एवं दण्डादिभिर्युक्तः शौचाचारसमन्वितः। आहूतो ऽध्ययनं कुर्याद वीक्षमाणो गुरोर्मुखम।।

evaṃ daṇḍādibhiryuktaḥ śaucācārasamanvitaḥ| āhūto 'dhyayanaṃ kuryād vīkṣamāṇo gurormukham||

एतद वः कथितं सर्वं मनोः स्वायंभुवस्य तु। देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम। उत्पत्तिं विस्तरात सूत ब्रूहि वैवस्वते ऽन्तरे।।

etad vaḥ kathitaṃ sarvaṃ manoḥ svāyaṃbhuvasya tu| devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām| utpattiṃ vistarāt sūta brūhi vaivasvate 'ntare||

स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः। किमकार्षोन्महाबुद्धे श्रोतुमिच्छाम सांप्रतम।।

sa śaptaḥ śaṃbhunā pūrvaṃ dakṣaḥ prācetaso nṛpaḥ| kimakārṣonmahābuddhe śrotumicchāma sāṃpratam||

नित्यमुद्यतपाणिः स्यात साध्वाचारः सुसंयतः। आस्यतामिति चोक्तः सन्नासीताभिमुखं गुरोः।।

nityamudyatapāṇiḥ syāt sādhvācāraḥ susaṃyataḥ| āsyatāmiti coktaḥ sannāsītābhimukhaṃ guroḥ||

प्रतिश्रवणसंभाषे शयानो न समाचरेत। नासीनो न च भुञ्जानो न तिष्ठन्न पराङ्मुखः।।

pratiśravaṇasaṃbhāṣe śayāno na samācaret| nāsīno na ca bhuñjāno na tiṣṭhanna parāṅmukhaḥ||

वक्ष्ये नारायणेनोक्तं पूर्वकल्पानुषङ्गिकम। त्रिकालबद्धं पापघ्नं प्रजासर्गस्य विस्तरम।।

vakṣye nārāyaṇenoktaṃ pūrvakalpānuṣaṅgikam| trikālabaddhaṃ pāpaghnaṃ prajāsargasya vistaram||

स शप्तः शंभुना पूर्वं दक्षः प्राचेतसो नृपः। विनिन्द्य पूर्ववैरेण गङ्गाद्वरे ऽयजद भवम।।

sa śaptaḥ śaṃbhunā pūrvaṃ dakṣaḥ prācetaso nṛpaḥ| vinindya pūrvavaireṇa gaṅgādvare 'yajad bhavam||

नीचं शय्यासनं चास्य सर्वदा गुरुसन्निधौ। गुरोस्तु चक्षुर्विषये न यथेष्टासनो भवेत।।

nīcaṃ śayyāsanaṃ cāsya sarvadā gurusannidhau| gurostu cakṣurviṣaye na yatheṣṭāsano bhavet||

नोदाहरेदस्य नाम परोक्षमपि केवलम। न चैवास्यानुकुर्वोत गतिभाषणचेष्टितम।।

nodāharedasya nāma parokṣamapi kevalam| na caivāsyānukurvota gatibhāṣaṇaceṣṭitam||

देवाश्च सर्वे भागार्थमाहूता विष्णुना सह। सहैव मुनिभिः सर्वैरागता मुनिपुङ्गवाः।।

devāśca sarve bhāgārthamāhūtā viṣṇunā saha| sahaiva munibhiḥ sarvairāgatā munipuṅgavāḥ||

गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा चापि प्रवर्तते। कर्णैं तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततो ऽन्यतः।।

guroryatra parīvādo nindā cāpi pravartate| karṇaiṃ tatra pidhātavyau gantavyaṃ vā tato 'nyataḥ||

दृष्ट्वा देवकुलं कृत्स्नं शङ्करेण विनागतम। दधीचो नाम विप्रर्षिः प्राचेतसमथाब्रवीत।।

dṛṣṭvā devakulaṃ kṛtsnaṃ śaṅkareṇa vināgatam| dadhīco nāma viprarṣiḥ prācetasamathābravīt||

ब्रह्मादयः पिशाचान्ता यस्याज्ञानुविधायिनः। स देवः सांप्रतं रुद्रो विधिना किं न पूज्यते।।

brahmādayaḥ piśācāntā yasyājñānuvidhāyinaḥ| sa devaḥ sāṃprataṃ rudro vidhinā kiṃ na pūjyate||

दूरस्थो नार्चयेदेनं न क्रुद्धो नान्तिके स्त्रियाः। न चैवास्योत्तरं ब्रूयात स्थितो नासीत सन्निधौ।।

dūrastho nārcayedenaṃ na kruddho nāntike striyāḥ| na caivāsyottaraṃ brūyāt sthito nāsīta sannidhau||

उदकुम्भं कुशान पुष्पं समिधो ऽस्याहरेत सदा। मार्जनं लेपनं नित्यमङ्गानां वै समाचरेत।।

udakumbhaṃ kuśān puṣpaṃ samidho 'syāharet sadā| mārjanaṃ lepanaṃ nityamaṅgānāṃ vai samācaret||

सर्वेष्वेव हि यज्ञेषु न भागः परिकल्पितः। न मन्त्रा भार्यया सार्धं शङ्करस्येति नेज्यते।।

sarveṣveva hi yajñeṣu na bhāgaḥ parikalpitaḥ| na mantrā bhāryayā sārdhaṃ śaṅkarasyeti nejyate||

नास्य निर्माल्यशयनं पादुकोपानहावपि। आक्रमेदासनं चास्य छायादीन वा कदाचन।।

nāsya nirmālyaśayanaṃ pādukopānahāvapi| ākramedāsanaṃ cāsya chāyādīn vā kadācana||

विहस्य दक्षं कुपितो वचः प्राह महामुनिः। शृण्वतां सर्वदेवानां सर्वज्ञानमयः स्वयम।।

vihasya dakṣaṃ kupito vacaḥ prāha mahāmuniḥ| śṛṇvatāṃ sarvadevānāṃ sarvajñānamayaḥ svayam||

यतः प्रवृत्तिर्विश्वेषां यश्चास्य परमेश्वरः। संपूज्यते सर्वयज्ञैर्विदित्वा किल शङ्करः।।

yataḥ pravṛttirviśveṣāṃ yaścāsya parameśvaraḥ| saṃpūjyate sarvayajñairviditvā kila śaṅkaraḥ||

साधयेद दन्तकाष्ठादीन लब्धं चास्मै निवेदयेत। अनापृच्छ्य न गन्तव्यं भवेत प्रियहिते रतः।।

sādhayed dantakāṣṭhādīn labdhaṃ cāsmai nivedayet| anāpṛcchya na gantavyaṃ bhavet priyahite rataḥ||

न पादौ सारयेदस्य संनिधाने कदाचन। जृम्भितं हसितं चैव कण्ठप्रावरणं तथा। वर्जयेत सन्निधौ नित्यमवस्फोचनमेव च।।

na pādau sārayedasya saṃnidhāne kadācana| jṛmbhitaṃ hasitaṃ caiva kaṇṭhaprāvaraṇaṃ tathā| varjayet sannidhau nityamavasphocanameva ca||

न ह्यं शङ्करो रुद्रः संहर्ता तामसो हरः। नग्नः कपाली विकृतो विश्वात्मा नोपपद्यते।।

na hyaṃ śaṅkaro rudraḥ saṃhartā tāmaso haraḥ| nagnaḥ kapālī vikṛto viśvātmā nopapadyate||

ईश्वरो हि जगत्स्त्रष्टा प्रभुर्नारायणः स्वराट। सत्त्वात्मको ऽसौ भगवानिज्यते सर्वकर्मसु।।

īśvaro hi jagatstraṣṭā prabhurnārāyaṇaḥ svarāṭ| sattvātmako 'sau bhagavānijyate sarvakarmasu||

