो व्यजायत। क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रु बिन्दवः।।

tato dīrgheṇa kālena dukhāt krodho vyajāyata| krodhāviṣṭasya netrābhyāṃ prāpatannaśru bindavaḥ||

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च। त्रयोविंशतिरेतानि तत्त्वानि प्राकृतानि तु।।

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca| trayoviṃśatiretāni tattvāni prākṛtāni tu||

चतुर्विंशकमव्यक्तं प्रधानं गुणलक्षणम। अनादिमध्यनिधनं कारणं जगतः परम।।

caturviṃśakamavyaktaṃ pradhānaṃ guṇalakṣaṇam| anādimadhyanidhanaṃ kāraṇaṃ jagataḥ param||

भ्रुकुटीकुटिलात तस्य ललाटात परमेश्वरः। समुत्पन्नो महादेवः शरण्यो नीललोहितः।।

bhrukuṭīkuṭilāt tasya lalāṭāt parameśvaraḥ| samutpanno mahādevaḥ śaraṇyo nīlalohitaḥ||

सत्त्वं रजस्तमश्चेति गुणत्रयमुदाहृतम। साम्यावस्थितिमेतेषामव्यक्तं प्रकृतिं विदुः।।

sattvaṃ rajastamaśceti guṇatrayamudāhṛtam| sāmyāvasthitimeteṣāmavyaktaṃ prakṛtiṃ viduḥ||

स एव भगवानीशस्तेजोराशिः सनातनः। यं प्रपश्यन्ति विद्वांसः स्वात्मस्थं परमेश्वरम।।

sa eva bhagavānīśastejorāśiḥ sanātanaḥ| yaṃ prapaśyanti vidvāṃsaḥ svātmasthaṃ parameśvaram||

ओङ्कारं समनुस्मृत्य प्रणम्य च कृताञ्जलिः। ताम भगवान ब्रह्मा सृजेमा विविधाः प्रजाः।।

oṅkāraṃ samanusmṛtya praṇamya ca kṛtāñjaliḥ| tāma bhagavān brahmā sṛjemā vividhāḥ prajāḥ||

सत्त्वं ज्ञानं तमो ऽज्ञानं रजो मिश्रमुदाहृतम। गुणानां बुद्धिवैषम्याद वैषम्यं कवयो विदुः।।

sattvaṃ jñānaṃ tamo 'jñānaṃ rajo miśramudāhṛtam| guṇānāṃ buddhivaiṣamyād vaiṣamyaṃ kavayo viduḥ||

निशम्य भगवान वाक्यं शङ्करो धर्मवाहनः। स्वात्मना सद्शान रुद्रान ससर्ज मनसा शिवः। कपर्दिनो निरातङ्कांस्त्रिनेत्रान नीललोहितान।।

niśamya bhagavān vākyaṃ śaṅkaro dharmavāhanaḥ| svātmanā sadśān rudrān sasarja manasā śivaḥ| kapardino nirātaṅkāṃstrinetrān nīlalohitān||

धर्माधर्माविति प्रोक्तौ पाशौ द्वौ बन्धसंज्ञितौ। मय्यर्पितानि कर्माणि निबन्धाय विमुक्तये।।

dharmādharmāviti proktau pāśau dvau bandhasaṃjñitau| mayyarpitāni karmāṇi nibandhāya vimuktaye||

तं प्राह भगवान ब्रह्मा जन्ममृत्युयुताः प्रजाः। सृजेति सो ऽब्रवीदीशो नाहं मृत्युजरान्विताः। प्रजाः स्त्रक्ष्ये जगन्नाथ सृज त्वमशुभाः प्रजाः।।

taṃ prāha bhagavān brahmā janmamṛtyuyutāḥ prajāḥ| sṛjeti so 'bravīdīśo nāhaṃ mṛtyujarānvitāḥ| prajāḥ strakṣye jagannātha sṛja tvamaśubhāḥ prajāḥ||

अविद्यामस्मितां रागं द्वेषं चाभिनिवेशकम। क्लेशाख्यानचलान प्राहुः पाशानात्मनिबन्धनान।।

avidyāmasmitāṃ rāgaṃ dveṣaṃ cābhiniveśakam| kleśākhyānacalān prāhuḥ pāśānātmanibandhanān||

