नमस्कृत्वाप्रमेयाय विष्णवे कूर्मरूपिणे। पुराणं संप्रवक्ष्यामि यदुक्तं विश्वयोनिना।।

namaskṛtvāprameyāya viṣṇave kūrmarūpiṇe| purāṇaṃ saṃpravakṣyāmi yaduktaṃ viśvayoninā||

भवता कथितः सम्यक सर्गः स्वायंभुवस्ततः। ब्रह्माण्डस्यास्य विस्तारो मन्वन्तरविनिश्चयः।।

bhavatā kathitaḥ samyak sargaḥ svāyaṃbhuvastataḥ| brahmāṇḍasyāsya vistāro manvantaraviniścayaḥ||

तत्रेश्वरेश्वरो देवो वर्णिभिर्धर्मतत्परैः। ज्ञानयोगरतैर्नित्यमाराध्यः कथितस्त्वया।।

tatreśvareśvaro devo varṇibhirdharmatatparaiḥ| jñānayogaratairnityamārādhyaḥ kathitastvayā||

सत्रान्ते सूतमनघं नैमिषीया महर्षयः। पुराणसंहितां पुण्यां पप्रच्छू रोमहर्षणम।।

satrānte sūtamanaghaṃ naimiṣīyā maharṣayaḥ| purāṇasaṃhitāṃ puṇyāṃ papracchū romaharṣaṇam||

तद्वदाशेषसंसारदुः खनाशमनुत्तमम। ज्ञानं ब्रह्मैकविषयं येन पश्येम तत्परम।।

tadvadāśeṣasaṃsāraduḥ khanāśamanuttamam| jñānaṃ brahmaikaviṣayaṃ yena paśyema tatparam||

त्वया सूत महाबुद्धे भगवान ब्रह्मवित्तमः। इतिहासपुराणार्थं व्यासः सम्यगुपासितः।।

tvayā sūta mahābuddhe bhagavān brahmavittamaḥ| itihāsapurāṇārthaṃ vyāsaḥ samyagupāsitaḥ||

तस्य ते सर्वरोमाणि वचसा हृषितानि यत। द्वैपायनस्य भगवांस्ततो वै रोमहर्षणः।।

tasya te sarvaromāṇi vacasā hṛṣitāni yat| dvaipāyanasya bhagavāṃstato vai romaharṣaṇaḥ||

त्वं हि नारायणात्साक्षात कृष्णद्वैपायनात प्रभो। अवाप्ताखिलविज्ञानस्तत्त्वां पृच्छामहे पुनः।।

tvaṃ hi nārāyaṇātsākṣāt kṛṣṇadvaipāyanāt prabho| avāptākhilavijñānastattvāṃ pṛcchāmahe punaḥ||

श्रुत्वा मुनीनां तद वाक्यं कृष्णद्वैपायनं प्रभुम। सूतः पौराणिकः स्मृत्वा भाषितुं ह्युपचक्रमे।।

śrutvā munīnāṃ tad vākyaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ prabhum| sūtaḥ paurāṇikaḥ smṛtvā bhāṣituṃ hyupacakrame||

भवन्तमेव भगवान व्याजहार स्वयं प्रभुः। मुनीनां संहितां वक्तुं व्यासः पौराणिकीं पुरा।।

bhavantameva bhagavān vyājahāra svayaṃ prabhuḥ| munīnāṃ saṃhitāṃ vaktuṃ vyāsaḥ paurāṇikīṃ purā||

अथास्मिन्नन्तरे व्यासः कृष्णद्वैपायनः स्वयम। आजगाम मुनिश्रेष्ठा यत्र सत्रं समासते।।

athāsminnantare vyāsaḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ svayam| ājagāma muniśreṣṭhā yatra satraṃ samāsate||

त्वं हि स्वायंभुवे यज्ञे सुत्याहे वितते हरिः। संभूतः संहितां वक्तुं स्वांशेन पुरुषोत्तमः।।

tvaṃ hi svāyaṃbhuve yajñe sutyāhe vitate hariḥ| saṃbhūtaḥ saṃhitāṃ vaktuṃ svāṃśena puruṣottamaḥ||

तस्माद भवन्तं पृच्छामः पुराणं कौर्ममुत्तमम। वक्तुमर्हसि चास्माकं पुराणार्थविशारद।।

tasmād bhavantaṃ pṛcchāmaḥ purāṇaṃ kaurmamuttamam| vaktumarhasi cāsmākaṃ purāṇārthaviśārada||

तं दृष्ट्वा वेदविद्वांसं कालमेघसमद्युतिम। व्यासं कमलपत्राक्षं प्रणेमुर्द्विजपुङ्गवाः।।

taṃ dṛṣṭvā vedavidvāṃsaṃ kālameghasamadyutim| vyāsaṃ kamalapatrākṣaṃ praṇemurdvijapuṅgavāḥ||

मुनीनां वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः। प्रणम्य मनसा प्राह गुरुं सत्यवतीसुतम।।

munīnāṃ vacanaṃ śrutvā sūtaḥ paurāṇikottamaḥ| praṇamya manasā prāha guruṃ satyavatīsutam||

पपात दण्डवद भूमौ दृष्ट्वासौ रोमहर्षणः। प्रदक्षिणीकृत्य गुरुं प्राञ्जलिः पार्श्वगो ऽभवत।।

papāta daṇḍavad bhūmau dṛṣṭvāsau romaharṣaṇaḥ| pradakṣiṇīkṛtya guruṃ prāñjaliḥ pārśvago 'bhavat||

पृष्टास्ते ऽनामयं विप्राः शौनकाद्या महामुनिम। समाश्वास्यासनं तस्मै तद्योग्यं समकल्पयन।।

pṛṣṭāste 'nāmayaṃ viprāḥ śaunakādyā mahāmunim| samāśvāsyāsanaṃ tasmai tadyogyaṃ samakalpayan||

नमस्कृत्वा जगद्योनिं कूर्मरूपधरं हरिम। वक्ष्ये पौराणिकीं दिव्यां कथां पापप्रणाशिनीम।।

namaskṛtvā jagadyoniṃ kūrmarūpadharaṃ harim| vakṣye paurāṇikīṃ divyāṃ kathāṃ pāpapraṇāśinīm||

अथैतानब्रवीद वाक्यं पराशरसुतः प्रभुः। कच्चिन्न तपसो हानिः स्वाध्यायस्य श्रुतस्य च।।

athaitānabravīd vākyaṃ parāśarasutaḥ prabhuḥ| kaccinna tapaso hāniḥ svādhyāyasya śrutasya ca||

यां श्रुत्वा पापकर्मापि गच्छेत परमां गतिम। न नास्तिके कथां पुण्यामिमां ब्रूयात कदाचन।।

yāṃ śrutvā pāpakarmāpi gaccheta paramāṃ gatim| na nāstike kathāṃ puṇyāmimāṃ brūyāt kadācana||

ततः स सूतः स्वगुरुं प्रणम्याह महामुनिम। ज्ञानं तद ब्रह्मविषयं मुनीनां वक्तुमर्हसि।।

tataḥ sa sūtaḥ svaguruṃ praṇamyāha mahāmunim| jñānaṃ tad brahmaviṣayaṃ munīnāṃ vaktumarhasi||

श्रद्दधानाय शान्ताय धार्मिकाय द्विजातये। इमां कथामनुब्रूयात साक्षान्नारायणेरिताम।।

śraddadhānāya śāntāya dhārmikāya dvijātaye| imāṃ kathāmanubrūyāt sākṣānnārāyaṇeritām||

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च। वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम।।

sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca| vaṃśānucaritaṃ caiva purāṇaṃ pañcalakṣaṇam||

इमे हि मुनयः शान्तास्तापसा धर्मतत्पराः। शुश्रूषा जायते चैषां वक्तुमर्हसि तत्त्वतः।।

ime hi munayaḥ śāntāstāpasā dharmatatparāḥ| śuśrūṣā jāyate caiṣāṃ vaktumarhasi tattvataḥ||

ज्ञानं विमुक्तिदं दिव्यं यन्मे साक्षात त्वयोदितम। मुनीनां व्याहृतं पूर्वं विष्णुना कूर्मरूपिणा।।

jñānaṃ vimuktidaṃ divyaṃ yanme sākṣāt tvayoditam| munīnāṃ vyāhṛtaṃ pūrvaṃ viṣṇunā kūrmarūpiṇā||

ब्राह्मं पुराणं प्रथमं पाद्मं वैष्णवमेव च। शैवं भागवतं चैव भविष्यं नारदीयकम।।

brāhmaṃ purāṇaṃ prathamaṃ pādmaṃ vaiṣṇavameva ca| śaivaṃ bhāgavataṃ caiva bhaviṣyaṃ nāradīyakam||

मार्कण्डेयमथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च। लैङ्गं तथा च वाराहं स्कान्दं वामनमेव च।।

mārkaṇḍeyamathāgneyaṃ brahmavaivartameva ca| laiṅgaṃ tathā ca vārāhaṃ skāndaṃ vāmanameva ca||

श्रुत्वा सूतस्य वचनं मुनिः सत्यवतीसुतः। प्रणम्य शिरसा रुद्रं वचः प्राह सुखावहम।।

śrutvā sūtasya vacanaṃ muniḥ satyavatīsutaḥ| praṇamya śirasā rudraṃ vacaḥ prāha sukhāvaham||

कूर्मरूपो महाविष्णुः समुद्रमथने स्थितः। मन्दरस्य धारणं कृत्वा देवानां सुखमावहन्॥

kūrma-rūpo mahā-viṣṇuḥ samudra-mathane sthitaḥ mandara-dhāraṇaṁ kṛtvā devānāṁ sukham āvahan

वक्ष्ये देवो महादेवः पृष्टो योगीश्वरैः पुरा। सनत्कुमारप्रमुखैः स्वयं यत्समभाषत।।

vakṣye devo mahādevaḥ pṛṣṭo yogīśvaraiḥ purā| sanatkumārapramukhaiḥ svayaṃ yatsamabhāṣata||

कौर्मं मात्स्यं गारुडं च वायवीयमनन्तरम। अष्टादशं समुद्दिष्टं ब्रह्मण्डमिति संज्ञितम।।

kaurmaṃ mātsyaṃ gāruḍaṃ ca vāyavīyamanantaram| aṣṭādaśaṃ samuddiṣṭaṃ brahmaṇḍamiti saṃjñitam||

सनत्कुमारः सनकस्तथैव च सनन्दनः। अङ्गिरा रुद्रसहितो भृगुः परमधर्मवित।।

sanatkumāraḥ sanakastathaiva ca sanandanaḥ| aṅgirā rudrasahito bhṛguḥ paramadharmavit||

अन्यान्युपराणानि मुनिभिः कथितानि तु। अष्टादशपुराणानि श्रुत्वा संक्षेपतो द्विजाः।।

anyānyuparāṇāni munibhiḥ kathitāni tu| aṣṭādaśapurāṇāni śrutvā saṃkṣepato dvijāḥ||

आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिहमतः परम। तृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेण तु भाषितम।।

ādyaṃ sanatkumāroktaṃ nārasihamataḥ param| tṛtīyaṃ skāndamuddiṣṭaṃ kumāreṇa tu bhāṣitam||

कणादः कपिलो योगी वामदेवो महामुनिः। शुक्रो वसिष्ठो भगवान सर्वे संयतमानसाः।।

kaṇādaḥ kapilo yogī vāmadevo mahāmuniḥ| śukro vasiṣṭho bhagavān sarve saṃyatamānasāḥ||

परस्परं विचार्यैते संशयाविष्टचेतसः। तप्तवन्तस्तपो घोरं पुण्ये बदरिकाश्रमे।।

parasparaṃ vicāryaite saṃśayāviṣṭacetasaḥ| taptavantastapo ghoraṃ puṇye badarikāśrame||

चतुर्थं शिवधर्माख्यं साक्षान्नन्दीशभाषितम। दुर्वाससोक्तमाश्चर्यं नारदोक्तमतः परम।।

caturthaṃ śivadharmākhyaṃ sākṣānnandīśabhāṣitam| durvāsasoktamāścaryaṃ nāradoktamataḥ param||

कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम। ब्रह्माण्डं वारुणं चाथ कालिकाह्वयमेव च।।

kāpilaṃ mānavaṃ caiva tathaivośanaseritam| brahmāṇḍaṃ vāruṇaṃ cātha kālikāhvayameva ca||

अपश्यंस्ते महायोगमृषिं धर्मसुतं शुचिम। नारायणमनाद्यन्तं नरेण सहितं तदा।।

apaśyaṃste mahāyogamṛṣiṃ dharmasutaṃ śucim| nārāyaṇamanādyantaṃ nareṇa sahitaṃ tadā||

संस्तूय विविधैः स्तोत्रैः सर्वे वेदसमुद्भवैः। प्रणेमुर्भक्तिसंयुक्ता योगिनो योगवित्तमम।।

saṃstūya vividhaiḥ stotraiḥ sarve vedasamudbhavaiḥ| praṇemurbhaktisaṃyuktā yogino yogavittamam||

माहेश्वरं तथा साम्बं सौरं सर्वार्थसंचयम। पराशरोक्तमपरं मारीचं भार्गवाह्वयम।।

māheśvaraṃ tathā sāmbaṃ sauraṃ sarvārthasaṃcayam| parāśaroktamaparaṃ mārīcaṃ bhārgavāhvayam||

विज्ञाय वाञ्छितं तेषां भगवानपि सर्ववित। प्राह गम्भीरया वाचा किमर्थं तप्यते तपः।।

vijñāya vāñchitaṃ teṣāṃ bhagavānapi sarvavit| prāha gambhīrayā vācā kimarthaṃ tapyate tapaḥ||

इदं तु पञ्चदशमं पुराणं कौर्ममुत्तमम। चतुर्धा संस्थितं पुण्यं संहितानां प्रभेदतः।।

idaṃ tu pañcadaśamaṃ purāṇaṃ kaurmamuttamam| caturdhā saṃsthitaṃ puṇyaṃ saṃhitānāṃ prabhedataḥ||

ब्राह्मी भगवती सौरी वैष्णवी च प्रकीर्तिताः। चतस्त्रः संहिताः पुण्या धर्मकामार्थमोक्षदाः।।

brāhmī bhagavatī saurī vaiṣṇavī ca prakīrtitāḥ| catastraḥ saṃhitāḥ puṇyā dharmakāmārthamokṣadāḥ||

अब्रुवन हृष्टमनसो विश्वात्मानं सनातनम। साक्षान्नारायणं देवमागतं सिद्धिसूचकम।।

abruvan hṛṣṭamanaso viśvātmānaṃ sanātanam| sākṣānnārāyaṇaṃ devamāgataṃ siddhisūcakam||

इयं तु संहिता ब्राह्मी चतुर्वेदैस्तु सम्मिता। भवन्ति षट्सहस्त्राणि श्लोकानामत्र संख्यया।।

iyaṃ tu saṃhitā brāhmī caturvedaistu sammitā| bhavanti ṣaṭsahastrāṇi ślokānāmatra saṃkhyayā||

वयं संशयमापन्नाः सर्वे वै ब्रह्मवादिनः। भवन्तमेकं शरणं प्रपन्नाः पुरुषोत्तमम।।

vayaṃ saṃśayamāpannāḥ sarve vai brahmavādinaḥ| bhavantamekaṃ śaraṇaṃ prapannāḥ puruṣottamam||

यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च मुनीश्वराः। माहात्म्यमखिलं ब्रह्म ज्ञायते परमेश्वरः।।

yatra dharmārthakāmānāṃ mokṣasya ca munīśvarāḥ| māhātmyamakhilaṃ brahma jñāyate parameśvaraḥ||

त्वं हि तद वेत्थ परमं सर्वज्ञो भगवानृषिः। नारायणः स्वयं साक्षात पुराणो ऽव्यक्तपूरुषः।।

tvaṃ hi tad vettha paramaṃ sarvajño bhagavānṛṣiḥ| nārāyaṇaḥ svayaṃ sākṣāt purāṇo 'vyaktapūruṣaḥ||

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च। वंशानुचरितं दिव्याः पुण्याः प्रासङ्गिकीः कथाः।।

sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca| vaṃśānucaritaṃ divyāḥ puṇyāḥ prāsaṅgikīḥ kathāḥ||

नह्यन्यो विद्यते वेत्ता त्वामृते परमेश्वर। शुश्रूषास्माकमखिलं संशयं छेत्तुमर्हसि।।

nahyanyo vidyate vettā tvāmṛte parameśvara| śuśrūṣāsmākamakhilaṃ saṃśayaṃ chettumarhasi||

ब्राह्मणाद्यैरियं धार्या धार्मिकैः शान्तमानसैः। तामहं वर्तयिष्यामि व्यासेन कथितां पुरा।।

brāhmaṇādyairiyaṃ dhāryā dhārmikaiḥ śāntamānasaiḥ| tāmahaṃ vartayiṣyāmi vyāsena kathitāṃ purā||

किं कारणमिदं कृत्स्नं को ऽनुसंसरते सदा। कश्चिदात्मा च का मुक्तिः संसारः किंनिमित्तकः।।

kiṃ kāraṇamidaṃ kṛtsnaṃ ko 'nusaṃsarate sadā| kaścidātmā ca kā muktiḥ saṃsāraḥ kiṃnimittakaḥ||

कः संसारयतीशानः को वा सर्वं प्रपश्यति। किं तत परतरं ब्रह्म सर्वं नो वक्तुमर्हसि।।

kaḥ saṃsārayatīśānaḥ ko vā sarvaṃ prapaśyati| kiṃ tat parataraṃ brahma sarvaṃ no vaktumarhasi||

पुरामृतार्थं दैतेयदानवैः सह देवताः। मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुः क्षीरसागरम।।

purāmṛtārthaṃ daiteyadānavaiḥ saha devatāḥ| manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā mamanthuḥ kṣīrasāgaram||

एवमुक्ते तु मुनयः प्रापश्यन पुरुषोत्तमम। विहाय तापसं रूपं संस्थितं स्वेन तेजसा।।

evamukte tu munayaḥ prāpaśyan puruṣottamam| vihāya tāpasaṃ rūpaṃ saṃsthitaṃ svena tejasā||

मथ्यमाने तदा तस्मिन कूर्मरूपी जनार्दनः। बभार मन्दरं देवो देवानां हितकाम्यया।।

mathyamāne tadā tasmin kūrmarūpī janārdanaḥ| babhāra mandaraṃ devo devānāṃ hitakāmyayā||

विभ्राजमानं विमलं प्रभामण्डलमण्डितम। श्रीवत्सवक्षसं देवं तप्तजाम्बूनदप्रभम।।

vibhrājamānaṃ vimalaṃ prabhāmaṇḍalamaṇḍitam| śrīvatsavakṣasaṃ devaṃ taptajāmbūnadaprabham||

देवाश्च तुष्टुवुर्देवं नारदाद्या महर्षयः। कूर्मरूपधरं दृष्ट्वा साक्षिणं विष्णुमव्ययम।।

devāśca tuṣṭuvurdevaṃ nāradādyā maharṣayaḥ| kūrmarūpadharaṃ dṛṣṭvā sākṣiṇaṃ viṣṇumavyayam||

शङ्खचक्रगदापाणिं शार्ङ्गहस्तं श्रियावृतम। न दृष्टस्तत्क्षणादेव नरस्तस्यैव तेजसा।।

śaṅkhacakragadāpāṇiṃ śārṅgahastaṃ śriyāvṛtam| na dṛṣṭastatkṣaṇādeva narastasyaiva tejasā||

तदन्तरे ऽभवद देवी श्रीर्नारायणवल्लभा। जग्राह भगवान विष्णुस्तामेव पुरुषोत्तमः।।

tadantare 'bhavad devī śrīrnārāyaṇavallabhā| jagrāha bhagavān viṣṇustāmeva puruṣottamaḥ||

तदन्तरे महादेवः शशाङ्काङ्कितशेखरः। प्रसादाभिमुखो रुद्रः प्रादुरासीन्महेश्वरः।।

tadantare mahādevaḥ śaśāṅkāṅkitaśekharaḥ| prasādābhimukho rudraḥ prādurāsīnmaheśvaraḥ||

तेजसा विष्णुमव्यक्तं नारदाद्या महर्षयः। मोहिताः सह शक्रेण श्रियो वचनमब्रुवन।।

tejasā viṣṇumavyaktaṃ nāradādyā maharṣayaḥ| mohitāḥ saha śakreṇa śriyo vacanamabruvan||

निरीक्ष्य ते जगन्नाथं त्रिनेत्रं चन्द्रभूषणम। तुष्टुवुर्हृष्टमनसो भक्त्या तं परमेश्वरम।।

nirīkṣya te jagannāthaṃ trinetraṃ candrabhūṣaṇam| tuṣṭuvurhṛṣṭamanaso bhaktyā taṃ parameśvaram||

भगवन देवदेवेश नारायण जगन्मय। कैषा देवी विशालाक्षी यथावद ब्रूहि पृच्छताम।।

bhagavan devadeveśa nārāyaṇa jaganmaya| kaiṣā devī viśālākṣī yathāvad brūhi pṛcchatām||

श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं विष्णुर्दानवमर्दनः। प्रोवाच देवीं संप्रेक्ष्य नारदादीनकल्मषान।।

śrutvā teṣāṃ tadā vākyaṃ viṣṇurdānavamardanaḥ| provāca devīṃ saṃprekṣya nāradādīnakalmaṣān||

जयेश्वर महादेव जय भूतपते शिव। जयाशेषमुनीशान तपसाभिप्रपूजित।।

jayeśvara mahādeva jaya bhūtapate śiva| jayāśeṣamunīśāna tapasābhiprapūjita||

इयं सा परमा शक्तिर्मन्मयी ब्रह्मरूपिणी। माया मम प्रियानन्ता ययेदं मोहितं जगत।।

iyaṃ sā paramā śaktirmanmayī brahmarūpiṇī| māyā mama priyānantā yayedaṃ mohitaṃ jagat||

सहस्रमूर्ते विश्वात्मन जगद्यन्त्रप्रवर्तक। जयानन्त जगज्जन्मत्राणसंहारकारण।।

sahasramūrte viśvātman jagadyantrapravartaka| jayānanta jagajjanmatrāṇasaṃhārakāraṇa||

सहस्रचरणेशान शंभो योगीन्द्रवन्दित। जयाम्बिकापते देव नमस्ते परमेश्वर।।

sahasracaraṇeśāna śaṃbho yogīndravandita| jayāmbikāpate deva namaste parameśvara||

अनयैव जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम। मोहयामि द्विजश्रेष्ठा ग्रसामि विसृजामि च।।

anayaiva jagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam| mohayāmi dvijaśreṣṭhā grasāmi visṛjāmi ca||

उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतनामागतिं गतिम। विज्ञायान्वीक्ष्य चात्मानं तरन्ति विपुलामिमाम।।

utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtanāmāgatiṃ gatim| vijñāyānvīkṣya cātmānaṃ taranti vipulāmimām||

संस्तुतो भगवानीशस्त्र्यम्बको भक्तवत्सलः। समालिङ्ग्य हृषीकेशं प्राह गम्भीरया गिरा।।

saṃstuto bhagavānīśastryambako bhaktavatsalaḥ| samāliṅgya hṛṣīkeśaṃ prāha gambhīrayā girā||

अस्यास्त्वंशानधिष्ठाय शक्तिमन्तो ऽभवन द्विजाः। ब्रह्मेशानादयो देवाः सर्वशक्तिरियं मम।।

asyāstvaṃśānadhiṣṭhāya śaktimanto 'bhavan dvijāḥ| brahmeśānādayo devāḥ sarvaśaktiriyaṃ mama||

किमर्थं पुण्डरीकाक्ष मुनीन्द्रा ब्रह्मवादिनः। इमं समागता देशं किं वा कार्यं मयाच्युत।।

kimarthaṃ puṇḍarīkākṣa munīndrā brahmavādinaḥ| imaṃ samāgatā deśaṃ kiṃ vā kāryaṃ mayācyuta||

सैषा सर्वजगत्सूतिः प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका। प्रागेव मत्तः संजाता श्रीकल्पे पद्मवासिनी।।

saiṣā sarvajagatsūtiḥ prakṛtistriguṇātmikā| prāgeva mattaḥ saṃjātā śrīkalpe padmavāsinī||

आकर्ण्य भगवद्वाक्यं देवदेवो जनार्दनः। प्राह देवो महादेवं प्रसादाभिमुखं स्थितम।।

ākarṇya bhagavadvākyaṃ devadevo janārdanaḥ| prāha devo mahādevaṃ prasādābhimukhaṃ sthitam||

इमे हि मुनयो देव तापसाः क्षीणकल्मषाः। अभ्यागता मां शरणं सम्यग्दर्शनकाङ्क्षिणः।।

ime hi munayo deva tāpasāḥ kṣīṇakalmaṣāḥ| abhyāgatā māṃ śaraṇaṃ samyagdarśanakāṅkṣiṇaḥ||

चतुर्भुजा शङ्खचक्रपद्महस्ता शुभान्विता। कोटिसूर्यप्रतीकाशा मोहिनी सर्वदेहिनाम।।

caturbhujā śaṅkhacakrapadmahastā śubhānvitā| koṭisūryapratīkāśā mohinī sarvadehinām||

यदि प्रसन्नो भगवान मुनीनां भावितात्मनाम। सन्निधौ मम तज्ज्ञानं दिव्यं वक्तुमिहार्हसि।।

yadi prasanno bhagavān munīnāṃ bhāvitātmanām| sannidhau mama tajjñānaṃ divyaṃ vaktumihārhasi||

नालं देवा न पितरो मानवा वसवो ऽपि च। मायामेतां समुत्तर्तुं ये चान्ये भुवि देहिनः।।

nālaṃ devā na pitaro mānavā vasavo 'pi ca| māyāmetāṃ samuttartuṃ ye cānye bhuvi dehinaḥ||

त्वं हि वेत्थ स्वमात्मानं न ह्यन्यो विद्यते शिव। ततस्त्वमात्मनात्मानं मुनीन्द्रेभ्यः प्रदर्शय।।

tvaṃ hi vettha svamātmānaṃ na hyanyo vidyate śiva| tatastvamātmanātmānaṃ munīndrebhyaḥ pradarśaya||

इत्युक्तो वासुदेवेन मुनयो विष्णुमब्रुवन। ब्रूहि त्वं पुण्डरीकाक्ष यदि कालत्रये ऽपि च। को वा तरति तां मायां दुर्जयां देवनिर्मिताम।।

ityukto vāsudevena munayo viṣṇumabruvan| brūhi tvaṃ puṇḍarīkākṣa yadi kālatraye 'pi ca| ko vā tarati tāṃ māyāṃ durjayāṃ devanirmitām||

एवमुक्त्वा हृषीकेशः प्रोवाच मुनिपुङ्गवान। प्रदर्शयन योगसिद्धिं निरीक्ष्य वृषभध्वजम।।

evamuktvā hṛṣīkeśaḥ provāca munipuṅgavān| pradarśayan yogasiddhiṃ nirīkṣya vṛṣabhadhvajam||

अथोवाच हृषीकेशो मुनीन मुनिगणार्चितः। अस्ति द्विजातिप्रवर इन्द्रद्युम्न इति श्रुतः।।

athovāca hṛṣīkeśo munīn munigaṇārcitaḥ| asti dvijātipravara indradyumna iti śrutaḥ||

पूर्वजन्मनि राजासावधृष्यः शङ्करादिभिः। दृष्ट्वा मां कूर्मसंस्थानं श्रुत्वा पौराणिकीं स्वयम। संहितां मन्मुखाद दिव्यां पुरस्कृत्य मुनीश्वरान।।

pūrvajanmani rājāsāvadhṛṣyaḥ śaṅkarādibhiḥ| dṛṣṭvā māṃ kūrmasaṃsthānaṃ śrutvā paurāṇikīṃ svayam| saṃhitāṃ manmukhād divyāṃ puraskṛtya munīśvarān||

संदर्शनान्महेशस्य शङ्करस्याथ शूलिनः। कृतार्थं स्वयमात्मानं ज्ञातुमर्हथ तत्त्वतः।।

saṃdarśanānmaheśasya śaṅkarasyātha śūlinaḥ| kṛtārthaṃ svayamātmānaṃ jñātumarhatha tattvataḥ||

प्रष्टुमर्हथ विश्वेशं प्रत्यक्षं पुरतः स्थितम। ममैव सन्निधावेष यथावद वक्तुमीश्वरः।।

praṣṭumarhatha viśveśaṃ pratyakṣaṃ purataḥ sthitam| mamaiva sannidhāveṣa yathāvad vaktumīśvaraḥ||

ब्रह्माणं च महादेवं देवांश्चान्यान स्वशक्तिभिः। मच्छक्तौ संस्थितान बुद्ध्वा मामेव शरणं गतः।।

brahmāṇaṃ ca mahādevaṃ devāṃścānyān svaśaktibhiḥ| macchaktau saṃsthitān buddhvā māmeva śaraṇaṃ gataḥ||

निशम्य विष्णुवचनं प्रणम्य वृषभध्वजम। सनत्कुमारप्रमुखाः पृच्छन्ति स्म महेश्वरम।।

niśamya viṣṇuvacanaṃ praṇamya vṛṣabhadhvajam| sanatkumārapramukhāḥ pṛcchanti sma maheśvaram||

संभाषितो मया चाथ विप्रयोनिं गमिष्यसि। इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो जातिं स्मरसि पौर्विकीम।।

saṃbhāṣito mayā cātha viprayoniṃ gamiṣyasi| indradyumna iti khyāto jātiṃ smarasi paurvikīm||

सर्वेषामेव भूतानां देवानामप्यगोचरम। वक्तव्यं यद गुह्यतमं दास्ये ज्ञानं तवानघ। लब्ध्वा तन्मामकं ज्ञानं मामेवान्ते प्रवेक्ष्यसि।।

sarveṣāmeva bhūtānāṃ devānāmapyagocaram| vaktavyaṃ yad guhyatamaṃ dāsye jñānaṃ tavānagha| labdhvā tanmāmakaṃ jñānaṃ māmevānte pravekṣyasi||

अथास्मिन्नन्तरे दिव्यमासनं विमलं शिवम। किमप्यचिन्त्यं गगनादीश्वरार्हं समुद्बभौ।।

athāsminnantare divyamāsanaṃ vimalaṃ śivam| kimapyacintyaṃ gaganādīśvarārhaṃ samudbabhau||

अंशान्तरेण भूम्यां त्वं तत्र तिष्ठ सुनिर्दृतः। वैवस्वते ऽन्तरे ऽतिते कार्यार्थं मां प्रवेक्ष्यसि।।

aṃśāntareṇa bhūmyāṃ tvaṃ tatra tiṣṭha sunirdṛtaḥ| vaivasvate 'ntare 'tite kāryārthaṃ māṃ pravekṣyasi||

तत्राससाद योगात्मा विष्णुना सह विश्वकृत। तेजसा पूरयन विश्वं भाति देवो महेश्वरः।।

tatrāsasāda yogātmā viṣṇunā saha viśvakṛt| tejasā pūrayan viśvaṃ bhāti devo maheśvaraḥ||

तं ते देवादिदेवेशं शङ्करं ब्रह्मवादिनः। विभ्राजमानं विमले तस्मिन ददृशुरासने।।

taṃ te devādideveśaṃ śaṅkaraṃ brahmavādinaḥ| vibhrājamānaṃ vimale tasmin dadṛśurāsane||

मां प्रणम्य पुरीं गत्वा पालयामास मेदिनीम। कालधर्मं गतः कालाच्छ्वेतद्वीपे मया सह।।

māṃ praṇamya purīṃ gatvā pālayāmāsa medinīm| kāladharmaṃ gataḥ kālācchvetadvīpe mayā saha||

यं प्रपश्यन्तियोगस्थाः स्वात्मन्यात्मानमीश्वरमा। अनन्यतेजसं शान्तं शिवं ददृशिरे किल।।

yaṃ prapaśyantiyogasthāḥ svātmanyātmānamīśvaramā| ananyatejasaṃ śāntaṃ śivaṃ dadṛśire kila||

भुक्त्वा तान वैष्णवान भोगान योगिनामप्यगोचरान। मदाज्ञया मुनिश्रेष्ठा जज्ञे विप्रकुले पुनः।।

bhuktvā tān vaiṣṇavān bhogān yogināmapyagocarān| madājñayā muniśreṣṭhā jajñe viprakule punaḥ||

ज्ञात्वा मां वासुदेवाख्यं यत्र द्वे निहिते ऽक्षरे। विद्याविद्ये गूढरूपे यत्तद ब्रह्म परं विदुः।।

jñātvā māṃ vāsudevākhyaṃ yatra dve nihite 'kṣare| vidyāvidye gūḍharūpe yattad brahma paraṃ viduḥ||

यतः प्रसूतिर्भूतानां यत्रैतत प्रविलीयते। तमासनस्थं भूतानामीशं ददृशिरे किल।।

yataḥ prasūtirbhūtānāṃ yatraitat pravilīyate| tamāsanasthaṃ bhūtānāmīśaṃ dadṛśire kila||

यदन्तरा सर्वमेतद यतो ऽभिन्नमिदं जगत। स वासुदेवमासीनं तमीशं ददृशुः किल।।

yadantarā sarvametad yato 'bhinnamidaṃ jagat| sa vāsudevamāsīnaṃ tamīśaṃ dadṛśuḥ kila||

विष्णुश्च शिवश्चैव न भेदः कश्चिदस्ति मे। एकेन मनसा ध्यात्वा देवमेवार्हस्तु वा॥

viṣṇuś ca śivaś caiva na bhedaḥ kaścid asti me ekena manasā dhyātvā devam evārhas tu vā

सोरऽचयामास भूतानामाश्रयं परमेश्वरम। व्रतोपवासनियमैर्हेमैर्ब्राह्मणतर्पणैः।।

sor'cayāmāsa bhūtānāmāśrayaṃ parameśvaram| vratopavāsaniyamairhemairbrāhmaṇatarpaṇaiḥ||

प्रोवाच पृष्टो भगवान मुनीनां परमेश्वरः। निरीक्ष्य पुण्डरीकाक्षं स्वात्मयोगमनुत्तमम।।

provāca pṛṣṭo bhagavān munīnāṃ parameśvaraḥ| nirīkṣya puṇḍarīkākṣaṃ svātmayogamanuttamam||

तदाशीस्तन्नमस्कारस्तन्निष्ठस्तत्परायणः। आराधयन महादेवं योगिनां हृदि संस्थितम।।

tadāśīstannamaskārastanniṣṭhastatparāyaṇaḥ| ārādhayan mahādevaṃ yogināṃ hṛdi saṃsthitam||

तच्छृणुध्वं यथान्यायमुच्यमानं मयानघाः। प्रशान्तमानसाः सर्वे ज्ञानमीश्वरभाषितम।।

tacchṛṇudhvaṃ yathānyāyamucyamānaṃ mayānaghāḥ| praśāntamānasāḥ sarve jñānamīśvarabhāṣitam||

तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचित परमा कला। स्वरूपं दर्शयामास दिव्यं विष्णुसमुद्भवम।।

tasyaivaṃ vartamānasya kadācit paramā kalā| svarūpaṃ darśayāmāsa divyaṃ viṣṇusamudbhavam||

दृष्ट्वा प्रणम्य शिरसा विष्णोर्भगवतः प्रियाम। संस्तूय विविधैः स्तोत्रैः कृताञ्जलिरभाषत।।

dṛṣṭvā praṇamya śirasā viṣṇorbhagavataḥ priyām| saṃstūya vividhaiḥ stotraiḥ kṛtāñjalirabhāṣata||

का त्वं देविविशालाक्षि विष्णुचिह्नङ्किते शुभे। याथातथ्येन वै भावं तवेदानीं ब्रवीहि मे।।

kā tvaṃ deviviśālākṣi viṣṇucihnaṅkite śubhe| yāthātathyena vai bhāvaṃ tavedānīṃ bravīhi me||

तस्य तद वाक्यमाकर्ण्य सुप्रसन्ना सुमङ्गला। हसन्ती संस्मरन विष्णुं प्रियं ब्राह्मणमब्रवीत।।

tasya tad vākyamākarṇya suprasannā sumaṅgalā| hasantī saṃsmaran viṣṇuṃ priyaṃ brāhmaṇamabravīt||

न मां पश्यन्ति मुनयो देवाः शक्रपुरोगमाः। नारायणात्मिका चैका मायाहं तन्मया परा।।

na māṃ paśyanti munayo devāḥ śakrapurogamāḥ| nārāyaṇātmikā caikā māyāhaṃ tanmayā parā||

न मे नारायणाद भेदो विद्यते हि विचारतः। तन्मयाहं परं ब्रह्म स विष्णुः परमेश्वरः।।

na me nārāyaṇād bhedo vidyate hi vicārataḥ| tanmayāhaṃ paraṃ brahma sa viṣṇuḥ parameśvaraḥ||

येरऽचयन्तीह भूतानामाश्रयं परमेश्वरम। ज्ञानेन कर्मयोगेन न तेषां प्रभवाम्यहम।।

yer'cayantīha bhūtānāmāśrayaṃ parameśvaram| jñānena karmayogena na teṣāṃ prabhavāmyaham||

तस्मादनादिनिधनं कर्मयोगपरायणः। ज्ञानेनाराधयानन्तं ततो मोक्षमवाप्स्यसि।।

tasmādanādinidhanaṃ karmayogaparāyaṇaḥ| jñānenārādhayānantaṃ tato mokṣamavāpsyasi||

इत्युक्तः स मुनिश्रेष्ठ इन्द्रद्युम्नो महामतिः। प्रणम्य शिरसा देवीं प्राञ्जलिः पुनरब्रवीत।।

ityuktaḥ sa muniśreṣṭha indradyumno mahāmatiḥ| praṇamya śirasā devīṃ prāñjaliḥ punarabravīt||

कथं स भगवानीशः शाश्वतो निष्कलो ऽच्युतः। ज्ञातुं हि शक्यते देवि ब्रूहि मे परमेश्वरि।।

kathaṃ sa bhagavānīśaḥ śāśvato niṣkalo 'cyutaḥ| jñātuṃ hi śakyate devi brūhi me parameśvari||

एकमुक्ताथ विप्रेण देवी कमलवासिनी। साक्षान्नारायणो ज्ञानं दास्यतीत्याह तं मुनिम।।

ekamuktātha vipreṇa devī kamalavāsinī| sākṣānnārāyaṇo jñānaṃ dāsyatītyāha taṃ munim||

उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां संस्पृश्य प्रणतं मुनिम। स्मृत्वा परात्परं विष्णुं तत्रैवान्तरधीयत।।

ubhābhyāmatha hastābhyāṃ saṃspṛśya praṇataṃ munim| smṛtvā parātparaṃ viṣṇuṃ tatraivāntaradhīyata||

सो ऽपि नारायणं द्रष्टुं परमेण समाधिना। आराधयद्धृषीकेशं प्रणतार्तिप्रभञ्जनम।।

so 'pi nārāyaṇaṃ draṣṭuṃ parameṇa samādhinā| ārādhayaddhṛṣīkeśaṃ praṇatārtiprabhañjanam||

ततो बहुतिथे काले गते नारायणः स्वयम। प्रादुरासीन्महायोगी पीतवासा जगन्मयः।।

tato bahutithe kāle gate nārāyaṇaḥ svayam| prādurāsīnmahāyogī pītavāsā jaganmayaḥ||

दृष्ट्वा देवं समायान्तं विष्णुमात्मानमव्ययम। जानुभ्यामवनिं गत्वा तुष्टाव गरुडध्वजम।।

dṛṣṭvā devaṃ samāyāntaṃ viṣṇumātmānamavyayam| jānubhyāmavaniṃ gatvā tuṣṭāva garuḍadhvajam||

यज्ञेशाच्युत गोविन्द माधवानन्त केशव। कुष्ण विष्णो हृषीकेश तुभ्यं विश्वात्मने नमः।।

yajñeśācyuta govinda mādhavānanta keśava| kuṣṇa viṣṇo hṛṣīkeśa tubhyaṃ viśvātmane namaḥ||

नमो ऽस्तु ते पुराणाय हरये विश्वमूर्तये। सर्गस्थितिविनाशानां हेतवे ऽनन्तशक्ये।।

namo 'stu te purāṇāya haraye viśvamūrtaye| sargasthitivināśānāṃ hetave 'nantaśakye||

निर्गुणाय नमस्तुभ्यं निष्कलायामलात्मने। पुरुषाय नमस्तुभ्यं विश्वरूपाय ते नमः।।

nirguṇāya namastubhyaṃ niṣkalāyāmalātmane| puruṣāya namastubhyaṃ viśvarūpāya te namaḥ||

नमस्ते वासुदेवाय विष्णवे विश्वयोनये। आदिमध्यान्तहीनाय ज्ञानगम्याय ते नमः।।

namaste vāsudevāya viṣṇave viśvayonaye| ādimadhyāntahīnāya jñānagamyāya te namaḥ||

नमस्ते निर्विकाराय निष्प्रपञ्चाय ते नमः। भेदाभेदविहीनाय नमो ऽस्त्वानन्दरूपिणे।।

namaste nirvikārāya niṣprapañcāya te namaḥ| bhedābhedavihīnāya namo 'stvānandarūpiṇe||

नमस्ताराय शान्ताय नमो ऽप्रतिहतात्मने। अनन्तमूर्तये तुभ्यममूर्ताय नमो नमः।।

namastārāya śāntāya namo 'pratihatātmane| anantamūrtaye tubhyamamūrtāya namo namaḥ||

नमस्ते परमार्थाय मायातीताय ते नमः। नमस्ते परमेशाय ब्रह्मणे परमात्मने।।

namaste paramārthāya māyātītāya te namaḥ| namaste parameśāya brahmaṇe paramātmane||

नमो ऽस्तु ते सुसूक्ष्माय महादेवाय ते नमः। नमः शिवाय शुद्धाय नमस्ते परमेष्ठिने।।

namo 'stu te susūkṣmāya mahādevāya te namaḥ| namaḥ śivāya śuddhāya namaste parameṣṭhine||

त्वयैव सृष्टमखिलं त्वमेव परमा गतिः। त्वं पिता सर्वभूतानां त्वं माता पुरुषोत्तम।।

tvayaiva sṛṣṭamakhilaṃ tvameva paramā gatiḥ| tvaṃ pitā sarvabhūtānāṃ tvaṃ mātā puruṣottama||

त्वमक्षरं परं धाम चिन्मात्रं व्योम निष्कलम। सर्वस्याधारमव्यक्तमनन्तं तमसः परम।।

tvamakṣaraṃ paraṃ dhāma cinmātraṃ vyoma niṣkalam| sarvasyādhāramavyaktamanantaṃ tamasaḥ param||

प्रपश्यन्ति परात्मानं ज्ञानदीपेन केवलम। प्रपद्ये भवतो रूपं तद्विष्णोः परमं पदम।।

prapaśyanti parātmānaṃ jñānadīpena kevalam| prapadye bhavato rūpaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam||

एवं स्तुवन्तं भगवान भूतात्मा भूतभावनः। उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां पस्पर्श प्रहसन्निव।।

evaṃ stuvantaṃ bhagavān bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ| ubhābhyāmatha hastābhyāṃ pasparśa prahasanniva||

स्पृष्टमात्रो भगवता विष्णुना मुनिपुङ्गवः। यथावत परमं तत्त्वं ज्ञातवांस्तत्प्रसादतः।।

spṛṣṭamātro bhagavatā viṣṇunā munipuṅgavaḥ| yathāvat paramaṃ tattvaṃ jñātavāṃstatprasādataḥ||

ततः प्रहृष्टमनसा प्रणिपत्य जनार्दनम। प्रोवाचोन्निद्रपद्माक्षं पीतवाससमच्युतम।।

tataḥ prahṛṣṭamanasā praṇipatya janārdanam| provāconnidrapadmākṣaṃ pītavāsasamacyutam||

त्वत्प्रसादादसंदिग्धमुत्पन्नं पुरुषोत्तम। ज्ञानं ब्रह्मैकविषयं परमानन्दसिद्धिदम।।

tvatprasādādasaṃdigdhamutpannaṃ puruṣottama| jñānaṃ brahmaikaviṣayaṃ paramānandasiddhidam||

नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय वेधसे। किं करिष्यामि योगेश तन्मे वद जगन्मय।।

namo bhagavate tubhyaṃ vāsudevāya vedhase| kiṃ kariṣyāmi yogeśa tanme vada jaganmaya||

श्रुत्वा नारायणो वाक्यमिन्द्रद्युम्नस्य माधवः। उवाच सस्मितं वाक्यमशेषजगतो हितम।।

śrutvā nārāyaṇo vākyamindradyumnasya mādhavaḥ| uvāca sasmitaṃ vākyamaśeṣajagato hitam||

वर्णाश्रमाचारवतां पुंसां देवो महेश्वरः। ज्ञानेन भक्तियोगेन पूजनीयो न चान्यथा।।

varṇāśramācāravatāṃ puṃsāṃ devo maheśvaraḥ| jñānena bhaktiyogena pūjanīyo na cānyathā||

विज्ञाय तत्परं तत्त्वं विभूतिं कार्यकारणम। प्रवृतिं चापि मे ज्ञात्वा मोक्षार्थोश्वरमर्चयेत।।

vijñāya tatparaṃ tattvaṃ vibhūtiṃ kāryakāraṇam| pravṛtiṃ cāpi me jñātvā mokṣārthośvaramarcayet||

सर्वसङ्गान परित्यज्य ज्ञात्वा मायामयं जगत। अद्वैतं भावयात्मानं द्रक्ष्यसे परमेश्वरम।।

sarvasaṅgān parityajya jñātvā māyāmayaṃ jagat| advaitaṃ bhāvayātmānaṃ drakṣyase parameśvaram||

त्रिविधा भावना ब्रह्मन प्रोच्यमाना निबोध मे। एका मद्विषया तत्र द्वितीया व्यक्तसंश्रया। अन्या च भावना ब्राह्मी विज्ञेया सा गुणातिगा।।

trividhā bhāvanā brahman procyamānā nibodha me| ekā madviṣayā tatra dvitīyā vyaktasaṃśrayā| anyā ca bhāvanā brāhmī vijñeyā sā guṇātigā||

आसामन्यतमां चाथ भावनां भावयेद बुधः। अशक्तः संश्रयेदाद्यामित्येषा वैदिकी श्रुतिः।।

āsāmanyatamāṃ cātha bhāvanāṃ bhāvayed budhaḥ| aśaktaḥ saṃśrayedādyāmityeṣā vaidikī śrutiḥ||

तस्मात सर्वप्रयत्नेन तन्निष्ठस्तत्परायणः। समाराधय विश्वेशं ततो मोक्षमवाप्स्यसि।।

tasmāt sarvaprayatnena tanniṣṭhastatparāyaṇaḥ| samārādhaya viśveśaṃ tato mokṣamavāpsyasi||

किं तत परतरं तत्त्वं का विभूतिर्जनार्दन। किं कार्यं कारणं कस्त्वं प्रवृत्तिश्चापि का तव।।

kiṃ tat parataraṃ tattvaṃ kā vibhūtirjanārdana| kiṃ kāryaṃ kāraṇaṃ kastvaṃ pravṛttiścāpi kā tava||

परात्परतरं तत्त्वं परं ब्रह्मैकमव्ययम। नित्यानन्दं स्वयञ्ज्योतिरक्षरं तमसः परम।।

parātparataraṃ tattvaṃ paraṃ brahmaikamavyayam| nityānandaṃ svayañjyotirakṣaraṃ tamasaḥ param||

ऐश्वर्यं तस्य यन्नित्यं विभूतिरिति गीयते। कार्यं जगदथाव्यक्तं कारणं शुद्धमक्षरम।।

aiśvaryaṃ tasya yannityaṃ vibhūtiriti gīyate| kāryaṃ jagadathāvyaktaṃ kāraṇaṃ śuddhamakṣaram||

अहं हि सर्वभूतानामन्तर्यामीश्वरः परः। सर्गस्थित्यन्तकर्तृत्वं प्रवृत्तिर्मम गीयते।।

ahaṃ hi sarvabhūtānāmantaryāmīśvaraḥ paraḥ| sargasthityantakartṛtvaṃ pravṛttirmama gīyate||

एतद विज्ञाय भावेन यथावदखिलं द्विज। ततस्त्वं कर्मयोगेन शाश्वतं सम्यगर्चय।।

etad vijñāya bhāvena yathāvadakhilaṃ dvija| tatastvaṃ karmayogena śāśvataṃ samyagarcaya||

के ते वर्णाश्रमाचारा यैः समाराध्यते परः। ज्ञानं च कीदृशं दिव्यं भावनात्रयसंस्थितम।।

ke te varṇāśramācārā yaiḥ samārādhyate paraḥ| jñānaṃ ca kīdṛśaṃ divyaṃ bhāvanātrayasaṃsthitam||

कथं सृष्टमिदं पूर्वं कथं संह्रियते पुनः। कियत्यः सृष्टयो लोके वंशा मन्वन्तराणि च। कानि तेषां प्रमाणानि पावनानि व्रतानि च।।

kathaṃ sṛṣṭamidaṃ pūrvaṃ kathaṃ saṃhriyate punaḥ| kiyatyaḥ sṛṣṭayo loke vaṃśā manvantarāṇi ca| kāni teṣāṃ pramāṇāni pāvanāni vratāni ca||

तीर्थान्यर्कादिसंस्थानं पृथिव्यायामविस्तरे। कति द्वीपाः समुद्राश्च पर्वताश्च नदीनदाः। ब्रूहि मे पुण्डरीकाक्ष यथावदधुनाखिलम।।

tīrthānyarkādisaṃsthānaṃ pṛthivyāyāmavistare| kati dvīpāḥ samudrāśca parvatāśca nadīnadāḥ| brūhi me puṇḍarīkākṣa yathāvadadhunākhilam||

एवमुक्तो ऽथ तेनाहं भक्तानुग्रहकाम्यया। यथावदखिलं सर्वमवोचं मुनिपुङ्गवाः।।

evamukto 'tha tenāhaṃ bhaktānugrahakāmyayā| yathāvadakhilaṃ sarvamavocaṃ munipuṅgavāḥ||

व्याख्यायाशेषमेवेदं यत्पृष्टो ऽहं द्विजेन तु। अनुगृह्य च तं विप्रं तत्रैवान्तर्हितो ऽभवम।।

vyākhyāyāśeṣamevedaṃ yatpṛṣṭo 'haṃ dvijena tu| anugṛhya ca taṃ vipraṃ tatraivāntarhito 'bhavam||

सो ऽपि तेन विधानेन मदुक्तेन द्विजोत्तमः। आराधयामास परं भावपूतः समाहितः।।

so 'pi tena vidhānena maduktena dvijottamaḥ| ārādhayāmāsa paraṃ bhāvapūtaḥ samāhitaḥ||

त्यक्त्वा पुत्रादिषु स्नेहं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः। संन्यस्य सर्वकर्माणि परं वैराग्यमाश्रितः।।

tyaktvā putrādiṣu snehaṃ nirdvandvo niṣparigrahaḥ| saṃnyasya sarvakarmāṇi paraṃ vairāgyamāśritaḥ||

आत्मन्यात्मानमन्वीक्ष्य स्वात्मन्येवाखिलं जगत। संप्राप्य भावनामन्त्यां ब्राह्मीमक्षरपूर्विकाम।।

ātmanyātmānamanvīkṣya svātmanyevākhilaṃ jagat| saṃprāpya bhāvanāmantyāṃ brāhmīmakṣarapūrvikām||

अवाप परमं योगं येनैकं परिपश्यति। यं विनिद्रा जितश्वासाः काङ्क्षन्ते मोक्षकाङ्क्षिणः।।

avāpa paramaṃ yogaṃ yenaikaṃ paripaśyati| yaṃ vinidrā jitaśvāsāḥ kāṅkṣante mokṣakāṅkṣiṇaḥ||

ततः कदाचिद योगीन्द्रो ब्रह्माणं द्रष्टुमव्ययम। जगामादित्यनिर्देशान्मानसोत्तरपर्वतम। आकाशेनैव विप्रेन्द्रो योगैश्वर्यप्रभावतः।।

tataḥ kadācid yogīndro brahmāṇaṃ draṣṭumavyayam| jagāmādityanirdeśānmānasottaraparvatam| ākāśenaiva viprendro yogaiśvaryaprabhāvataḥ||

विमानं सूर्यसंकाशं प्राधुर्भूतमनुत्तमम। अन्वगच्छन देवगणा गन्धर्वाप्सरसां गणाः। दृष्ट्वान्ये पथि योगीन्द्रं सिद्धा ब्रह्मर्षयो ययुः।।

vimānaṃ sūryasaṃkāśaṃ prādhurbhūtamanuttamam| anvagacchan devagaṇā gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ| dṛṣṭvānye pathi yogīndraṃ siddhā brahmarṣayo yayuḥ||

ततः स गत्वा तु गिरिं विवेश सुरवन्दितम। स्थानं तद्योगिभिर्जुष्टं यत्रास्ते परमः पुमान।।

tataḥ sa gatvā tu giriṃ viveśa suravanditam| sthānaṃ tadyogibhirjuṣṭaṃ yatrāste paramaḥ pumān||

संप्राप्य परमं स्थानं सूर्यायुतसमप्रभम। विवेश चान्तर्भवनं देवानां च दुरासदम।।

saṃprāpya paramaṃ sthānaṃ sūryāyutasamaprabham| viveśa cāntarbhavanaṃ devānāṃ ca durāsadam||

विचिन्तयामास परं शरण्यं सर्वदेहिनाम। अनादिनिधनं देवं देवदेवं पितामहम।।

vicintayāmāsa paraṃ śaraṇyaṃ sarvadehinām| anādinidhanaṃ devaṃ devadevaṃ pitāmaham||

ततः प्रादुरभूत तस्मिन प्रकाशः परमात्मनः। तन्मध्ये पुरुषं पूर्वमपश्यत परमं पदम।।

tataḥ prādurabhūt tasmin prakāśaḥ paramātmanaḥ| tanmadhye puruṣaṃ pūrvamapaśyat paramaṃ padam||

महान्तं तेजसो राशिमगम्यं ब्रह्मविद्विषाम। चतुर्मुखमुदाराङ्गमर्चिभिरुपशोभितम।।

mahāntaṃ tejaso rāśimagamyaṃ brahmavidviṣām| caturmukhamudārāṅgamarcibhirupaśobhitam||

सो ऽपि योगिनमन्वीक्ष्य प्रणमन्तमुपस्थितम। प्रत्युद्गम्य स्वयं देवो विश्वात्मा परिषस्वजे।।

so 'pi yoginamanvīkṣya praṇamantamupasthitam| pratyudgamya svayaṃ devo viśvātmā pariṣasvaje||

परिष्वक्तस्य देवेन द्विजेन्द्रस्याथ देहतः। निर्गत्य महती ज्योत्स्ना विवेशादित्यमण्डलम। ऋग्यजुः सामसंज्ञं तत पवित्रममलं पदम।।

pariṣvaktasya devena dvijendrasyātha dehataḥ| nirgatya mahatī jyotsnā viveśādityamaṇḍalam| ṛgyajuḥ sāmasaṃjñaṃ tat pavitramamalaṃ padam||

हिरण्यगर्भो भगवान यत्रास्ते हव्यकव्यभुक। द्वारं तद योगिनामाद्यं वेदान्तेषु प्रतिष्ठितम। ब्रह्मतेजोमयं श्रीमन्निष्ठा चैव मनीषिणाम।।

hiraṇyagarbho bhagavān yatrāste havyakavyabhuk| dvāraṃ tad yogināmādyaṃ vedānteṣu pratiṣṭhitam| brahmatejomayaṃ śrīmanniṣṭhā caiva manīṣiṇām||

दृष्टमात्रो भगवतात ब्रह्मणार्चिर्मयो मुनिः। अपश्यदैश्वरं तेजः शान्तं सर्वत्रगं शिवम।।

dṛṣṭamātro bhagavatāta brahmaṇārcirmayo muniḥ| apaśyadaiśvaraṃ tejaḥ śāntaṃ sarvatragaṃ śivam||

स्वात्मानमक्षरं व्योमतद विष्णोः परमं पदम। आनन्दमचलं ब्रह्म स्थानं तत्पारमेश्वरम।।

svātmānamakṣaraṃ vyomatad viṣṇoḥ paramaṃ padam| ānandamacalaṃ brahma sthānaṃ tatpārameśvaram||

सर्वभूतात्मभूतः स परमैश्वर्यमास्थितः। प्राप्तवानात्मनो धाम यत्तन्मोक्षाख्यमव्ययम।।

sarvabhūtātmabhūtaḥ sa paramaiśvaryamāsthitaḥ| prāptavānātmano dhāma yattanmokṣākhyamavyayam||

तस्मात सर्वप्रयत्नेन वर्णाश्रमविधौ स्थितः। समाश्रित्यान्तिमं भावं मायां लक्ष्मीं तरेद बुधः।।

tasmāt sarvaprayatnena varṇāśramavidhau sthitaḥ| samāśrityāntimaṃ bhāvaṃ māyāṃ lakṣmīṃ tared budhaḥ||

व्याहृता हरिणा त्वेवं नारादाद्या महर्षयः। शक्रेण सहिताः सर्वे पप्रच्छुर्गरुडध्वजम।।

vyāhṛtā hariṇā tvevaṃ nārādādyā maharṣayaḥ| śakreṇa sahitāḥ sarve papracchurgaruḍadhvajam||

देवदेव हृषीकेश नाथ नारायणामल। तद वदाशेषमस्माकं यदुक्तं भवता पुरा।।

devadeva hṛṣīkeśa nātha nārāyaṇāmala| tad vadāśeṣamasmākaṃ yaduktaṃ bhavatā purā||

इन्द्रद्युम्नाय विप्रया ज्ञानं धर्मादिगोचरम। शुश्रूषुश्चाप्ययं शक्रः सखा तव जगन्मय।।

indradyumnāya viprayā jñānaṃ dharmādigocaram| śuśrūṣuścāpyayaṃ śakraḥ sakhā tava jaganmaya||

ततः स भगवान विष्णुः कूर्मरूपी जनार्दनः। रसातलगतो देवो नारदाद्यैर्महर्षिभिः।।

tataḥ sa bhagavān viṣṇuḥ kūrmarūpī janārdanaḥ| rasātalagato devo nāradādyairmaharṣibhiḥ||

पृष्टः प्रोवाच सकलं पुराणं कौर्ममुत्तमम। सन्निधौ देवराजस्य तद वक्ष्ये भवतामहम।।

pṛṣṭaḥ provāca sakalaṃ purāṇaṃ kaurmamuttamam| sannidhau devarājasya tad vakṣye bhavatāmaham||

धन्यं यशस्यामायुष्यं पुण्यं मोक्षप्रदं नृणाम। पुराणश्रवणं विप्राः कथनं च विशेषतः।।

dhanyaṃ yaśasyāmāyuṣyaṃ puṇyaṃ mokṣapradaṃ nṛṇām| purāṇaśravaṇaṃ viprāḥ kathanaṃ ca viśeṣataḥ||

श्रुत्वा चाध्यायमेवैकं सर्वपापैः प्रमुच्यते। उपाख्यानमथैकं वा ब्रह्मलोके महीयते।।

śrutvā cādhyāyamevaikaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate| upākhyānamathaikaṃ vā brahmaloke mahīyate||

इदं पुराणं परमं कौर्मं कूर्मस्वरूपिणा। उक्तं देवाधिदेवेन श्रद्धातव्यं द्विजातिभिः।।

idaṃ purāṇaṃ paramaṃ kaurmaṃ kūrmasvarūpiṇā| uktaṃ devādhidevena śraddhātavyaṃ dvijātibhiḥ||