यथाकालमधीयीत यावन्न विमना गुरुः। आसीताधो गुरोः कूर्चे फलके वा समाहितः।।

yathākālamadhīyīta yāvanna vimanā guruḥ| āsītādho guroḥ kūrce phalake vā samāhitaḥ||

आसने शयने याने नैव तिष्ठेत कदाचन। धावन्तमनुधावेत गच्छन्तमनुगच्छति।।

āsane śayane yāne naiva tiṣṭhet kadācana| dhāvantamanudhāveta gacchantamanugacchati||

किं त्वया भगवानेष सहस्त्रांशुर्न दृश्यते। सर्वलोकैकसंहर्ता कालात्मा परमेश्वरः।।

kiṃ tvayā bhagavāneṣa sahastrāṃśurna dṛśyate| sarvalokaikasaṃhartā kālātmā parameśvaraḥ||

यं गृणन्तीह विद्वांसो धार्मिका ब्रह्मवादिनः। सो ऽयं साक्षी तीव्ररोचिः कालात्मा शाङ्करीतनुः।।

yaṃ gṛṇantīha vidvāṃso dhārmikā brahmavādinaḥ| so 'yaṃ sākṣī tīvrarociḥ kālātmā śāṅkarītanuḥ||

गो ऽश्वोष्ट्रयानप्रासादप्रस्तरेषु कटेषु च। आसीत गुरुणा सार्धं शिलाफलकनौषु च।।

go 'śvoṣṭrayānaprāsādaprastareṣu kaṭeṣu ca| āsīta guruṇā sārdhaṃ śilāphalakanauṣu ca||

जितेन्द्रियः स्यात सततं वश्यात्माक्रोधनः शुचिः। प्रयुञ्जीत सदा वाचं मधुरां हितभाषिणीम।।

jitendriyaḥ syāt satataṃ vaśyātmākrodhanaḥ śuciḥ| prayuñjīta sadā vācaṃ madhurāṃ hitabhāṣiṇīm||

एष रुद्रो महादेवः कपर्दे च घृणी हरः। आदित्यो भगवान सूर्यो नीलग्रीवो विलोहितः।।

eṣa rudro mahādevaḥ kaparde ca ghṛṇī haraḥ| ādityo bhagavān sūryo nīlagrīvo vilohitaḥ||

संस्तूयते सहस्त्रांशुः सामगाध्वर्युहोतृभिः। पश्यैनं विश्वकर्माणं रुद्रमूर्ति त्रयीमयम।।

saṃstūyate sahastrāṃśuḥ sāmagādhvaryuhotṛbhiḥ| paśyainaṃ viśvakarmāṇaṃ rudramūrti trayīmayam||

गन्धमाल्यं रसं कल्यां शुक्तं प्राणिविहिंसनम। अभ्यङ्गं चाञ्चनोपानच्छत्रधारणमेव च।।

gandhamālyaṃ rasaṃ kalyāṃ śuktaṃ prāṇivihiṃsanam| abhyaṅgaṃ cāñcanopānacchatradhāraṇameva ca||

कामं लोभं भयं निद्रां गीतवादित्रनर्तनम। आतर्जनं परीवादं स्त्रीप्रेक्षालम्भनं तथा। परोपघातं पैशुन्यं प्रयत्नेन विवर्जयेत।।

kāmaṃ lobhaṃ bhayaṃ nidrāṃ gītavāditranartanam| ātarjanaṃ parīvādaṃ strīprekṣālambhanaṃ tathā| paropaghātaṃ paiśunyaṃ prayatnena vivarjayet||

य एते द्वादशादित्या आगता यज्ञभागिनः। सर्वे सूर्या इति ज्ञेया न ह्यान्यो विद्यते रविः।।

ya ete dvādaśādityā āgatā yajñabhāginaḥ| sarve sūryā iti jñeyā na hyānyo vidyate raviḥ||

एवमुक्ते तु मुनयः समायाता दिदृक्षवः। बाढमित्यब्रुवन वाक्यं तस्य साहाय्यकारिणः।।

evamukte tu munayaḥ samāyātā didṛkṣavaḥ| bāḍhamityabruvan vākyaṃ tasya sāhāyyakāriṇaḥ||

उदकुम्भं सुमनसो गोशकृन्मृत्तिकां कुशान। आहरेद यावदर्थानि भैक्ष्यं चाहरहश्चरेत।।

udakumbhaṃ sumanaso gośakṛnmṛttikāṃ kuśān| āhared yāvadarthāni bhaikṣyaṃ cāharahaścaret||

कृतं च लवणं सर्वं वर्ज्यं पर्युषितं च यत। अनृत्यदर्शो सततं भवेद गीतादिनिः स्पृहः।।

kṛtaṃ ca lavaṇaṃ sarvaṃ varjyaṃ paryuṣitaṃ ca yat| anṛtyadarśo satataṃ bhaved gītādiniḥ spṛhaḥ||

तमसाविष्टमनसो न पश्यन्ति वृषध्वजम। सहस्त्रशो ऽथ शतशो भूय एव विनिन्द्यते।।

tamasāviṣṭamanaso na paśyanti vṛṣadhvajam| sahastraśo 'tha śataśo bhūya eva vinindyate||

निन्दन्तो वैदिकान मन्त्रान सर्वभूतपतिं हरम। अपूजयन दक्षवाक्यं मोहिता विष्णुमायया।।

nindanto vaidikān mantrān sarvabhūtapatiṃ haram| apūjayan dakṣavākyaṃ mohitā viṣṇumāyayā||

नादित्यं वै समीक्षेत न चरेद दन्तधावनम। एकान्तमशुचिस्त्रीभिः शूद्रान्त्यैरभिभाषणम।।

nādityaṃ vai samīkṣeta na cared dantadhāvanam| ekāntamaśucistrībhiḥ śūdrāntyairabhibhāṣaṇam||

गुरूच्छिष्टं भेषजार्थं प्रयुञ्जीत न कामतः। कलापकर्षणस्नानं नाचरेद्धि कदाचन।।

gurūcchiṣṭaṃ bheṣajārthaṃ prayuñjīta na kāmataḥ| kalāpakarṣaṇasnānaṃ nācareddhi kadācana||

देवाश्च सर्वे भागार्थमागता वासवादयः। नापश्यन देवमीशानमृते नारायणं हरिम।।

devāśca sarve bhāgārthamāgatā vāsavādayaḥ| nāpaśyan devamīśānamṛte nārāyaṇaṃ harim||

न कुर्यान्मानसं विप्रो गुरोस्त्यागे कदाचन। मोहाद्वा यदि वा लोभात त्यक्तेन पतितो भवेत।।

na kuryānmānasaṃ vipro gurostyāge kadācana| mohādvā yadi vā lobhāt tyaktena patito bhavet||

हिरण्यगर्भो भगवान ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः। पश्यतामेव सर्वेषां क्षणादन्तरधीयत।।

hiraṇyagarbho bhagavān brahmā brahmavidāṃ varaḥ| paśyatāmeva sarveṣāṃ kṣaṇādantaradhīyata||

अन्तर्हिते भगवति दक्षो नारायणं हरिम। रक्षकं जगतां देवं जगाम शरणं स्वयम।।

antarhite bhagavati dakṣo nārāyaṇaṃ harim| rakṣakaṃ jagatāṃ devaṃ jagāma śaraṇaṃ svayam||

लौकिकं वैदिकं चापि तथाध्यात्मिकमेव च। आददीत यतो ज्ञानं न तं द्रुह्येत कदाचन।।

laukikaṃ vaidikaṃ cāpi tathādhyātmikameva ca| ādadīta yato jñānaṃ na taṃ druhyet kadācana||

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः। उत्पथप्रतिपन्नस्य मनुस्त्यागं समब्रवीत।।

gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ| utpathapratipannasya manustyāgaṃ samabravīt||

प्रवर्तयामास च तं यज्ञं दक्षो ऽथ निर्भयः। रक्षते भगवान विष्णुः शरणागतरक्षकः।।

pravartayāmāsa ca taṃ yajñaṃ dakṣo 'tha nirbhayaḥ| rakṣate bhagavān viṣṇuḥ śaraṇāgatarakṣakaḥ||

गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवद भक्तिमाचरेत। न चातिसृष्टो गुरुणा स्वान गुरूनबिवादयेत।।

gurorgurau sannihite guruvad bhaktimācaret| na cātisṛṣṭo guruṇā svān gurūnabivādayet||

पुनः प्राह च तं दक्षं दधीचो भगवानृषिः। संप्रेक्ष्यर्षिगणान देवान सर्वान वै ब्रह्मविद्विषः।।

punaḥ prāha ca taṃ dakṣaṃ dadhīco bhagavānṛṣiḥ| saṃprekṣyarṣigaṇān devān sarvān vai brahmavidviṣaḥ||

अपूज्यपूजने चैव पूज्यानां चाप्यपूजने। नरः पापमवाप्नोति महद वै नात्र संशयः।।

apūjyapūjane caiva pūjyānāṃ cāpyapūjane| naraḥ pāpamavāpnoti mahad vai nātra saṃśayaḥ||

विद्यागुरुष्वेतदेव नित्या वृत्तिः स्वयोनिषु। प्रतिषेधत्सु चाधर्माद्धितं चोपदिशत्स्वपि।।

vidyāguruṣvetadeva nityā vṛttiḥ svayoniṣu| pratiṣedhatsu cādharmāddhitaṃ copadiśatsvapi||

श्रेयःसु गुरुवद वृत्तिं नित्यमेव समाचरेत। गुरुपुत्रेषु दारेषु गुरोश्चैव स्वबन्धुषु।।

śreyaḥsu guruvad vṛttiṃ nityameva samācaret| guruputreṣu dāreṣu guroścaiva svabandhuṣu||

असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानना। दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः।।

asatāṃ pragraho yatra satāṃ caiva vimānanā| daṇḍo devakṛtastatra sadyaḥ patati dāruṇaḥ||

एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः शशापेश्वरविद्विषः। समागतान ब्राह्मणांस्तान दक्षसाहाय्यकारिणः।।

evamuktvā tu viprarṣiḥ śaśāpeśvaravidviṣaḥ| samāgatān brāhmaṇāṃstān dakṣasāhāyyakāriṇaḥ||

बालः समानजन्मा वा शिष्यो वा यज्ञकर्मणि। अध्यापयन गुरुसुतो गुरुवन्मानमर्हति।।

bālaḥ samānajanmā vā śiṣyo vā yajñakarmaṇi| adhyāpayan gurusuto guruvanmānamarhati||

उत्सादनं वै गात्राणां स्नापनोच्छिष्टभोजने। न कुर्याद गुरुपुत्रस्य पादयोः शौचमेव च।।

utsādanaṃ vai gātrāṇāṃ snāpanocchiṣṭabhojane| na kuryād guruputrasya pādayoḥ śaucameva ca||

यस्माद बहिष्कृता वेदा भवद्भिः परमेश्वरः। विनिन्दितो महादेवः शङ्करो लोकवन्दितः।।

yasmād bahiṣkṛtā vedā bhavadbhiḥ parameśvaraḥ| vinindito mahādevaḥ śaṅkaro lokavanditaḥ||

गुरुवत परिपूज्यास्तु सवर्णा गुरुयोषितः। असवर्णास्तु संपूज्याः प्रत्युत्थानाभिवादनैः।।

guruvat paripūjyāstu savarṇā guruyoṣitaḥ| asavarṇāstu saṃpūjyāḥ pratyutthānābhivādanaiḥ||

भविष्यध्वं त्रयीबाह्याः सर्वे ऽपीश्वरविद्विषः। निन्दन्तो ह्यैश्वरं मार्गं कुशास्त्रासक्तमानसाः।।

bhaviṣyadhvaṃ trayībāhyāḥ sarve 'pīśvaravidviṣaḥ| nindanto hyaiśvaraṃ mārgaṃ kuśāstrāsaktamānasāḥ||

मिथ्याधीतसमाचारा मिथ्याज्ञानप्रलापिनः। प्राप्य घोरं कलियुगं कलिजैः किल पीडिताः।।

mithyādhītasamācārā mithyājñānapralāpinaḥ| prāpya ghoraṃ kaliyugaṃ kalijaiḥ kila pīḍitāḥ||

अभ्यञ्जनं स्नापनं च गात्रोत्सादनमेव च। गुरुपत्न्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम।।

abhyañjanaṃ snāpanaṃ ca gātrotsādanameva ca| gurupatnyā na kāryāṇi keśānāṃ ca prasādhanam||

गुरुपत्नी तु युवती नाभिवाद्येह पादयोः। कुर्वोत वन्दनं भूम्यामसावहमिति ब्रुवन।।

gurupatnī tu yuvatī nābhivādyeha pādayoḥ| kurvota vandanaṃ bhūmyāmasāvahamiti bruvan||

त्यक्त्वा तपोबलं कृत्स्नं गच्छध्वं नरकान पुनः। भविष्यति हृषीकेशः स्वाश्रितो ऽपि पराङ्मुखः।।

tyaktvā tapobalaṃ kṛtsnaṃ gacchadhvaṃ narakān punaḥ| bhaviṣyati hṛṣīkeśaḥ svāśrito 'pi parāṅmukhaḥ||

एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिर्विरराम तपोनिधिः। जगाम मनसा रुद्रमशेषाघविनाशनम।।

evamuktvā tu viprarṣirvirarāma taponidhiḥ| jagāma manasā rudramaśeṣāghavināśanam||

विप्रोष्य पादग्रहणमन्वहं चाभिवादनम। गुरुदारेषु कुर्वोत सतां धर्ममनुस्मरन।।

viproṣya pādagrahaṇamanvahaṃ cābhivādanam| gurudāreṣu kurvota satāṃ dharmamanusmaran||

एतस्मिन्नन्तरे देवी महादेवं महेश्वरम। पतिं पशुपतिं देवं ज्ञात्वैतत प्राह सर्वदृक।।

etasminnantare devī mahādevaṃ maheśvaram| patiṃ paśupatiṃ devaṃ jñātvaitat prāha sarvadṛk||

मातृष्वसा मातुलानी श्वश्रूश्चाथ पितृष्वसा। संपूज्या गुरुपत्नीव समास्ता गुरुभार्यया।।

mātṛṣvasā mātulānī śvaśrūścātha pitṛṣvasā| saṃpūjyā gurupatnīva samāstā gurubhāryayā||

भ्रातुर्भार्योपसंग्राह्या सवर्णाहन्यहन्यपि। विप्रोष्य तूपसंग्राह्या ज्ञातिसंबन्धियोषितः।।

bhrāturbhāryopasaṃgrāhyā savarṇāhanyahanyapi| viproṣya tūpasaṃgrāhyā jñātisaṃbandhiyoṣitaḥ||

दक्षो यज्ञेन यजते पिता मे पूर्वजन्मनि। विनिन्द्य भवतो भावमात्मानं चापि शङ्कर।।

dakṣo yajñena yajate pitā me pūrvajanmani| vinindya bhavato bhāvamātmānaṃ cāpi śaṅkara||

देवाः सहर्षिभिश्चासंस्तत्र साहाय्यकारिणः। विनाशयाशु तं यज्ञं वरमेकं वृणोम्यहम।।

devāḥ saharṣibhiścāsaṃstatra sāhāyyakāriṇaḥ| vināśayāśu taṃ yajñaṃ varamekaṃ vṛṇomyaham||

पितुर्भगिन्यां मातुश्च ज्यायस्यां च स्वसर्यपि। मातृवद वृत्तिमातिष्ठेन्मात ताभ्यो गरीयसी।।

piturbhaginyāṃ mātuśca jyāyasyāṃ ca svasaryapi| mātṛvad vṛttimātiṣṭhenmāt tābhyo garīyasī||

एवमाचारसंपन्नमात्मवन्तमदाम्भिकम। वेदमध्यापयेद धर्मं पुराणाङ्गानि नित्यशः।।

evamācārasaṃpannamātmavantamadāmbhikam| vedamadhyāpayed dharmaṃ purāṇāṅgāni nityaśaḥ||

एवं विज्ञापितो देव्या देवो देववरः प्रभुः। ससर्ज सहसा रुद्रं दक्षयज्ञजिघांसया।।

evaṃ vijñāpito devyā devo devavaraḥ prabhuḥ| sasarja sahasā rudraṃ dakṣayajñajighāṃsayā||

सहस्त्रशीर्षपादं च सहस्त्राक्षं महाभुजम। सहस्त्रपाणिं दुर्धर्षं युगान्तानलसन्निभम।।

sahastraśīrṣapādaṃ ca sahastrākṣaṃ mahābhujam| sahastrapāṇiṃ durdharṣaṃ yugāntānalasannibham||

संवत्सरोषिते शिष्ये गुरुर्ज्ञानमनिर्दिशन। हरते दुष्कृतं तस्य शिष्यस्य वसतो गुरुः।।

saṃvatsaroṣite śiṣye gururjñānamanirdiśan| harate duṣkṛtaṃ tasya śiṣyasya vasato guruḥ||

आचार्यपुत्रः शुश्रूषुर्ज्ञानदो धार्मिकः शुचिः। शक्तो ऽन्नदोरऽथो स्वःसाधुरध्याप्या दश धर्मतः।।

ācāryaputraḥ śuśrūṣurjñānado dhārmikaḥ śuciḥ| śakto 'nnador'tho svaḥsādhuradhyāpyā daśa dharmataḥ||

दंष्ट्राकरालं दुष्प्रेक्ष्यं शङ्खचक्रगदाधरम। दण्डहस्तं महानादं शार्ङ्गिणं भूतिभूषणम।।

daṃṣṭrākarālaṃ duṣprekṣyaṃ śaṅkhacakragadādharam| daṇḍahastaṃ mahānādaṃ śārṅgiṇaṃ bhūtibhūṣaṇam||

वीरभद्र इति ख्यातं देवदेवसमन्वितम। स जातमात्रो देवेशमुपतस्थे कृताञ्जलिः।।

vīrabhadra iti khyātaṃ devadevasamanvitam| sa jātamātro deveśamupatasthe kṛtāñjaliḥ||

कृतज्ञश्च तथाद्रोही मेधावी शुभकृन्नरः। आप्तः प्रियो ऽथ विधिवत षडध्याप्या द्विजातयः। एतेषु ब्रह्मणो दानमन्यत्र तु यथोदितान।।

kṛtajñaśca tathādrohī medhāvī śubhakṛnnaraḥ| āptaḥ priyo 'tha vidhivat ṣaḍadhyāpyā dvijātayaḥ| eteṣu brahmaṇo dānamanyatra tu yathoditān||

तमाह दक्षस्य मखं विनाशय शिवोस्त्विति। विनिन्द्य मां स यजते गङ्गाद्वारे गणेश्वर।।

tamāha dakṣasya makhaṃ vināśaya śivostviti| vinindya māṃ sa yajate gaṅgādvāre gaṇeśvara||

आचम्य संयतो नित्यमधीयीत उदङ्मुखः। उपसंगृह्य तत्पादौ वीक्षमाणो गुरोर्मुखम। अधीष्व भो इति ब्रूयाद विरामो ऽस्त्विति चारमेत।।

ācamya saṃyato nityamadhīyīta udaṅmukhaḥ| upasaṃgṛhya tatpādau vīkṣamāṇo gurormukham| adhīṣva bho iti brūyād virāmo 'stviti cāramet||

प्राक्कूलान पर्युपासीनः पवित्रैश्चैव पावितः। प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्तत ओङ्कारमर्हति।।

prākkūlān paryupāsīnaḥ pavitraiścaiva pāvitaḥ| prāṇāyāmaistribhiḥ pūtastata oṅkāramarhati||

ततो बन्धुप्रयुक्तेन सिंहेनैकेन लीलया। वीरभद्रेण दक्षस्य विनाशमगमत क्रतुः।।

tato bandhuprayuktena siṃhenaikena līlayā| vīrabhadreṇa dakṣasya vināśamagamat kratuḥ||

ब्राह्मणः प्रणवं कुर्यादन्ते च विधिवद द्विजः। कुर्यादध्ययनं नित्यं स ब्रह्माञ्जलिपूर्वतः।।

brāhmaṇaḥ praṇavaṃ kuryādante ca vidhivad dvijaḥ| kuryādadhyayanaṃ nityaṃ sa brahmāñjalipūrvataḥ||

मन्युना चोमया सृष्टा भद्रकाली महेश्वरी। तया च सार्धं वृषभं समारुह्य ययौ गणः।।

manyunā comayā sṛṣṭā bhadrakālī maheśvarī| tayā ca sārdhaṃ vṛṣabhaṃ samāruhya yayau gaṇaḥ||

अन्ये सहस्त्रशो रुद्रा निसृष्टास्तेन धीमता। रोमजा इति विख्यातास्तस्य साहाय्यकारिणः।।

anye sahastraśo rudrā nisṛṣṭāstena dhīmatā| romajā iti vikhyātāstasya sāhāyyakāriṇaḥ||

सर्वेषामेव भूतानां वेदश्चक्षुः सनातनम। अधीयीताप्ययं नित्यं ब्राह्मण्याच्च्यवते ऽन्यथा।।

sarveṣāmeva bhūtānāṃ vedaścakṣuḥ sanātanam| adhīyītāpyayaṃ nityaṃ brāhmaṇyāccyavate 'nyathā||

शूलशक्तिगदाहस्ताष्टङ्कोपलकरास्तथा। कालाग्निरुद्रसंकाशा नादयन्तो दिशो दश।।

śūlaśaktigadāhastāṣṭaṅkopalakarāstathā| kālāgnirudrasaṃkāśā nādayanto diśo daśa||

यो ऽधीयीत ऋचो नित्यं क्षीराहुत्या स देवताः। प्रीणाति तर्पयन्त्येनं कामैस्तृप्ताः सदैव हि।।

yo 'dhīyīta ṛco nityaṃ kṣīrāhutyā sa devatāḥ| prīṇāti tarpayantyenaṃ kāmaistṛptāḥ sadaiva hi||

सर्वे वृषासनारूढाः सभार्याश्चातिभीषणाः। समावृत्य गणश्रेष्ठं ययुर्दक्षमखं प्रति।।

sarve vṛṣāsanārūḍhāḥ sabhāryāścātibhīṣaṇāḥ| samāvṛtya gaṇaśreṣṭhaṃ yayurdakṣamakhaṃ prati||

यजूंष्यधीते नियतं दध्ना प्रीणाति देवताः। सामान्यधीते प्रीणाति घृताहुतिभिरन्वहम।।

yajūṃṣyadhīte niyataṃ dadhnā prīṇāti devatāḥ| sāmānyadhīte prīṇāti ghṛtāhutibhiranvaham||

अथर्वाङ्गिरसो नित्यं मध्वा प्रीणाति देवताः। धर्माङ्गानि पुराणानि मांसैस्तर्पयते सुरान।।

atharvāṅgiraso nityaṃ madhvā prīṇāti devatāḥ| dharmāṅgāni purāṇāni māṃsaistarpayate surān||

सर्वे शंप्राप्य तं देशं गङ्गाद्वारमिति श्रुतम। ददृशुर्यज्ञदेशं तं दक्षस्यामिततेजसः।।

sarve śaṃprāpya taṃ deśaṃ gaṅgādvāramiti śrutam| dadṛśuryajñadeśaṃ taṃ dakṣasyāmitatejasaḥ||

अपां समीपे नियतो नैत्यकं विधिमाश्रितः। गायत्रीमप्यधीयीत गत्वारण्यं समाहितः।।

apāṃ samīpe niyato naityakaṃ vidhimāśritaḥ| gāyatrīmapyadhīyīta gatvāraṇyaṃ samāhitaḥ||

देवाङ्गनासहस्त्राढ्यमप्सरोगीतनादितम। वीणावेणुनिनादाढ्यं वेदवादाभिनादितम।।

devāṅganāsahastrāḍhyamapsarogītanāditam| vīṇāveṇuninādāḍhyaṃ vedavādābhināditam||

दृष्ट्वा सहर्षिभिर्देवैः समासीनं प्रजापतिम। उवाच भद्रया रुद्रैर्वोरभद्रः स्मयन्निव।।

dṛṣṭvā saharṣibhirdevaiḥ samāsīnaṃ prajāpatim| uvāca bhadrayā rudrairvorabhadraḥ smayanniva||

सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम। गायत्रीं वै जपेन्नित्यं जपयज्ञः प्रकीर्तितः।।

sahasraparamāṃ devīṃ śatamadhyāṃ daśāvarām| gāyatrīṃ vai japennityaṃ japayajñaḥ prakīrtitaḥ||

गायत्रीं चैव वेदांश्च तुलयातोलयत प्रभुः। एकतश्चतुरो वेदान गायत्रीं च तथैकतः।।

gāyatrīṃ caiva vedāṃśca tulayātolayat prabhuḥ| ekataścaturo vedān gāyatrīṃ ca tathaikataḥ||

वयं ह्यनुचराः सर्वे शर्वस्यामिततेजसः। भागाभिलप्सया प्राप्ता भागान यच्छध्वमीप्सितान।।

vayaṃ hyanucarāḥ sarve śarvasyāmitatejasaḥ| bhāgābhilapsayā prāptā bhāgān yacchadhvamīpsitān||

ओङ्कारमादितः कृत्वा व्याहृतीस्तदनन्तरम। ततो ऽधीयीत सावित्रीमेकाग्रः श्रद्धयान्वितः।।

oṅkāramāditaḥ kṛtvā vyāhṛtīstadanantaram| tato 'dhīyīta sāvitrīmekāgraḥ śraddhayānvitaḥ||

अथ चेत कस्यचिदियमाज्ञा मुनिसुरोत्तमाः। भागो भवद्भ्यो देयस्तु नास्मभ्यमिति कथ्यताम। तं ब्रूताज्ञापयति यो वेत्स्यामो हि वयं ततः।।

atha cet kasyacidiyamājñā munisurottamāḥ| bhāgo bhavadbhyo deyastu nāsmabhyamiti kathyatām| taṃ brūtājñāpayati yo vetsyāmo hi vayaṃ tataḥ||

एवमुक्ता गणेशेन प्रजापतिपुरः सराः। देवा ऊचुर्यज्ञभागे न च मन्त्रा इति प्रभुम।।

evamuktā gaṇeśena prajāpatipuraḥ sarāḥ| devā ūcuryajñabhāge na ca mantrā iti prabhum||

पुराकल्पे समुत्पन्ना भूर्भुवःस्वः सनातनाः। महाव्याहृतयस्तिस्त्रः सर्वाशुभनिबर्हणाः।।

purākalpe samutpannā bhūrbhuvaḥsvaḥ sanātanāḥ| mahāvyāhṛtayastistraḥ sarvāśubhanibarhaṇāḥ||

प्रधानं पुरुषः कालो विष्णुर्ब्रह्मा महेश्वरः। सत्त्वं रजस्तमस्तिस्त्रः क्रमाद व्याहृतयः स्मृताः।।

pradhānaṃ puruṣaḥ kālo viṣṇurbrahmā maheśvaraḥ| sattvaṃ rajastamastistraḥ kramād vyāhṛtayaḥ smṛtāḥ||

मन्त्रा ऊचुः सुरान यूयं तमोपहतचेतसः। ये नाध्वरस्य राजानं पूजयध्वं महेश्वरम।।

mantrā ūcuḥ surān yūyaṃ tamopahatacetasaḥ| ye nādhvarasya rājānaṃ pūjayadhvaṃ maheśvaram||

ईश्वरः सर्वभूतानां सर्वभूततनुर्हरः। पूज्यते सर्वयज्ञेषु सर्वाभ्युदसिद्धिदः।।

īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ sarvabhūtatanurharaḥ| pūjyate sarvayajñeṣu sarvābhyudasiddhidaḥ||

ओङ्कारस्तत परं ब्रह्म सावित्री स्यात तदक्षरम। एष मन्त्रो महायोगः सारात सार उदाहृतः।।

oṅkārastat paraṃ brahma sāvitrī syāt tadakṣaram| eṣa mantro mahāyogaḥ sārāt sāra udāhṛtaḥ||

यो ऽधीते ऽहन्यहन्येतां गायत्रीं वेदमातरम। विज्ञायार्थं ब्रह्मचारी स याति परमां गतिम।।

yo 'dhīte 'hanyahanyetāṃ gāyatrīṃ vedamātaram| vijñāyārthaṃ brahmacārī sa yāti paramāṃ gatim||

एवमुक्ता अपीशानं मायया नष्टचेतसः। न मेनिरे ययुर्मन्त्रा देवान मुक्त्वा स्वमालयम।।

evamuktā apīśānaṃ māyayā naṣṭacetasaḥ| na menire yayurmantrā devān muktvā svamālayam||

ततः स रुद्रो भगवान सभार्यः सगणेश्वरः। स्पृशन कराभ्यां ब्रह्मर्षि दधीचं प्राह देवताः।।

tataḥ sa rudro bhagavān sabhāryaḥ sagaṇeśvaraḥ| spṛśan karābhyāṃ brahmarṣi dadhīcaṃ prāha devatāḥ||

गायत्री वेदजननी गायत्री लोकपावनी। न गायत्र्याः परं जप्यमेतद विज्ञाय मुच्यते।।

gāyatrī vedajananī gāyatrī lokapāvanī| na gāyatryāḥ paraṃ japyametad vijñāya mucyate||

मन्त्राः प्रमाणं न कृता युष्माभिर्बलगर्वितैः। यस्मात प्रसह्य तस्माद वो नाशयाम्यद्य गर्वितम।।

mantrāḥ pramāṇaṃ na kṛtā yuṣmābhirbalagarvitaiḥ| yasmāt prasahya tasmād vo nāśayāmyadya garvitam||

श्रावणस्य तु मासस्य पौर्णमास्यां द्विजोत्तमाः। आषाढ्यां प्रोष्ठपद्यां वा वेदोपाकरणं स्मृतम।।

śrāvaṇasya tu māsasya paurṇamāsyāṃ dvijottamāḥ| āṣāḍhyāṃ proṣṭhapadyāṃ vā vedopākaraṇaṃ smṛtam||

उत्सृज्य ग्रामनगरं मासान विप्रोरऽद्धपञ्चमान। अधीयीत शुचौ देशे ब्रह्मचारी समाहितः।।

utsṛjya grāmanagaraṃ māsān vipror'ddhapañcamān| adhīyīta śucau deśe brahmacārī samāhitaḥ||

इत्युक्त्वा यज्ञशालां तां ददाह गणपुङ्गवः। गणेश्वराश्च संक्रुद्धा यूपानुत्पाट्य चिक्षिपुः।।

ityuktvā yajñaśālāṃ tāṃ dadāha gaṇapuṅgavaḥ| gaṇeśvarāśca saṃkruddhā yūpānutpāṭya cikṣipuḥ||

पुष्ये तु छन्दसां कुर्याद बहिरुत्सर्जनं द्विजः। माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह्ने प्रथमे ऽहनि।।

puṣye tu chandasāṃ kuryād bahirutsarjanaṃ dvijaḥ| māghaśuklasya vā prāpte pūrvāhne prathame 'hani||

प्रस्तोत्रा सह होत्रा च अश्वं चैव गणेश्वराः। गृहीत्वा भीषणाः सर्वे गङ्गास्त्रोतसि चिक्षिपुः।।

prastotrā saha hotrā ca aśvaṃ caiva gaṇeśvarāḥ| gṛhītvā bhīṣaṇāḥ sarve gaṅgāstrotasi cikṣipuḥ||

वीरभद्रो ऽपि दीप्तात्मा शक्रस्योद्यच्छतः करम। व्यष्टम्भयददीनात्मा तथान्येषां दिवौकसाम।।

vīrabhadro 'pi dīptātmā śakrasyodyacchataḥ karam| vyaṣṭambhayadadīnātmā tathānyeṣāṃ divaukasām||

छन्दांस्यूर्ध्वमथोभ्यस्येच्छुक्लपक्षेषु वै द्विजः। वेदाङ्गानि पुराणानि कृष्णपक्षे च मानवम।।

chandāṃsyūrdhvamathobhyasyecchuklapakṣeṣu vai dvijaḥ| vedāṅgāni purāṇāni kṛṣṇapakṣe ca mānavam||

भगस्य नेत्रे चोत्पाट्य करजाग्रेण लीलया। निहत्य मुष्टिना दन्तान पूष्णश्चैवमपातयत।।

bhagasya netre cotpāṭya karajāgreṇa līlayā| nihatya muṣṭinā dantān pūṣṇaścaivamapātayat||

इमान नित्यमनध्यायानदीयानो विवर्जयेत। अध्यापनं च कुर्वाणो ह्यभ्यस्यन्नपि यत्नतः।।

imān nityamanadhyāyānadīyāno vivarjayet| adhyāpanaṃ ca kurvāṇo hyabhyasyannapi yatnataḥ||

कर्णश्रवे ऽनिले रात्रौ दिवा पांशुसमूहने। विद्युत्स्तनितवर्षेषु महोल्कानां च संप्लवे। आकालिकमनध्यायमेतेष्वाह प्रजापतिः।।

karṇaśrave 'nile rātrau divā pāṃśusamūhane| vidyutstanitavarṣeṣu maholkānāṃ ca saṃplave| ākālikamanadhyāyameteṣvāha prajāpatiḥ||

तथा चन्द्रमसं देवं पादाङ्गुष्ठेन लीलया। धर्षयामास बलवान स्मयमानो गणेश्वरः।।

tathā candramasaṃ devaṃ pādāṅguṣṭhena līlayā| dharṣayāmāsa balavān smayamāno gaṇeśvaraḥ||

वह्नेर्हस्तद्वयं छित्त्वा जिह्वामुत्पाट्य लीलया। जघान मूर्ध्नि पादेन मुनीनपि मुनीश्वराः।।

vahnerhastadvayaṃ chittvā jihvāmutpāṭya līlayā| jaghāna mūrdhni pādena munīnapi munīśvarāḥ||

एतानभ्युदितान विद्याद यदा प्रादुष्कृताग्निषु। तदा विद्यादनध्यायमनृतौ चाभ्रदर्शने।।

etānabhyuditān vidyād yadā prāduṣkṛtāgniṣu| tadā vidyādanadhyāyamanṛtau cābhradarśane||

निर्घाते भूमिचलने ज्योतिषां चोपसर्जने। एतानाकालिकान विद्यादनध्यायानृतावपि।।

nirghāte bhūmicalane jyotiṣāṃ copasarjane| etānākālikān vidyādanadhyāyānṛtāvapi||

तथा विष्णुं सहरुडं समायान्तं महाबलः। विव्याध निशेतैर्बाणैः स्तम्भयित्वा सुदर्शनम।।

tathā viṣṇuṃ saharuḍaṃ samāyāntaṃ mahābalaḥ| vivyādha niśetairbāṇaiḥ stambhayitvā sudarśanam||

समालोक्य महाबाहुरागत्य गरुडो गणम। जघान पक्षैः सहसा ननादाम्बुनिधिर्यथा।।

samālokya mahābāhurāgatya garuḍo gaṇam| jaghāna pakṣaiḥ sahasā nanādāmbunidhiryathā||

प्रादुष्कृतेष्वग्निषु तु विद्युत्स्तनितनिस्वने। सज्योतिः स्यादनध्यायः शेषरात्रौ यथा दिवा।।

prāduṣkṛteṣvagniṣu tu vidyutstanitanisvane| sajyotiḥ syādanadhyāyaḥ śeṣarātrau yathā divā||

नित्यानध्याय एव स्याद ग्रामेषु नगरेषु च। धर्मनैपुण्यकामानां पूतिगन्धे च नित्यशः।।

nityānadhyāya eva syād grāmeṣu nagareṣu ca| dharmanaipuṇyakāmānāṃ pūtigandhe ca nityaśaḥ||

ततः सहस्त्रशो भद्रः ससर्ज गरुडान स्वयम। वैनतेयादभ्यधिकान गरुडं ते प्रदुद्रुवुः।।

tataḥ sahastraśo bhadraḥ sasarja garuḍān svayam| vainateyādabhyadhikān garuḍaṃ te pradudruvuḥ||

तान दृष्ट्वा गरुडो धीमान पलायत महाजवः। विसृज्य माधवं वेगात तदद्भुतमिवाभवत।।

tān dṛṣṭvā garuḍo dhīmān palāyata mahājavaḥ| visṛjya mādhavaṃ vegāt tadadbhutamivābhavat||

अन्तः शवगते ग्रामे वृषलस्य च सन्निधौ। अनध्यायो रुद्यमाने समवाये जनस्य च।।

antaḥ śavagate grāme vṛṣalasya ca sannidhau| anadhyāyo rudyamāne samavāye janasya ca||

उदके मध्यरात्रे च विण्मूत्रे च विसर्जने। उच्छिष्टः श्राद्धबुक चैव मनसापि न चिन्तयेत।।

udake madhyarātre ca viṇmūtre ca visarjane| ucchiṣṭaḥ śrāddhabuk caiva manasāpi na cintayet||

अन्तर्हिते वैनतेये भगवान पद्मसंभवः। आगत्य वारयामास वीरभद्रं च केशवम।।

antarhite vainateye bhagavān padmasaṃbhavaḥ| āgatya vārayāmāsa vīrabhadraṃ ca keśavam||

प्रतिगृह्य द्विजो विद्वानेकोदिष्टस्य केतनम। त्र्यहं न कीर्तयेद ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके।।

pratigṛhya dvijo vidvānekodiṣṭasya ketanam| tryahaṃ na kīrtayed brahma rājño rāhośca sūtake||

प्रसादयामास च तं गौरवात परमेष्ठिनः। संस्तूय भगवानीशः साम्बस्तत्रागमत स्वयम।।

prasādayāmāsa ca taṃ gauravāt parameṣṭhinaḥ| saṃstūya bhagavānīśaḥ sāmbastatrāgamat svayam||

वीक्ष्य देवाधिदेवं तं साम्बं सर्वगणैर्वृतम। तुष्टाव भगवान ब्रह्मा दक्षः सर्वे दिवौकसः।।

vīkṣya devādhidevaṃ taṃ sāmbaṃ sarvagaṇairvṛtam| tuṣṭāva bhagavān brahmā dakṣaḥ sarve divaukasaḥ||

यावदेको ऽनुदिष्टस्य स्नेहो गन्धश्च तिष्ठति। विप्रस्य विदुषो देहे तावद ब्रह्म न कीर्तयेत।।

yāvadeko 'nudiṣṭasya sneho gandhaśca tiṣṭhati| viprasya viduṣo dehe tāvad brahma na kīrtayet||

शयानः प्रौढपादश्च कृत्वा चैवावसक्थिकाम। नाधीयीतामिषं जग्ध्वा सूतकान्नाद्यमेव च।।

śayānaḥ prauḍhapādaśca kṛtvā caivāvasakthikām| nādhīyītāmiṣaṃ jagdhvā sūtakānnādyameva ca||

विशेषात पार्वतीं देवीमीश्वरार्धशरीरिणीम। स्तोत्रैर्नानाविधैर्दक्षः प्रणम्य च कृताञ्जलिः।।

viśeṣāt pārvatīṃ devīmīśvarārdhaśarīriṇīm| stotrairnānāvidhairdakṣaḥ praṇamya ca kṛtāñjaliḥ||

ततो भगवती देवी प्रहसन्ती महेश्वरम। प्रसन्नमानसा रुद्रं वचः प्राह घृणानिधिः।।

tato bhagavatī devī prahasantī maheśvaram| prasannamānasā rudraṃ vacaḥ prāha ghṛṇānidhiḥ||

नीहारे बाणशब्दे च संध्ययोरुभयोरपि। अमावास्यां चतुर्दश्यां पौर्णमास्यष्टमीषु च।।

nīhāre bāṇaśabde ca saṃdhyayorubhayorapi| amāvāsyāṃ caturdaśyāṃ paurṇamāsyaṣṭamīṣu ca||

उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम। अष्टकासु त्वहोरात्रं ऋत्वन्त्यासु च रात्रिषु।।

upākarmaṇi cotsarge trirātraṃ kṣapaṇaṃ smṛtam| aṣṭakāsu tvahorātraṃ ṛtvantyāsu ca rātriṣu||

त्वमेव जगतः स्त्रष्टा शासिता चैव रक्षकः। अनुग्राह्यो भगवता दक्षश्चापि दिवौकसः।।

tvameva jagataḥ straṣṭā śāsitā caiva rakṣakaḥ| anugrāhyo bhagavatā dakṣaścāpi divaukasaḥ||

मार्गशीर्षे तथा पौषे माघमासे तथैव च। तिस्त्रो ऽष्टकाः समाख्याता कृष्णपक्षेतु सूरिभिः।।

mārgaśīrṣe tathā pauṣe māghamāse tathaiva ca| tistro 'ṣṭakāḥ samākhyātā kṛṣṇapakṣetu sūribhiḥ||

ततः प्रहस्य भगवान कपर्दे नीललोहितः। उवाच प्रणतान देवान प्राचेतसमथो हरः।।

tataḥ prahasya bhagavān kaparde nīlalohitaḥ| uvāca praṇatān devān prācetasamatho haraḥ||

श्लेष्मातकस्य छायायां शाल्मलेर्मधुकस्य च। कदाचिदपि नाध्येयं कोविदारकपित्थयोः।।

śleṣmātakasya chāyāyāṃ śālmalermadhukasya ca| kadācidapi nādhyeyaṃ kovidārakapitthayoḥ||

गच्छध्वं देवताः सर्वाः प्रसन्नो भवतामहम। संपूज्यः सर्वयज्ञेषु न निन्द्यो ऽहं विशेषतः।।

gacchadhvaṃ devatāḥ sarvāḥ prasanno bhavatāmaham| saṃpūjyaḥ sarvayajñeṣu na nindyo 'haṃ viśeṣataḥ||

त्वं चापि शृणु मे दक्ष वचनं सर्वरक्षणम। त्यक्त्वा लोकैषणामेतां मद्भक्तो भव यत्नतः।।

tvaṃ cāpi śṛṇu me dakṣa vacanaṃ sarvarakṣaṇam| tyaktvā lokaiṣaṇāmetāṃ madbhakto bhava yatnataḥ||

समानविद्ये च मृते तथा सब्रह्मचारिणि। आचार्ये संस्थिते वापि त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम।।

samānavidye ca mṛte tathā sabrahmacāriṇi| ācārye saṃsthite vāpi trirātraṃ kṣapaṇaṃ smṛtam||

छिद्राण्येतानि विप्राणांये ऽनध्यायः प्रकीर्तिताः। हिंसन्ति राक्षसास्तेषु तस्मादेतान विवर्जयेत।।

chidrāṇyetāni viprāṇāṃye 'nadhyāyaḥ prakīrtitāḥ| hiṃsanti rākṣasāsteṣu tasmādetān vivarjayet||

भविष्यसि गणेशानः कल्पान्ते ऽनुग्रहान्मम। तावत तिष्ठ ममादेशात स्वाधिकारेषु निर्वृतः।।

bhaviṣyasi gaṇeśānaḥ kalpānte 'nugrahānmama| tāvat tiṣṭha mamādeśāt svādhikāreṣu nirvṛtaḥ||

नैत्यके नास्त्यनध्यायः संध्योपासन एव च। उपाकर्मणि कर्मान्ते होममन्त्रेषु चैव हि।।

naityake nāstyanadhyāyaḥ saṃdhyopāsana eva ca| upākarmaṇi karmānte homamantreṣu caiva hi||

एवमुक्त्वा स भगवान सपत्नीकः सहानुगः। अदर्शनमनुप्राप्तो दक्षस्यामिततेजसः।।

evamuktvā sa bhagavān sapatnīkaḥ sahānugaḥ| adarśanamanuprāpto dakṣasyāmitatejasaḥ||

अन्तर्हिते महादेवे शङ्करे पद्मसंभवः। व्याजहार स्वयं दक्षमशेषजगतो हितम।।

antarhite mahādeve śaṅkare padmasaṃbhavaḥ| vyājahāra svayaṃ dakṣamaśeṣajagato hitam||

एकामृचमथैकं वा यजुः सामाथवा पुनः। अष्टकाद्यास्वधीयीत मारुते चातिवायति।।

ekāmṛcamathaikaṃ vā yajuḥ sāmāthavā punaḥ| aṣṭakādyāsvadhīyīta mārute cātivāyati||

अनध्यायस्तु नाङ्गेषु नेतिहासपुराणयोः। न धर्मशास्त्रेष्वन्येषु पर्वण्येतानि वर्जयेत।।

anadhyāyastu nāṅgeṣu netihāsapurāṇayoḥ| na dharmaśāstreṣvanyeṣu parvaṇyetāni varjayet||

किं तवापगतो मोहः प्रसन्ने वृषभध्वजे। यदाचष्ट स्वयं देवः पालयैतदतन्द्रितः।।

kiṃ tavāpagato mohaḥ prasanne vṛṣabhadhvaje| yadācaṣṭa svayaṃ devaḥ pālayaitadatandritaḥ||

एष धर्मः समासेन कीर्तितो ब्रह्मचारिणाम। ब्रह्मणाभिहितः पूर्वमृषीणां भावितात्मनाम।।

eṣa dharmaḥ samāsena kīrtito brahmacāriṇām| brahmaṇābhihitaḥ pūrvamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām||

सर्वेषामेव भूतानां हृद्येष वसतीश्वरः। पश्यन्त्येनं ब्रह्मभूता विद्वांसो वेदवादिनः।।

sarveṣāmeva bhūtānāṃ hṛdyeṣa vasatīśvaraḥ| paśyantyenaṃ brahmabhūtā vidvāṃso vedavādinaḥ||

स आत्मा सर्वभूतानां स बीजं परमा गतिः। स्तूयते वैदिकैर्मन्त्रैर्देवदेवो महेश्वरः।।

sa ātmā sarvabhūtānāṃ sa bījaṃ paramā gatiḥ| stūyate vaidikairmantrairdevadevo maheśvaraḥ||

यो ऽन्यत्र कुरुते यत्नमनधीत्य श्रुतिं द्विजः। स संमूढो न संभाष्यो वेदबाह्यो द्विजातिभिः।।

yo 'nyatra kurute yatnamanadhītya śrutiṃ dvijaḥ| sa saṃmūḍho na saṃbhāṣyo vedabāhyo dvijātibhiḥ||

न वेदपाठमात्रेण संतुष्टो वै भवेद द्विजः। पाठमात्रावसन्नस्तु पङ्के गौरिव सीदति।।

na vedapāṭhamātreṇa saṃtuṣṭo vai bhaved dvijaḥ| pāṭhamātrāvasannastu paṅke gauriva sīdati||

तमर्चयति यो रुद्रं स्वात्मन्येकं सनातनम। चेतसा भावयुक्तेन स याति परमं पदम।।

tamarcayati yo rudraṃ svātmanyekaṃ sanātanam| cetasā bhāvayuktena sa yāti paramaṃ padam||

तस्मादनादिमध्यान्तं विज्ञाय परमेश्वरम। कर्मणा मनसा वाचा समाराधय यत्नतः।।

tasmādanādimadhyāntaṃ vijñāya parameśvaram| karmaṇā manasā vācā samārādhaya yatnataḥ||

यो ऽधीत्य विधिवद वेदं वेदार्थं न विचारयेत। ससान्वयः शूद्रकल्पः पात्रतां न प्रपद्यते।।

yo 'dhītya vidhivad vedaṃ vedārthaṃ na vicārayet| sasānvayaḥ śūdrakalpaḥ pātratāṃ na prapadyate||

यत्नात परिहरेशस्य निन्दामात्मविनाशनीम। भवन्ति सर्वदोषाय निन्दकस्य क्रिया यतः।।

yatnāt parihareśasya nindāmātmavināśanīm| bhavanti sarvadoṣāya nindakasya kriyā yataḥ||

यदि त्वात्यन्तिकं वासं कर्तुमिच्छति वै गुरौ। युक्तः परिचरेदेनमाशरीरविमोक्षणात।।

yadi tvātyantikaṃ vāsaṃ kartumicchati vai gurau| yuktaḥ paricaredenamāśarīravimokṣaṇāt||

गत्वा वनं वा विधिवज्जुहुयाज्जातवेदसम। अधीयीत सदा नित्यं ब्रह्मनिष्ठः समाहितः।।

gatvā vanaṃ vā vidhivajjuhuyājjātavedasam| adhīyīta sadā nityaṃ brahmaniṣṭhaḥ samāhitaḥ||

यस्तवैष महायोगी रक्षको विष्णुरव्ययः। स देवदेवो भगवान महादेवो न संशयः।।

yastavaiṣa mahāyogī rakṣako viṣṇuravyayaḥ| sa devadevo bhagavān mahādevo na saṃśayaḥ||

मन्यन्ते ये जगद्योनिं विभिन्नं विष्णुमीश्वरात। मोहादवेदनिष्ठत्वात ते यान्ति नरकं नराः।।

manyante ye jagadyoniṃ vibhinnaṃ viṣṇumīśvarāt| mohādavedaniṣṭhatvāt te yānti narakaṃ narāḥ||

सावित्रीं शतरुद्रीयं वेदान्तांश्च विशेषतः। अभ्यसेत सततं युक्ते भस्मस्नानपरायणः।।

sāvitrīṃ śatarudrīyaṃ vedāntāṃśca viśeṣataḥ| abhyaset satataṃ yukte bhasmasnānaparāyaṇaḥ||

वेदागमे सम्यगिहेरितं वः। स्वायंभुवो यन्मनुराह देवः।।

vedāgame samyagiheritaṃ vaḥ| svāyaṃbhuvo yanmanurāha devaḥ||

वेदानुवर्तिनो रुद्रं देवं नारायणं तथा। एकीभावेन पश्यन्ति मुक्तिभाजो भवन्ति ते।।

vedānuvartino rudraṃ devaṃ nārāyaṇaṃ tathā| ekībhāvena paśyanti muktibhājo bhavanti te||

यो विष्णुः स स्वयं रुद्रो यो रुद्रः स जनार्दनः। इति मत्वा यजेद देवं स याति परमां गतिम।।

yo viṣṇuḥ sa svayaṃ rudro yo rudraḥ sa janārdanaḥ| iti matvā yajed devaṃ sa yāti paramāṃ gatim||

यो ऽनुतिष्ठति विधिं विधानवित। याति तत पदमनामयं शिवम।।

yo 'nutiṣṭhati vidhiṃ vidhānavit| yāti tat padamanāmayaṃ śivam||

सृजत्येतज्जगत सर्वं विष्णुस्तत पश्यतीश्वरः। इत्थं जगत सर्वमिदं रुद्रनारायणोद्भवम।।

sṛjatyetajjagat sarvaṃ viṣṇustat paśyatīśvaraḥ| itthaṃ jagat sarvamidaṃ rudranārāyaṇodbhavam||

तस्मात त्यक्त्वा हरेर्निन्दां विष्णावपि समाहितः। समाश्रयेन्महादेवं शरण्यं ब्रह्मवादिनाम।।

tasmāt tyaktvā harernindāṃ viṣṇāvapi samāhitaḥ| samāśrayenmahādevaṃ śaraṇyaṃ brahmavādinām||

उपश्रुत्याथ वचनं विरिञ्चस्य प्रजापतिः। जगाम शरणं देवं गोपतिं कृत्तिवाससम।।

upaśrutyātha vacanaṃ viriñcasya prajāpatiḥ| jagāma śaraṇaṃ devaṃ gopatiṃ kṛttivāsasam||

ये ऽन्ये शापाग्निनिर्दग्धा दधीचस्य महर्षयः। द्विषन्तो मोहिता देवं संबभूवुः कलिष्वथ।।

ye 'nye śāpāgninirdagdhā dadhīcasya maharṣayaḥ| dviṣanto mohitā devaṃ saṃbabhūvuḥ kaliṣvatha||

त्यक्त्वा तपोबलं कृत्स्नं विप्राणां कुलसंभवाः। पूर्वसंस्कारमहात्म्याद ब्रह्मणो वचनादिह।।

tyaktvā tapobalaṃ kṛtsnaṃ viprāṇāṃ kulasaṃbhavāḥ| pūrvasaṃskāramahātmyād brahmaṇo vacanādiha||

मुक्तशापास्ततः सर्वे कल्पान्ते रौरवादिषु। निपात्यमानाः कालेन संप्राप्यादित्यवर्चसम। ब्रह्माणं जगतामीशमनुज्ञाताः स्वयंभुवा।।

muktaśāpāstataḥ sarve kalpānte rauravādiṣu| nipātyamānāḥ kālena saṃprāpyādityavarcasam| brahmāṇaṃ jagatāmīśamanujñātāḥ svayaṃbhuvā||

समाराध्य तपोयोगादीशानं त्रिदशाधिपम। भविष्यन्ति यथा पूर्वं शङ्करस्य प्रसादतः।।

samārādhya tapoyogādīśānaṃ tridaśādhipam| bhaviṣyanti yathā pūrvaṃ śaṅkarasya prasādataḥ||

एतद वः कथितं सर्वं दक्षयज्ञनिषूदनम। शृणुध्वं दक्षपुत्रीणां सर्वासां चैव संततिम।।

etad vaḥ kathitaṃ sarvaṃ dakṣayajñaniṣūdanam| śṛṇudhvaṃ dakṣaputrīṇāṃ sarvāsāṃ caiva saṃtatim||