एतेषामेव पाशानां माया कारणमुच्यते। मूलप्रकृतिरव्यक्ता सा शक्तिर्मयि तिष्ठति।।

eteṣāmeva pāśānāṃ māyā kāraṇamucyate| mūlaprakṛtiravyaktā sā śaktirmayi tiṣṭhati||

निवार्य च तदा रुद्रं ससर्ज कमलोद्भवः। स्थानाभिमानिनः सर्वान गदतस्तान निबोधत।।

nivārya ca tadā rudraṃ sasarja kamalodbhavaḥ| sthānābhimāninaḥ sarvān gadatastān nibodhata||

अपो ऽग्निरन्तरिक्षं च द्यौर्वायुः पृथिवी तथा। नद्यः समुद्राः शैलाश्च वृक्षा वीरुध एव च।।

apo 'gnirantarikṣaṃ ca dyaurvāyuḥ pṛthivī tathā| nadyaḥ samudrāḥ śailāśca vṛkṣā vīrudha eva ca||

स एव मूलप्रकृतिः प्रधानं पुरुषो ऽपि च। विकारा महदादीनि देवदेवः सनातनः।।

sa eva mūlaprakṛtiḥ pradhānaṃ puruṣo 'pi ca| vikārā mahadādīni devadevaḥ sanātanaḥ||

स एव पाशः पशवः स एव। तमाहुरग्र्यं पुरुषं पुराणम।।

sa eva pāśaḥ paśavaḥ sa eva| tamāhuragryaṃ puruṣaṃ purāṇam||

लवाः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ता दिवसाः क्षपाः। अर्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगादयः।।

lavāḥ kāṣṭhāḥ kalāścaiva muhūrtā divasāḥ kṣapāḥ| ardhamāsāśca māsāśca ayanābdayugādayaḥ||

स्थानाबिमानिनः सृष्ट्वा साधकानसृजत पुनः। मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम। दक्षमत्रिं वसिष्ठं च धर्मं संकल्पमेव च।।

sthānābimāninaḥ sṛṣṭvā sādhakānasṛjat punaḥ| marīcibhṛgvaṅgirasaṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratum| dakṣamatriṃ vasiṣṭhaṃ ca dharmaṃ saṃkalpameva ca||

प्राणाद ब्रह्मासृजद दक्षं चक्षुषश्च मरीचिनम। शिरसो ऽङ्गिरसं देवो हृदयाद भृगुमेव च।।

prāṇād brahmāsṛjad dakṣaṃ cakṣuṣaśca marīcinam| śiraso 'ṅgirasaṃ devo hṛdayād bhṛgumeva ca||

श्रोत्राभ्यामत्रिनामानं धर्मं च व्यवसायतः। संकल्पं चैव संकल्पात सर्वलोकपितामहः।।

śrotrābhyāmatrināmānaṃ dharmaṃ ca vyavasāyataḥ| saṃkalpaṃ caiva saṃkalpāt sarvalokapitāmahaḥ||

पुलस्त्यं च तथोदानाद व्यनाच्च पुलहं मुनिम। अपानात क्रतुमव्यग्रं समानाच्च वसिष्ठकम।।

pulastyaṃ ca tathodānād vyanācca pulahaṃ munim| apānāt kratumavyagraṃ samānācca vasiṣṭhakam||

इत्येते ब्रह्मणा सृष्टाः साधका गृहमेधिनः। आस्थाय मानवं रूपं धर्मस्तैः संप्रवर्तितः।।

ityete brahmaṇā sṛṣṭāḥ sādhakā gṛhamedhinaḥ| āsthāya mānavaṃ rūpaṃ dharmastaiḥ saṃpravartitaḥ||

ततो देवासुरपितृन मनुष्यांश्च चतुष्टयम। सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत।।

tato devāsurapitṛn manuṣyāṃśca catuṣṭayam| sisṛkṣurambhāṃsyetāni svamātmānamayūyujat||

