श्रीगरुडमहापुराणम- 20 श्रीकृष्ण उवाच । या पूर्वसर्गे नलसंज्ञस्य वीन्द्र पुत्री भूत्वा विष्णुपत्नी सकामा । प्रदक्षिणं भ्रमणं वै चकार गुणेन भद्रा भद्रसंज्ञा बभूव

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 20 śrīkṛṣṇa uvāca / yā pūrvasarge nalasaṃjñasya vīndra putrī bhūtvā viṣṇupatnī sakāmā / pradakṣiṇaṃ bhramaṇaṃ vai cakāra guṇena bhadrā bhadrasaṃjñā babhūva

कन्याभावे संस्थितां भद्रसंज्ञां पिता नलस्त्वब्रवीत्तां स पश्यन । भद्रे किमर्थं गात्रपीडां करोषि फलं हि तन्नन्दिनि मे वदस्व

kanyābhāve saṃsthitāṃ bhadrasaṃjñāṃ pitā nalastvabravīttāṃ sa paśyan / bhadre kimarthaṃ gātrapīḍāṃ karoṣi phalaṃ hi tannandini me vadasva

भद्रोवाच । शृणुत्वं मे तात नमस्क्रियादेः फलं वक्तुं का समर्था भवेच्च

bhadrovāca / śṛṇutvaṃ me tāta namaskriyādeḥ phalaṃ vaktuṃ kā samarthā bhavecca

तथाप्यहं तव वक्ष्यामि तात यथाशक्त्या शृणु सम्यग्घिताय । सदा हरिमर्म नाथो दयालुरहं हरेस्तव दासानुदासी । मां पाहि विष्णोस्तव वन्दे पदे इत्युक्त्वा प्रणामं चाकरोद्दण्डरूपम

tathāpyahaṃ tava vakṣyāmi tāta yathāśaktyā śṛṇu samyagghitāya / sadā harimarma nātho dayālurahaṃ harestava dāsānudāsī / māṃ pāhi viṣṇostava vande pade ityuktvā praṇāmaṃ cākaroddaṇḍarūpam

हरेः प्रणामं त्विति कर्तव्यशून्यं व्यर्थं तमाहुर्ज्ञानिनस्तच्छृणु त्वम । रमेश मध्वेश सरस्वतीशेत्येवं वदन्प्रणमेद्विष्णुदेवम

hareḥ praṇāmaṃ tviti kartavyaśūnyaṃ vyarthaṃ tamāhurjñāninastacchṛṇu tvam / rameśa madhveśa sarasvatīśetyevaṃ vadanpraṇamedviṣṇudevam

यथा प्रसन्नो वन्दनाद्देवद्देव स्तथा न तुष्टः पूजनात्कर्मतश्च । यथा नामस्मरणाद्वन्दनाद्वा पापान्नियच्छेतु तथा न चान्यैः

yathā prasanno vandanāddevaddeva stathā na tuṣṭaḥ pūjanātkarmataśca / yathā nāmasmaraṇādvandanādvā pāpānniyacchetu tathā na cānyaiḥ

देहं तु ये पोषयन्त्येव तात हरेः प्रणामैः शून्यभूतं च पुष्टम । तदेवमाहुर्व्यर्थमेवेति तात तत्पोषकाणां नरके दुः खमाहुः

dehaṃ tu ye poṣayantyeva tāta hareḥ praṇāmaiḥ śūnyabhūtaṃ ca puṣṭam / tadevamāhurvyarthameveti tāta tatpoṣakāṇāṃ narake duḥ khamāhuḥ

यमो ऽपि तं तत्र उलूखले तु निधाय पिष्टं सुखलैः करोति । यो वा परं न करोत्येव तात प्रदक्षिणं देवदेवस्य विष्णोः

yamo 'pi taṃ tatra ulūkhale tu nidhāya piṣṭaṃ sukhalaiḥ karoti / yo vā paraṃ na karotyeva tāta pradakṣiṇaṃ devadevasya viṣṇoḥ

तस्यैव पादौ तलयन्त्रे निधाय यमश्च नित्यं प्रकरोति पिष्टम । एषां जिह्वा हरिकृष्णेति नाम न वक्ति नित्यं व्यर्थभूतां वदन्ति

tasyaiva pādau talayantre nidhāya yamaśca nityaṃ prakaroti piṣṭam / eṣāṃ jihvā harikṛṣṇeti nāma na vakti nityaṃ vyarthabhūtāṃ vadanti

तेषां जिह्वा यमलोके यमस्तु निष्कास्य पिष्टं प्रकरोति नित्यम । काशीनिवासेन च किं प्रयोजनं किं वा प्रयागे मरणेन तात

teṣāṃ jihvā yamaloke yamastu niṣkāsya piṣṭaṃ prakaroti nityam / kāśīnivāsena ca kiṃ prayojanaṃ kiṃ vā prayāge maraṇena tāta

किं वारणाग्रे मरणेन सौख्यं किं वा मखादेः समनुष्ठितेन । समस्ततीर्थेष्वटनेन किं किमधीतशास्त्रेण सुतीक्ष्णबुद्ध्या

kiṃ vāraṇāgre maraṇena saukhyaṃ kiṃ vā makhādeḥ samanuṣṭhitena / samastatīrtheṣvaṭanena kiṃ kimadhītaśāstreṇa sutīkṣṇabuddhyā

येषां जिह्वाग्रे हरिनामैव नास्ति येषां गात्रैर्नमनं नापि विष्णोः । येषां पद्भ्यां नास्ति हरेः प्रदक्षिणं तेषां सर्वं व्यर्थमाहुर्महान्तः

yeṣāṃ jihvāgre harināmaiva nāsti yeṣāṃ gātrairnamanaṃ nāpi viṣṇoḥ / yeṣāṃ padbhyāṃ nāsti hareḥ pradakṣiṇaṃ teṣāṃ sarvaṃ vyarthamāhurmahāntaḥ

हर्यर्पणाद्रिहितं नाम कस्मात्प्रदक्षिणं नमनं चाहुरर्घ्यम । अतो विष्णोर्नमनं कार्यमेव हरेर्नामस्मरणं तात कार्यम

haryarpaṇādrihitaṃ nāma kasmātpradakṣiṇaṃ namanaṃ cāhurarghyam / ato viṣṇornamanaṃ kāryameva harernāmasmaraṇaṃ tāta kāryam

जन्म ह्येतद्दुर्लभं नश्वरं तु यथा जलस्थं तत्तथैव । नो विस्वासं कुरु गात्रे त्वदीये जीवेष्वपि स्वः परश्चेति तात

janma hyetaddurlabhaṃ naśvaraṃ tu yathā jalasthaṃ tattathaiva / no visvāsaṃ kuru gātre tvadīye jīveṣvapi svaḥ paraśceti tāta

सद्यः कृतं नमनं न त्वदीयं सद्यः कृतं स्मरणं न त्वदीयम । कदा प्राप्स्ये मरणं तन्न जाने न विश्वासं कुरु गात्रे महात्मन

sadyaḥ kṛtaṃ namanaṃ na tvadīyaṃ sadyaḥ kṛtaṃ smaraṇaṃ na tvadīyam / kadā prāpsye maraṇaṃ tanna jāne na viśvāsaṃ kuru gātre mahātman

एतच्छ्रुत्वा नलो वीन्द्र पुत्रीवाक्यं सुनिर्मलम । नमस्कारं च कृतवान्यथाशक्त्या प्रदक्षिणम

etacchrutvā nalo vīndra putrīvākyaṃ sunirmalam / namaskāraṃ ca kṛtavānyathāśaktyā pradakṣiṇam

सापि प्रदक्षिणं चक्रे नमस्कारं सदा हरेः । एवं बहुदिनं कृत्वा ध्यात्वा नारायणं परम

sāpi pradakṣiṇaṃ cakre namaskāraṃ sadā hareḥ / evaṃ bahudinaṃ kṛtvā dhyātvā nārāyaṇaṃ param

कलेवरं च तत्याज मरणे हरिचिन्तया । मत्पितुर्वसुदेवस्य भगिन्या उदरे खग

kalevaraṃ ca tatyāja maraṇe haricintayā / matpiturvasudevasya bhaginyā udare khaga

कैकेयीति च नाम्ना सा त्वभवद्भद्रसंज्ञका । यस्माद्भद्रगुणैर्युक्ता भद्रा सा भद्रनामिका

kaikeyīti ca nāmnā sā tvabhavadbhadrasaṃjñakā / yasmādbhadraguṇairyuktā bhadrā sā bhadranāmikā

तस्यात्मजैश्च कैकेयैः पञ्चभिः खगसत्तम । प्रत्याहृतामिमां भद्रां प्राप्तवान खगसत्तम

tasyātmajaiśca kaikeyaiḥ pañcabhiḥ khagasattama / pratyāhṛtāmimāṃ bhadrāṃ prāptavān khagasattama

वक्ष्येहं मित्रविन्दायाः पाणिग्रहणकारणम । सावधानमना भूत्वा शृणु पक्षीन्द्र सत्तम

vakṣyehaṃ mitravindāyāḥ pāṇigrahaṇakāraṇam / sāvadhānamanā bhūtvā śṛṇu pakṣīndra sattama

मित्रविन्दोवाच । यान्पूर्वसर्गेप्यवृणोन्निकामतो ह्यग्नीषोमान्नामिका मित्रविन्दा । मित्रं हरिं प्राप्तुकामा सदैक तत्रोपायं चिन्तयामासदेवी

mitravindovāca / yānpūrvasargepyavṛṇonnikāmato hyagnīṣomānnāmikā mitravindā / mitraṃ hariṃ prāptukāmā sadaika tatropāyaṃ cintayāmāsadevī

हरिप्राप्तौ साधनाः संति तेषु मुख्यं कचिच्चिन्तयामास देवी । तेषां मध्ये श्रवणं श्रेष्ठमाहुः पुराणानां सात्त्विकानां सदापि

hariprāptau sādhanāḥ saṃti teṣu mukhyaṃ kaciccintayāmāsa devī / teṣāṃ madhye śravaṇaṃ śreṣṭhamāhuḥ purāṇānāṃ sāttvikānāṃ sadāpi

विष्णोरुत्कर्षो वर्तते यत्र वायोस्तथोत्कर्षः सज्जनानां पुराणे । श्राद्धं सदा विष्णुबुद्ध्या सदैव नान्यच्छ्राव्यं साधनं तत्र चैव

viṣṇorutkarṣo vartate yatra vāyostathotkarṣaḥ sajjanānāṃ purāṇe / śrāddhaṃ sadā viṣṇubuddhyā sadaiva nānyacchrāvyaṃ sādhanaṃ tatra caiva

यस्मिन्दिने श्रवणं नास्ति विष्णोस्तेषां जन्म व्यर्थमाहुः कथायाम । स्नान जपः पञ्चयज्ञं व्रतं च इष्टापूर्ते कृच्छ्रचान्द्रो च दत्तम

yasmindine śravaṇaṃ nāsti viṣṇosteṣāṃ janma vyarthamāhuḥ kathāyām / snāna japaḥ pañcayajñaṃ vrataṃ ca iṣṭāpūrte kṛcchracāndro ca dattam

सर्वं व्यर्थं वैष्णवानां च दीक्षा कथां विना सम्यगनुष्ठितां वै । यैर्न श्रुतं भागवतं पुराणं ससंप्रदायैर्गुरुभिः संयुतैश्च

sarvaṃ vyarthaṃ vaiṣṇavānāṃ ca dīkṣā kathāṃ vinā samyaganuṣṭhitāṃ vai / yairna śrutaṃ bhāgavataṃ purāṇaṃ sasaṃpradāyairgurubhiḥ saṃyutaiśca

यैर्न श्रुतं भागवतं पुराणं यैर्न श्रुतं ब्रह्मकाण्डं पुराणम । तेषां जन्म व्यर्थमाहुर्ममहान्तस्तस्माच्छ्राव्या हरिवार्ता सदैव

yairna śrutaṃ bhāgavataṃ purāṇaṃ yairna śrutaṃ brahmakāṇḍaṃ purāṇam / teṣāṃ janma vyarthamāhurmamahāntastasmācchrāvyā harivārtā sadaiva

न यत्र गोविन्दकथामहानदी न यत्र नारायणपादसंश्रयः । न यत्र विष्णोः सततं वचोस्ति न संवसेत्तत्क्षणमात्रं कथञ्चित

na yatra govindakathāmahānadī na yatra nārāyaṇapādasaṃśrayaḥ / na yatra viṣṇoḥ satataṃ vacosti na saṃvasettatkṣaṇamātraṃ kathañcit

यस्मिन ग्रामे भागवतं न शास्त्रं न वर्तते भागवता रसज्ञाः । यस्मिन गृहे नास्ति गीतार्थसारः यस्मिन ग्रामे नाम सहस्रकं वा

yasmin grāme bhāgavataṃ na śāstraṃ na vartate bhāgavatā rasajñāḥ / yasmin gṛhe nāsti gītārthasāraḥ yasmin grāme nāma sahasrakaṃ vā

तयो रसज्ञा यत्र न सन्ति तत्र न संवसेत्क्षणमात्रं कथञ्चित । यस्मिन दिने दिव्यकथा च विष्णोर्न वास्ति जन्तोस्तस्य चायुर्वृथैव

tayo rasajñā yatra na santi tatra na saṃvasetkṣaṇamātraṃ kathañcit / yasmin dine divyakathā ca viṣṇorna vāsti jantostasya cāyurvṛthaiva

गर्भे गते नात्र विचार्यमस्ति तन्मन्यते दुर्लभं मर्त्यलोके । कर्णं कल्पैर्भूषितं सुंदरं च न सुंदरं चाहुरार्या रसज्ञाः

garbhe gate nātra vicāryamasti tanmanyate durlabhaṃ martyaloke / karṇaṃ kalpairbhūṣitaṃ suṃdaraṃ ca na suṃdaraṃ cāhurāryā rasajñāḥ

विष्णोः कथाख्याभरणैश्च युक्तं तदेव कर्णं सुंदरं चाहुरार्याः । तस्मात्सदा भागवतार्थसारं शृण्वन्ति ये सततं वाचयन्ति

viṣṇoḥ kathākhyābharaṇaiśca yuktaṃ tadeva karṇaṃ suṃdaraṃ cāhurāryāḥ / tasmātsadā bhāgavatārthasāraṃ śṛṇvanti ye satataṃ vācayanti

तेषां जन्म स्वस्थमाहुर्महान्तो महत्फलं चास्ति तथैव तेषाम । सोष्णीषकञ्चुकयुताश्च हरेः कथां वै शृण्वन्ति येपि च पठन्ति सदैव मर्त्याः

teṣāṃ janma svasthamāhurmahānto mahatphalaṃ cāsti tathaiva teṣām / soṣṇīṣakañcukayutāśca hareḥ kathāṃ vai śṛṇvanti yepi ca paṭhanti sadaiva martyāḥ

सर्वेपि ते पूजनीया हि लोके न वै शिश्रे चोदरे चैव सक्ताः । ये दाक्षिण्यादर्थलोभाद्वदन्ति सदा पुराणं भगवत्तत्त्वसारम

sarvepi te pūjanīyā hi loke na vai śiśre codare caiva saktāḥ / ye dākṣiṇyādarthalobhādvadanti sadā purāṇaṃ bhagavattattvasāram

प्रच्छादयन्ते तत्त्वगोप्यानि ये तु तेषां गतिः सूर्यसूनुः सदैव । ये धर्मकाण्डे कर्मकाण्डे सदैव उत्पादयन्ते सुरुचिं तत्र नित्यम

pracchādayante tattvagopyāni ye tu teṣāṃ gatiḥ sūryasūnuḥ sadaiva / ye dharmakāṇḍe karmakāṇḍe sadaiva utpādayante suruciṃ tatra nityam

मौल्येन ये कथयेयुः पुराणं तेषां गतिः सूर्य सुनः सदैव । मौल्येन ये भागवतं पुराणं शृण्वन्ति वै हरिशास्त्रार्थतत्त्वम

maulyena ye kathayeyuḥ purāṇaṃ teṣāṃ gatiḥ sūrya sunaḥ sadaiva / maulyena ye bhāgavataṃ purāṇaṃ śṛṇvanti vai hariśāstrārthatattvam

मौल्येन वेदाध्ययनं प्रकुर्वते तेषां गतिः सूर्यसूनुः सदैव । यदृच्छया प्राप्तधनेन ये तु संतुष्टास्ते ह्यत्र योग्याः सदैव

maulyena vedādhyayanaṃ prakurvate teṣāṃ gatiḥ sūryasūnuḥ sadaiva / yadṛcchayā prāptadhanena ye tu saṃtuṣṭāste hyatra yogyāḥ sadaiva

धनार्जने ये त्वतितृष्णाभियुक्तास्तेषां न वै भागवतेधिकारः । मत्वा लोके हरिरेवति नित्यमन्तर्यामी नास्ति तदन्य ईशः

dhanārjane ye tvatitṛṣṇābhiyuktāsteṣāṃ na vai bhāgavatedhikāraḥ / matvā loke harirevati nityamantaryāmī nāsti tadanya īśaḥ

एवं सदा ये प्रविचिन्तयन्ति योगक्षेमं बिभृयाद्विष्णुरेषाम । सद्वैष्णवानामशुभं नास्ति नास्ति प्रदृश्यते संशयज्ञानरूपात

evaṃ sadā ye pravicintayanti yogakṣemaṃ bibhṛyādviṣṇureṣām / sadvaiṣṇavānāmaśubhaṃ nāsti nāsti pradṛśyate saṃśayajñānarūpāt

कर्मानुसारेण हरिर्ददाति फलं शुभानामशुभस्य चैव । अतस्तदर्थं नैव यत्नं च कुर्याद्धनार्थं वै हरितत्त्वे च कुर्यात

karmānusāreṇa harirdadāti phalaṃ śubhānāmaśubhasya caiva / atastadarthaṃ naiva yatnaṃ ca kuryāddhanārthaṃ vai haritattve ca kuryāt

अतः स्नात्वा दिव्यमन्त्रं जपित्वा विसर्जयित्वा विष्णुनिर्माल्यगन्धम । शुचिर्भूत्वा भागवतं पुराणं संश्रावयेत्सर्ववेत्तापि नित्यम

ataḥ snātvā divyamantraṃ japitvā visarjayitvā viṣṇunirmālyagandham / śucirbhūtvā bhāgavataṃ purāṇaṃ saṃśrāvayetsarvavettāpi nityam

कर्मानुसारेण धनार्जनं च वेदार्जनं शास्त्रसमार्जनं च । भविष्यति श्रवणं चापि विष्णोरत्यादराच्छ्रवणं दुर्घटं च

karmānusāreṇa dhanārjanaṃ ca vedārjanaṃ śāstrasamārjanaṃ ca / bhaviṣyati śravaṇaṃ cāpi viṣṇoratyādarācchravaṇaṃ durghaṭaṃ ca

अत्यादराद्भागवतस्य सारमास्वादयेद्दुर्घटं मर्त्यलोके । आस्वाद्य तद्भागवतं पुराणमानन्दबाष्पैर्युक्तता दुर्घटा च

atyādarādbhāgavatasya sāramāsvādayeddurghaṭaṃ martyaloke / āsvādya tadbhāgavataṃ purāṇamānandabāṣpairyuktatā durghaṭā ca

श्रुत्वा तत्त्वा नां निर्णयं धारणं च सुदुर्घटं चाहुरार्याः समस्तम । श्रुत्वा तत्त्वानां धारणानन्तरं च कामक्रुधोर्जारणं दुर्घटं च

śrutvā tattvā nāṃ nirṇayaṃ dhāraṇaṃ ca sudurghaṭaṃ cāhurāryāḥ samastam / śrutvā tattvānāṃ dhāraṇānantaraṃ ca kāmakrudhorjāraṇaṃ durghaṭaṃ ca

श्रुत्वा तत्त्वानां धारणानं तरं त तथा योगे दुर्घटं संगतं च

śrutvā tattvānāṃ dhāraṇānaṃ taraṃ ta tathā yoge durghaṭaṃ saṃgataṃ ca

श्रुत्वा तत्त्वानां धारणानन्तरं च कामक्रुधोर्जारणं दुर्घटं च । एते दोषा ज्ञानपूतानपीह कुर्वन्ति संदेहयुतान्सदैव

śrutvā tattvānāṃ dhāraṇānantaraṃ ca kāmakrudhorjāraṇaṃ durghaṭaṃ ca / ete doṣā jñānapūtānapīha kurvanti saṃdehayutānsadaiva

अतो ह्यहं श्रवणं सत्कथायाः सदा करिष्ये नात्र विचार्यमस्ति । तेनाप्यहं हरिनामाभिवाञ्छा निश्चित्य चित्तं श्रवणे वै चकार । आदेहमेवं श्रवणं च कृत्वा त्यक्त्वा देहं भूतले संप्रजाता

ato hyahaṃ śravaṇaṃ satkathāyāḥ sadā kariṣye nātra vicāryamasti / tenāpyahaṃ harināmābhivāñchā niścitya cittaṃ śravaṇe vai cakāra / ādehamevaṃ śravaṇaṃ ca kṛtvā tyaktvā dehaṃ bhūtale saṃprajātā

निवस्तुं वसुदेवस्य भगिन्या उदरे खग । सुमित्रा संज्ञकायां च जाता वै मित्रविन्दिका

nivastuṃ vasudevasya bhaginyā udare khaga / sumitrā saṃjñakāyāṃ ca jātā vai mitravindikā

श्रवणेन हरिं मित्रं प्राप्ता सा मित्रविन्दिका । अतः सा मित्रविन्देति संज्ञया संबभूव ह

śravaṇena hariṃ mitraṃ prāptā sā mitravindikā / ataḥ sā mitravindeti saṃjñayā saṃbabhūva ha