युक्तात्मनस्तमोमात्रा उद्रिक्ताभूत प्रजापतेः। ततो ऽस्य जघनात पूर्वमसुरा जज्ञिरे सुताः।।

yuktātmanastamomātrā udriktābhūt prajāpateḥ| tato 'sya jaghanāt pūrvamasurā jajñire sutāḥ||

उत्ससर्जासुरान सृष्ट्वा तां तनुं पुरुषोत्तमः। सा चोत्सृष्टा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत। सा तमोबहुला यस्मात प्रजास्तस्यांस्वपन्त्यतः।।

utsasarjāsurān sṛṣṭvā tāṃ tanuṃ puruṣottamaḥ| sā cotsṛṣṭā tanustena sadyo rātrirajāyata| sā tamobahulā yasmāt prajāstasyāṃsvapantyataḥ||

सत्त्वमात्रत्मिकां देवस्तनुमन्यामगृह्णत। ततो ऽस्य मुखतो देवा दीव्यतः संप्रजज्ञिरे।।

sattvamātratmikāṃ devastanumanyāmagṛhṇata| tato 'sya mukhato devā dīvyataḥ saṃprajajñire||

त्यक्ता सापि तनुस्तेन सत्त्वप्रायमभूद दिनम। तस्मादहो धर्मयुक्ता देवताः समुपासते।।

tyaktā sāpi tanustena sattvaprāyamabhūd dinam| tasmādaho dharmayuktā devatāḥ samupāsate||

सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम। पितृवन्मन्यमानस्य पितरः संप्रजज्ञिरे।।

sattvamātrātmikāmeva tato 'nyāṃ jagṛhe tanum| pitṛvanmanyamānasya pitaraḥ saṃprajajñire||

उत्ससर्ज पितृन सृष्ट्वा ततस्तामपि विश्वसृक। सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः सन्ध्या व्यजायत।।

utsasarja pitṛn sṛṣṭvā tatastāmapi viśvasṛk| sāpaviddhā tanustena sadyaḥ sandhyā vyajāyata||

तस्मादहर्देवतानां रात्रिः स्याद देवविद्विषाम। तयोर्मध्ये पितॄणां तु मूर्तिः सन्ध्या गरीयसी।।

tasmādahardevatānāṃ rātriḥ syād devavidviṣām| tayormadhye pitṝṇāṃ tu mūrtiḥ sandhyā garīyasī||

तस्माद देवासुराः सर्वे मनवो मानवास्तथा। उपासते तदा युक्ता रात्र्यह्नोर्मध्यमां तनुम।।

tasmād devāsurāḥ sarve manavo mānavāstathā| upāsate tadā yuktā rātryahnormadhyamāṃ tanum||

रजोमात्रात्मिकां ब्रह्मा तनुमन्यामगृह्णत। ततो ऽस्य जज्ञिरे पुत्रा मनुष्या रजसावृताः।।

rajomātrātmikāṃ brahmā tanumanyāmagṛhṇata| tato 'sya jajñire putrā manuṣyā rajasāvṛtāḥ||

तामप्याशु स तत्याज तनुं सद्यः प्रजापतिः। ज्योत्स्त्रा सा चाभवद्विप्राः प्राक्सन्ध्या याबिधीयते।।

tāmapyāśu sa tatyāja tanuṃ sadyaḥ prajāpatiḥ| jyotstrā sā cābhavadviprāḥ prāksandhyā yābidhīyate||

ततः स भगवान ब्रह्मा संप्राप्य द्विजपुङ्गवाः। मूर्ति तमोरजः प्रायां पुनरेवाभ्ययूयुजत।।

tataḥ sa bhagavān brahmā saṃprāpya dvijapuṅgavāḥ| mūrti tamorajaḥ prāyāṃ punarevābhyayūyujat||

अन्धकारे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे। पुत्रास्तमोरजः प्राया बलिनस्ते निशाचराः।।

andhakāre kṣudhāviṣṭā rākṣasāstasya jajñire| putrāstamorajaḥ prāyā balinaste niśācarāḥ||

सर्पा यक्षास्तथा बूता गन्धर्वाः संप्रजज्ञिरे। रजस्तमोभ्यामाविष्टांस्ततो ऽन्यानसृजत प्रभुः।।

sarpā yakṣāstathā būtā gandharvāḥ saṃprajajñire| rajastamobhyāmāviṣṭāṃstato 'nyānasṛjat prabhuḥ||

वयांसि वयसः सृष्ट्वा अवयो वक्षसो ऽसृजत। मुखतो ऽजान ससर्जान्यान उदराद्गाश्चनिर्ममे।।

vayāṃsi vayasaḥ sṛṣṭvā avayo vakṣaso 'sṛjat| mukhato 'jān sasarjānyān udarādgāścanirmame||

पद्भ्याञ्चाश्वान समातङ्गान रासभान गवयान मृगान। उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यङ्कूनन्यांश्व जातयः। औपध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे।।

padbhyāñcāśvān samātaṅgān rāsabhān gavayān mṛgān| uṣṭrānaśvatarāṃścaiva nyaṅkūnanyāṃśva jātayaḥ| aupadhyaḥ phalamūlinyo romabhyastasya jajñire||

गायत्रं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथन्तरम। अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात।।

gāyatraṃ ca ṛcaṃ caiva trivṛtsāma rathantaram| agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamānmukhāt||

यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा। बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात।।

yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chandaḥ stomaṃ pañcadaśaṃ tathā| bṛhatsāma tathokthaṃ ca dakṣiṇādasṛjanmukhāt||

सामानि जागतं छन्दस्तोमं सप्तदशं तथा। वैरूपमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात।।

sāmāni jāgataṃ chandastomaṃ saptadaśaṃ tathā| vairūpamatirātraṃ ca paścimādasṛjanmukhāt||

एकविशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च। अनुष्टुभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात।।

ekaviśamatharvāṇamāptoryāmāṇameva ca| anuṣṭubhaṃ savairājamuttarādasṛjanmukhāt||

उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे। ब्रह्मणो हि प्रजासर्गं सृजतस्तु प्रजापतेः।।

uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastasya jajñire| brahmaṇo hi prajāsargaṃ sṛjatastu prajāpateḥ||

सृष्ट्वा चतुष्टयं सर्गं देवर्षिपितृमानुषम। ततो ऽसृजच्च भूतानि स्थावराणि चराणि च।।

sṛṣṭvā catuṣṭayaṃ sargaṃ devarṣipitṛmānuṣam| tato 'sṛjacca bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca||

यक्षान पिशाचान गन्धर्वांस्तथैवाप्सरसः शुभाः। नरकिन्नररक्षांसि वयः पुशुमृगोरगान। अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम।।

yakṣān piśācān gandharvāṃstathaivāpsarasaḥ śubhāḥ| narakinnararakṣāṃsi vayaḥ puśumṛgoragān| avyayaṃ ca vyayaṃ caiva dvayaṃ sthāvarajaṅgamam||

तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्टौ प्रतिपेदिरे। तान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः।।

teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāksṛṣṭau pratipedire| tānyeva te prapadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ||

हिंस्त्राहिंस्त्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते। तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात तत तस्य रोचते।।

hiṃstrāhiṃstre mṛdukrūre dharmādharmāvṛtānṛte| tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāt tat tasya rocate||

महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु। विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात स्वयम।।

mahābhūteṣu nānātvamindriyārtheṣu mūrtiṣu| viniyogaṃ ca bhūtānāṃ dhātaiva vidadhāt svayam||

नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम। वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः।।

nāmarūpaṃ ca bhūtānāṃ kṛtyānāṃ ca prapañcanam| vedaśabdebhya evādau nirmame sa maheśvaraḥ||

आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु दृष्टयः। शर्वर्यन्ते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददात्यजः।।

ārṣāṇi caiva nāmāni yāśca vedeṣu dṛṣṭayaḥ| śarvaryante prasūtānāṃ tānyevaibhyo dadātyajaḥ||

यथर्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये। दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु।।

yathartāvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye| dṛśyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu||