श्रीगणेशायनमः । श्रीलक्ष्मीनृसिंहाय नमः । श्रीदत्तात्रेयाय नमः । श्रीवेदव्यासाय नमः । श्रीहयग्रीवाय नमः । अथ गारुडे ब्रह्मकाण्डस्तृतीय आरभ्यते । ओं मल्लानामशनिर्नृणां नरवरः स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान गोपानां स्वजनो ऽसतां क्षितिभृतां शास्ता स्वपित्रोः शिशुः । मृत्युर्भोजपतेर्विधातृविहित स्तत्त्वं परं योगिनां वृष्णीनां च पतिः सदैव शुशुभे रङ्गे ऽच्युतः साग्रजः

śrīgaṇeśāyanamaḥ / śrīlakṣmīnṛsiṃhāya namaḥ / śrīdattātreyāya namaḥ / śrīvedavyāsāya namaḥ / śrīhayagrīvāya namaḥ / atha gāruḍe brahmakāṇḍastṛtīya ārabhyate / oṃ mallānāmaśanirnṛṇāṃ naravaraḥ strīṇāṃ smaro mūrtimān gopānāṃ svajano 'satāṃ kṣitibhṛtāṃ śāstā svapitroḥ śiśuḥ / mṛtyurbhojapatervidhātṛvihita stattvaṃ paraṃ yogināṃ vṛṣṇīnāṃ ca patiḥ sadaiva śuśubhe raṅge 'cyutaḥ sāgrajaḥ

नमो नारायणायेति तस्मै वै मूलरूपिणे । नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि नारायणकथामिमाम

namo nārāyaṇāyeti tasmai vai mūlarūpiṇe / namaskṛtya pravakṣyāmi nārāyaṇakathāmimām

शौनकाद्या महात्मानो ह्यृषयो ब्रह्मवादिनः । नैमिषाख्ये महापुण्ये तपस्तेपुर्महत्तरम

śaunakādyā mahātmāno hyṛṣayo brahmavādinaḥ / naimiṣākhye mahāpuṇye tapastepurmahattaram

जितेन्द्रिया जिताहाराः संतः सत्यपरायणाः । यजन्तः परया भक्त्या विष्णुमाद्यं जगद्गुरुम

jitendriyā jitāhārāḥ saṃtaḥ satyaparāyaṇāḥ / yajantaḥ parayā bhaktyā viṣṇumādyaṃ jagadgurum

गृणन्तः परमं ब्रह्म जगच्चक्षुर्महौजसः । सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञास्तेपुर्नैमिष कानने

gṛṇantaḥ paramaṃ brahma jagaccakṣurmahaujasaḥ / sarvaśāstrārthatattvajñāstepurnaimiṣa kānane

यज्ञैर्यज्ञपतिं केचिज्ज्ञानैर्ज्ञानात्मकं परम । केचित्परमया भक्त्या नारायणमपूजयन

yajñairyajñapatiṃ kecijjñānairjñānātmakaṃ param / kecitparamayā bhaktyā nārāyaṇamapūjayan

एकदा तु महात्मानः समाजं चक्रुरुत्तमाः । धर्मार्थकाममोक्षाणामुपायं ज्ञातुमिच्छवः

ekadā tu mahātmānaḥ samājaṃ cakruruttamāḥ / dharmārthakāmamokṣāṇāmupāyaṃ jñātumicchavaḥ

षद्विंशतिसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम । तेषां शिष्यप्रशिष्याणां संख्या वक्तुं न शङ्क्यते

ṣadviṃśatisahasrāṇi munīnāmūrdhvaretasām / teṣāṃ śiṣyapraśiṣyāṇāṃ saṃkhyā vaktuṃ na śaṅkyate

मुनयो भावितात्मानो मिलितास्ते महोजसः । लोकानुग्रहकर्तारो वीतरागा विमत्सराः

munayo bhāvitātmāno militāste mahojasaḥ / lokānugrahakartāro vītarāgā vimatsarāḥ

कथं हरौ मनुष्याणां भक्तिरव्यभिचारिणी । केन सिध्येत्तु सकलं कर्म त्रिविधमात्मनः

kathaṃ harau manuṣyāṇāṃ bhaktiravyabhicāriṇī / kena sidhyettu sakalaṃ karma trividhamātmanaḥ

इत्येवं प्रष्टुमात्मानमुद्यतान्प्रेक्ष्य शौनकः । सांज लिर्वाक्यमाह स्म विनयावनतः सुधीः

ityevaṃ praṣṭumātmānamudyatānprekṣya śaunakaḥ / sāṃja lirvākyamāha sma vinayāvanataḥ sudhīḥ

शौनक उवाच । आस्ते सिद्धाश्रमे पुण्ये सूतः पौराणिकोत्तमः । स एतदखिलं वेत्ति व्यासशिष्यो यतीश्वरः

śaunaka uvāca / āste siddhāśrame puṇye sūtaḥ paurāṇikottamaḥ / sa etadakhilaṃ vetti vyāsaśiṣyo yatīśvaraḥ

तस्मात्तमेव पृच्छाम इत्येवं शौनको मुनिः । अथ ते ऋषयो जग्मुः पुण्यं सिद्धाश्रमं ततः

tasmāttameva pṛcchāma ityevaṃ śaunako muniḥ / atha te ṛṣayo jagmuḥ puṇyaṃ siddhāśramaṃ tataḥ

पप्रच्छुस्ते सुखासीनं नैमिषारण्यवासिनः । ऋषय ऊचुः । वयं त्वतिथयः प्राप्तास्त्वातिथेयोसि सुव्रत

papracchuste sukhāsīnaṃ naimiṣāraṇyavāsinaḥ / ṛṣaya ūcuḥ / vayaṃ tvatithayaḥ prāptāstvātitheyosi suvrata

स्नानदानोपचारेण पूजयित्वा यथाविधि । केन विष्णुः प्रसन्नः स्यात्स कथं पूज्यते नरैः

snānadānopacāreṇa pūjayitvā yathāvidhi / kena viṣṇuḥ prasannaḥ syātsa kathaṃ pūjyate naraiḥ

मुक्तिसाधनभूतं च ब्रूहि तत्त्वविनिर्णयम । सूत उवाच । शृणुध्वमृष्यः सर्वे हरिं तत्त्वविनिर्णयम

muktisādhanabhūtaṃ ca brūhi tattvavinirṇayam / sūta uvāca / śṛṇudhvamṛṣyaḥ sarve hariṃ tattvavinirṇayam

नत्वा विष्णुं श्रियं वायुं भारतीं शेषसंज्ञकम । द्वैपायनं गुरुं कृष्णं प्रवक्ष्यामि यथामति

natvā viṣṇuṃ śriyaṃ vāyuṃ bhāratīṃ śeṣasaṃjñakam / dvaipāyanaṃ guruṃ kṛṣṇaṃ pravakṣyāmi yathāmati

नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति । एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान्साधयाम्यहम

nāsti nārāyaṇasamaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati / etena satyavākyena sarvārthānsādhayāmyaham

शौनक उवाच । किमर्थं नमनं विष्णोर्ग्रन्थादौ मुनिसत्तम । कर्तव्यं ब्रूहि मे ब्रह्मन्कृपया मम सुव्रत

śaunaka uvāca / kimarthaṃ namanaṃ viṣṇorgranthādau munisattama / kartavyaṃ brūhi me brahmankṛpayā mama suvrata

ततः श्रियं ततो वायुं भारतीं च ततः परम । अन्ते व्यासं किमर्थं च त्वं नमस्कृतवानसि । सूतसूत महाभाग ब्रूहि कारणमत्र च

tataḥ śriyaṃ tato vāyuṃ bhāratīṃ ca tataḥ param / ante vyāsaṃ kimarthaṃ ca tvaṃ namaskṛtavānasi / sūtasūta mahābhāga brūhi kāraṇamatra ca

सूत उवाच । आदौ वन्द्यः सर्ववेदैकवेद्यो वेदे शास्त्रे सेतिहासे पुराणे । सत्तां प्रायो विष्णुरेवैक एव प्रकाशते ऽतो नम्य एको हरिर्हि

sūta uvāca / ādau vandyaḥ sarvavedaikavedyo vede śāstre setihāse purāṇe / sattāṃ prāyo viṣṇurevaika eva prakāśate 'to namya eko harirhi

सर्वत्र मुख्यस्त्वधिकोन्यतोपि स एव नम्यो न च शङ्कराद्याः । नमन्ति ये ऽविनयाच्छङ्करं तु विनायकं चण्डिकां रेणुकां च

sarvatra mukhyastvadhikonyatopi sa eva namyo na ca śaṅkarādyāḥ / namanti ye 'vinayācchaṅkaraṃ tu vināyakaṃ caṇḍikāṃ reṇukāṃ ca

तथा सूर्यं भैरवं मातारश्व तथा वाणीं गिरिजां वै श्रियं च । सर्वेपि ते वैष्णवा नैव लोके न तद्भक्ता वेति चार्या वदन्ति

tathā sūryaṃ bhairavaṃ mātāraśva tathā vāṇīṃ girijāṃ vai śriyaṃ ca / sarvepi te vaiṣṇavā naiva loke na tadbhaktā veti cāryā vadanti

न पार्थिक्यान्नमनं कार्यमेव प्रीणन्ति नैता देवताः पूजनेन । पूजां गृहीत्वा देवताश्चैव सर्वाः किञ्चिद्दत्वा फलदानेन तांश्च

na pārthikyānnamanaṃ kāryameva prīṇanti naitā devatāḥ pūjanena / pūjāṃ gṛhītvā devatāścaiva sarvāḥ kiñciddatvā phaladānena tāṃśca

संतर्प्य तुष्टैः स्वमनोनु सारात्तैः कारितां काम्यपूजां तथैव । निवेदयित्वा परदेवतायां विष्णौ हरौ श्रीपुरुषादिवन्द्ये

saṃtarpya tuṣṭaiḥ svamanonu sārāttaiḥ kāritāṃ kāmyapūjāṃ tathaiva / nivedayitvā paradevatāyāṃ viṣṇau harau śrīpuruṣādivandye

इहापरत्रापि सुखेतराणि दास्यन्ति पश्चादधरं वै तमश्च । अतो ह्येते नैव पूज्या न नम्या मोक्षेच्छुभिर्ब्राह्मणाद्यैर्द्विजेन्द्र

ihāparatrāpi sukhetarāṇi dāsyanti paścādadharaṃ vai tamaśca / ato hyete naiva pūjyā na namyā mokṣecchubhirbrāhmaṇādyairdvijendra

तथैव सर्वाश्रमिभिश्च नित्यं महाविपत्तावपि विप्रवर्याः । श्रीकाम्य या ये तु भजन्ति नित्यं श्रीब्रह्मरुद्रेद्रयमादिदेवान

tathaiva sarvāśramibhiśca nityaṃ mahāvipattāvapi vipravaryāḥ / śrīkāmya yā ye tu bhajanti nityaṃ śrībrahmarudredrayamādidevān

इहेव भुञ्जन्ति महच्च दुः खं महापदः कुष्ठभगन्दरादीन । नमन्ति ये ऽवैष्णवान्ब्रह्मरुद्रवायु प्रतीकान्नैव ते विष्णुभक्ताः

iheva bhuñjanti mahacca duḥ khaṃ mahāpadaḥ kuṣṭhabhagandarādīn / namanti ye 'vaiṣṇavānbrahmarudravāyu pratīkānnaiva te viṣṇubhaktāḥ

अभिप्रायं त्वत्र वक्ष्ये मुनीन्द्राः परं गोप्यं हृदि धार्यं हि तद्धि । वायोः प्रतीकं पूज्यमेवेह विप्रा न ब्रह्मरुद्रादिप्रतीकमेव

abhiprāyaṃ tvatra vakṣye munīndrāḥ paraṃ gopyaṃ hṛdi dhāryaṃ hi taddhi / vāyoḥ pratīkaṃ pūjyameveha viprā na brahmarudrādipratīkameva

पूजाकाले देवदेवस्य विष्णोर्वायोः प्रतीकं योग्यभागे निधाय । अन्तर्गतं तस्य वायोर्हरिं च लक्ष्मीपतिं पूजयित्वा हि सम्यक

pūjākāle devadevasya viṣṇorvāyoḥ pratīkaṃ yogyabhāge nidhāya / antargataṃ tasya vāyorhariṃ ca lakṣmīpatiṃ pūjayitvā hi samyak

पश्चाद्वायोः सुप्रतीकं च सम्यङ निर्माल्यशेषेण हरेः समर्चयेत । पृथक्च स्रग्धूपविलेपनादिपूजां प्रकुर्वन्ति च ये विमूढः

paścādvāyoḥ supratīkaṃ ca samyaṅ nirmālyaśeṣeṇa hareḥ samarcayet / pṛthakca sragdhūpavilepanādipūjāṃ prakurvanti ca ye vimūḍhaḥ

तेषां दुः खमिह लोके परत्र भविष्यते नात्र विचार्यमस्ति । प्रायश्चित्तं स्वस्ति विप्राः कथञ्चित्तत्कुर्वन्तु स्मरणं नाम विष्णोः

teṣāṃ duḥ khamiha loke paratra bhaviṣyate nātra vicāryamasti / prāyaścittaṃ svasti viprāḥ kathañcittatkurvantu smaraṇaṃ nāma viṣṇoḥ

पाषण्डरुद्रादिकसं प्रतिष्ठितान्हरेर्वायोः शङ्करस्य प्रतीकान । नमन्ति ये फलबुद्ध्या विभूढास्तेषां फलं शाश्वतं दुः खमेव

pāṣaṇḍarudrādikasaṃ pratiṣṭhitānharervāyoḥ śaṅkarasya pratīkān / namanti ye phalabuddhyā vibhūḍhāsteṣāṃ phalaṃ śāśvataṃ duḥ khameva

वायोः प्रतीकं यदि विप्रवर्यैः प्रतिष्ठितं चेन्नमनं हि कार्यम । नैवेद्यशेषेण हरेश्च विष्णोः पूजा कृता चेन्न हि दोषलेशः

vāyoḥ pratīkaṃ yadi vipravaryaiḥ pratiṣṭhitaṃ cennamanaṃ hi kāryam / naivedyaśeṣeṇa hareśca viṣṇoḥ pūjā kṛtā cenna hi doṣaleśaḥ

गुरुर्हि मुख्यो हनुमज्जनिर्महान्रामाङ्घ्रिभक्तो हनुमान्सदैव । एवं विदित्वा परमं हरिं च पुत्रं पुनर्मुख्यदेवस्य वायोः

gururhi mukhyo hanumajjanirmahānrāmāṅghribhakto hanumānsadaiva / evaṃ viditvā paramaṃ hariṃ ca putraṃ punarmukhyadevasya vāyoḥ

नमस्कारो नान्यथा विप्रवर्या आधीयतां हृदि सर्वै रहस्यमम । ये वैष्णवा वैष्ण वदासभृत्याः सर्वेपि ते सर्वदा विष्णुमेव ।। GअरP_3,1.36 । नमन्ति ये वै प्रतिपादयन्ति तथैव पुण्यानि च सात्त्विकानि । नमन्ति ये वासुदेवं हरिं च सम्यक स्वशक्त्या प्रतिपादयन्ति

namaskāro nānyathā vipravaryā ādhīyatāṃ hṛdi sarvai rahasyamam / ye vaiṣṇavā vaiṣṇa vadāsabhṛtyāḥ sarvepi te sarvadā viṣṇumeva // GarP_3,1.36 / namanti ye vai pratipādayanti tathaiva puṇyāni ca sāttvikāni / namanti ye vāsudevaṃ hariṃ ca samyak svaśaktyā pratipādayanti

प्रवृत्तिमार्गेण न पूजयन्ति ह्यापत्काले परदैवं तदन्यम । ते वैष्णवा वैष्णवदासभृत्या अन्ये च सर्वे ऽवैष्णवमात्रकाः स्मृताः

pravṛttimārgeṇa na pūjayanti hyāpatkāle paradaivaṃ tadanyam / te vaiṣṇavā vaiṣṇavadāsabhṛtyā anye ca sarve 'vaiṣṇavamātrakāḥ smṛtāḥ

उपक्रमैरुपसंहारस्य लिङ्गैर्हरिं गुरुं ह्यन्तरेणैव यान्ति । तानेवाहुः सत्पुराणानि विप्राः कलौ युगे नाभ्यसूयन्ति सर्वे

upakramairupasaṃhārasya liṅgairhariṃ guruṃ hyantareṇaiva yānti / tānevāhuḥ satpurāṇāni viprāḥ kalau yuge nābhyasūyanti sarve

यतो हितान्ये प्रतिपादयन्ति प्रवृत्तिधर्मान्स्वस्ववर्णानुरूपान । अतो ह्यसूयन्ति सदा विमूढाः कलौ हि विप्राः प्रचुरा हि तेपि

yato hitānye pratipādayanti pravṛttidharmānsvasvavarṇānurūpān / ato hyasūyanti sadā vimūḍhāḥ kalau hi viprāḥ pracurā hi tepi

न चास्ति विष्णोः सदृशं च दैवतं न चास्ति वायोः सदृशो गुरुश्च । न चास्ति तीर्थं सदृशं विष्णुपद्याः न विष्णुभक्तेन समोस्ति भक्तः

na cāsti viṣṇoḥ sadṛśaṃ ca daivataṃ na cāsti vāyoḥ sadṛśo guruśca / na cāsti tīrthaṃ sadṛśaṃ viṣṇupadyāḥ na viṣṇubhaktena samosti bhaktaḥ

अन्यानि विष्णोः प्रतिपादकानि सर्वाणि ते सात्त्विकानीति चाहुः । श्राव्याणि तान्येव मनुष्यलोके श्राव्याणि नान्यानि च दुः खदानि

anyāni viṣṇoḥ pratipādakāni sarvāṇi te sāttvikānīti cāhuḥ / śrāvyāṇi tānyeva manuṣyaloke śrāvyāṇi nānyāni ca duḥ khadāni

कलौ युगे सर्व पुराणमध्ये त्रीण्येव मुख्यानि हरिप्रियाणि । मुख्यं पुराणं हि कलौ नृणां च श्रेयस्करं भागवतं पुराणम

kalau yuge sarva purāṇamadhye trīṇyeva mukhyāni haripriyāṇi / mukhyaṃ purāṇaṃ hi kalau nṛṇāṃ ca śreyaskaraṃ bhāgavataṃ purāṇam

पूर्वं हि सृष्टिः प्रतिपाद्यते त्र यतो ह्यतो भागवतं परं स्मृतम । यस्मिन्पुराणे कथयन्ति सृष्टिं ह्यादौ विष्णोर्ब्रह्मरुद्रादिकानाम

pūrvaṃ hi sṛṣṭiḥ pratipādyate tra yato hyato bhāgavataṃ paraṃ smṛtam / yasminpurāṇe kathayanti sṛṣṭiṃ hyādau viṣṇorbrahmarudrādikānām

नानार्थमेवं कथयन्ति विप्र नीचोच्चरूपं ज्ञानमाहुर्महान्तः । तेनैव सिद्धं प्रवदन्ति सर्वं ह्यतः परं भागवतं पुराणम

nānārthamevaṃ kathayanti vipra nīcoccarūpaṃ jñānamāhurmahāntaḥ / tenaiva siddhaṃ pravadanti sarvaṃ hyataḥ paraṃ bhāgavataṃ purāṇam

ततः परं विष्णुपुराणमाहुस्ततः परं गारुडसंज्ञकं च । त्रीण्येव मुख्या नि कलौ नृणां तु तथा विशेषो गारुडे किञ्चिदस्ति

tataḥ paraṃ viṣṇupurāṇamāhustataḥ paraṃ gāruḍasaṃjñakaṃ ca / trīṇyeva mukhyā ni kalau nṛṇāṃ tu tathā viśeṣo gāruḍe kiñcidasti

शृणुध्वं वै तं विशेषं च विप्रास्त्र्यंशैर्युक्तं गारुडाख्यं पुराणम । आद्यांशं वै कर्मकाण्डं वदन्ति द्वितीयांशं धर्मकाण्डं तमाहुः

śṛṇudhvaṃ vai taṃ viśeṣaṃ ca viprāstryaṃśairyuktaṃ gāruḍākhyaṃ purāṇam / ādyāṃśaṃ vai karmakāṇḍaṃ vadanti dvitīyāṃśaṃ dharmakāṇḍaṃ tamāhuḥ

तृतीयांशं ब्रह्मकाण्डं वदन्ति तेषां मध्ये त्वन्तिमोयं वरिष्ठः । तृतीयांशश्रवणात्पुण्यमाहुस्तुल्यं पुण्यं भागवतस्य विप्राः

tṛtīyāṃśaṃ brahmakāṇḍaṃ vadanti teṣāṃ madhye tvantimoyaṃ variṣṭhaḥ / tṛtīyāṃśaśravaṇātpuṇyamāhustulyaṃ puṇyaṃ bhāgavatasya viprāḥ

तृतीयांशे पठिते वेदतुल्यं फलं भवेन्नात्र विचार्यमस्ति । तृतीयांशश्रवणादेव विप्राः फलं प्रोक्तं पठतोप्यर्थमेवम

tṛtīyāṃśe paṭhite vedatulyaṃ phalaṃ bhavennātra vicāryamasti / tṛtīyāṃśaśravaṇādeva viprāḥ phalaṃ proktaṃ paṭhatopyarthamevam

तृतीयांशश्रवणादर्थतश्च पुण्यं चाहुः पठतो वै दशांशम । ततो वरं मत्स्यपुराणमाहुस्ततो वरं कूर्मपूराणमाहुः

tṛtīyāṃśaśravaṇādarthataśca puṇyaṃ cāhuḥ paṭhato vai daśāṃśam / tato varaṃ matsyapurāṇamāhustato varaṃ kūrmapūrāṇamāhuḥ

तत्रापि किञ्चिद्वेदितव्यं भवेच्च पुराणषट्के सत्त्वरूपे मुनीन्द्राः

tatrāpi kiñcidveditavyaṃ bhavecca purāṇaṣaṭke sattvarūpe munīndrāḥ

सत्त्वाधमे मात्स्यकौर्मे तथाहुर्वायु चाहुः सात्त्विकं मध्यमं च । विष्णोः पुराणं भागवतं पुराणं सत्त्वोत्तमं गारुडं चाहुरार्याः

sattvādhame mātsyakaurme tathāhurvāyu cāhuḥ sāttvikaṃ madhyamaṃ ca / viṣṇoḥ purāṇaṃ bhāgavataṃ purāṇaṃ sattvottamaṃ gāruḍaṃ cāhurāryāḥ

स्कान्दं पाद्मं वामनं वै वराहं तथाग्रेयं भविष्यं पर्वसृष्टौ । एतान्याहू राजसानीति विप्रास्तत्रैकदेशः सात्त्विकस्तामसश्च

skāndaṃ pādmaṃ vāmanaṃ vai varāhaṃ tathāgreyaṃ bhaviṣyaṃ parvasṛṣṭau / etānyāhū rājasānīti viprāstatraikadeśaḥ sāttvikastāmasaśca

रजः प्राचुर्याद्राजसानीति च हुः श्राव्याणि नैतानि मुमुक्षुभिः सदा । तेषां मध्ये सात्त्विकांशाश्च संति तेषां श्रुतेर्गारुडीयं फलं च

rajaḥ prācuryādrājasānīti ca huḥ śrāvyāṇi naitāni mumukṣubhiḥ sadā / teṣāṃ madhye sāttvikāṃśāśca saṃti teṣāṃ śrutergāruḍīyaṃ phalaṃ ca

ब्रह्माण्डलैङ्ग्ये ब्रह्मवैवर्तकं वै मार्कंण्डेयं ब्राह्ममादित्यकं च । एतान्या हुस्तामसानीति विप्रास्तत्रैकदेशः सात्त्विको राजसश्च

brahmāṇḍalaiṅgye brahmavaivartakaṃ vai mārkaṃṇḍeyaṃ brāhmamādityakaṃ ca / etānyā hustāmasānīti viprāstatraikadeśaḥ sāttviko rājasaśca

श्राव्याणि नैतानि मनुष्यलोके तत्त्वेच्छुभिस्तामसानीत्यतो हि । तेषु स्थिताः सात्त्विकांशा मुनीन्द्रास्तेषां श्रुतिर्गारुडैकाङ्घ्रितुल्या

śrāvyāṇi naitāni manuṣyaloke tattvecchubhistāmasānītyato hi / teṣu sthitāḥ sāttvikāṃśā munīndrāsteṣāṃ śrutirgāruḍaikāṅghritulyā

अल्पान्युपपुराणानि वदन्त्यष्टादशानि च । विष्णुधर्मोतरं चैव तन्त्रं भागवतं तथा

alpānyupapurāṇāni vadantyaṣṭādaśāni ca / viṣṇudharmotaraṃ caiva tantraṃ bhāgavataṃ tathā

तत्त्वसारं नारसिंहं वायुप्रोक्तं तथैव च । तथा हंसपुराणं च षडेतानि मुनीश्वराः

tattvasāraṃ nārasiṃhaṃ vāyuproktaṃ tathaiva ca / tathā haṃsapurāṇaṃ ca ṣaḍetāni munīśvarāḥ

सात्त्विकान्येव जानीध्वं प्रायशो नात्र संशयः । एतेषां श्रवणादेव गारुडार्धफलं श्रुतम

sāttvikānyeva jānīdhvaṃ prāyaśo nātra saṃśayaḥ / eteṣāṃ śravaṇādeva gāruḍārdhaphalaṃ śrutam

भविष्योत्तरनामानं बृहन्नारदमेव च । यमनारदसंवादं लघुनारदमेव च

bhaviṣyottaranāmānaṃ bṛhannāradameva ca / yamanāradasaṃvādaṃ laghunāradameva ca

विनायकपुराणं च बृहद्ब्रह्माण्डमेव च । एतानि राजसान्याहुः श्रवणाद्भुक्तरुत्तमा

vināyakapurāṇaṃ ca bṛhadbrahmāṇḍameva ca / etāni rājasānyāhuḥ śravaṇādbhuktaruttamā

गारुडात्पादतुल्यं च फलं चाहुर्मनीषिणः । पुराणं भागवतं शैवं नन्दिप्रोक्तं तथैव च

gāruḍātpādatulyaṃ ca phalaṃ cāhurmanīṣiṇaḥ / purāṇaṃ bhāgavataṃ śaivaṃ nandiproktaṃ tathaiva ca

पाशुपत्यं रैणुकं च भैरवं च तथैव च । एतानि तामसान्याहुर्हरितत्त्वार्थवेदिनः

pāśupatyaṃ raiṇukaṃ ca bhairavaṃ ca tathaiva ca / etāni tāmasānyāhurharitattvārthavedinaḥ

एतेषां श्रवणाद्विप्रागारुडाङ्घ्यर्ध्मेव च । सर्वेष्वपि पुराणेषु श्रेष्ठं भागवतं स्मृतम

eteṣāṃ śravaṇādviprāgāruḍāṅghyardhmeva ca / sarveṣvapi purāṇeṣu śreṣṭhaṃ bhāgavataṃ smṛtam

वेदैस्तुल्य सम पाठे श्रवणे च तदर्धकम । अर्थतः श्रवणे चास्य पुण्यं दशगुणं स्मृतम

vedaistulya sama pāṭhe śravaṇe ca tadardhakam / arthataḥ śravaṇe cāsya puṇyaṃ daśaguṇaṃ smṛtam

वक्तुः स्याद्द्विगुणं पुण्यं व्याख्यातुश्च तथाधिकम । अनन्तवेदैःसाम्यमाहुर्महान्तः भारान्महत्त्वाद्भारतस्यापि विप्राः

vaktuḥ syāddviguṇaṃ puṇyaṃ vyākhyātuśca tathādhikam / anantavedaiḥsāmyamāhurmahāntaḥ bhārānmahattvādbhāratasyāpi viprāḥ

वेदोभ्योस्य त्वर्थतश्चाधिकत्वं वदन्ति बै विष्णुरहस्यवेदिनः

vedobhyosya tvarthataścādhikatvaṃ vadanti bai viṣṇurahasyavedinaḥ

तत्र श्रेष्ठां गीतिकामाहुरार्यास्तथैव विष्णोर्नामसाहस्रक च । तयोस्तत्र श्रवणाद्भारतस्य दशाधिकं फलमाहुर्महान्तः

tatra śreṣṭhāṃ gītikāmāhurāryāstathaiva viṣṇornāmasāhasraka ca / tayostatra śravaṇādbhāratasya daśādhikaṃ phalamāhurmahāntaḥ

दैत्याः सर्व विप्रकुलेषु भूत्वा कृते युगे भारते षट्सहस्र्याम । निष्कास्य कांश्चिन्नवनिर्मितानां निवेशनं तत्र कुर्वन्ति नित्यम

daityāḥ sarva viprakuleṣu bhūtvā kṛte yuge bhārate ṣaṭsahasryām / niṣkāsya kāṃścinnavanirmitānāṃ niveśanaṃ tatra kurvanti nityam

मत्वा हरिं भगवान्व्यासरूपी चक्रे तदा भागवतं पुराणम । तथा समाख्याय च वैष्णवं तत्ततः परं गारुडाख्यं स चक्रे

matvā hariṃ bhagavānvyāsarūpī cakre tadā bhāgavataṃ purāṇam / tathā samākhyāya ca vaiṣṇavaṃ tattataḥ paraṃ gāruḍākhyaṃ sa cakre

अतो हि गारुडं मुख्यं पुराणं शास्त्रसंमतम । गारुडेन समं नास्ति विष्णुधर्मप्रदर्शने

ato hi gāruḍaṃ mukhyaṃ purāṇaṃ śāstrasaṃmatam / gāruḍena samaṃ nāsti viṣṇudharmapradarśane

यथा सुराणां प्रवरो जनार्दनो यथायुधानां प्रवरः सुदर्शनम । यथाश्वमेधः प्रवरः क्रतूनां छिन्नेषु भक्तेषु तथैव रुद्रः

yathā surāṇāṃ pravaro janārdano yathāyudhānāṃ pravaraḥ sudarśanam / yathāśvamedhaḥ pravaraḥ kratūnāṃ chinneṣu bhakteṣu tathaiva rudraḥ

नदीषु गङ्गा जलजेषु पद्ममच्छिन्नभक्तेषु तथैव वायुः । तथा पुराणेषु च गारुडं च मुख्यं तदाहुर्हरितत्त्वदर्शने

nadīṣu gaṅgā jalajeṣu padmamacchinnabhakteṣu tathaiva vāyuḥ / tathā purāṇeṣu ca gāruḍaṃ ca mukhyaṃ tadāhurharitattvadarśane

अतो हरिर्नमस्कार्यो गम्यो योग्यो हरिः स्मृतः

ato harirnamaskāryo gamyo yogyo hariḥ smṛtaḥ

भाग्यात्मकत्वाच्छ्रीदेव्या नमनं नदनु स्मृतम । परो नरोत्तमो वा स साधकेशोपि च स्मृतः

bhāgyātmakatvācchrīdevyā namanaṃ nadanu smṛtam / paro narottamo vā sa sādhakeśopi ca smṛtaḥ

अतो नम्यो वायुरपि पुराणादौ द्विजोत्तमाः । भारती वाक्यरूपत्वान्नम्या वायोरनन्तरम

ato namyo vāyurapi purāṇādau dvijottamāḥ / bhāratī vākyarūpatvānnamyā vāyoranantaram

उपसाधको नरः प्रोक्तो यतोतस्तदनन्तरम । नम्य इत्यच्यते सद्भिस्तारतम्येन सर्वदा

upasādhako naraḥ prokto yatotastadanantaram / namya ityacyate sadbhistāratamyena sarvadā

अतो व्यासं नमस्कुर्याद्ग्रन्थकर्तृत्वहेतुतः । शौनक उवाच । व्यासस्य नमनं ह्यन्ते कथं कार्यं महात्मनः

ato vyāsaṃ namaskuryādgranthakartṛtvahetutaḥ / śaunaka uvāca / vyāsasya namanaṃ hyante kathaṃ kāryaṃ mahātmanaḥ

अन्ते च वन्दने तस्य कारणं ब्रूहि सुव्रत । सूत उवाच । विष्णोरनन्तरं व्यासनमनं मुख्यमेव हि

ante ca vandane tasya kāraṇaṃ brūhi suvrata / sūta uvāca / viṣṇoranantaraṃ vyāsanamanaṃ mukhyameva hi

हरिरेव यतो व्यासो वाच्यचक्रस्वरूपकः । व्यासो नैव समत्वेन प्रोक्तो भगवतो हरेः

harireva yato vyāso vācyacakrasvarūpakaḥ / vyāso naiva samatvena prokto bhagavato hareḥ

तत्रापि कारणं वक्ष्ये सादरेण मुनीश्वराः । व्यासस्तु कश्चन ऋषिः पुराणे तामसे स्मृतः

tatrāpi kāraṇaṃ vakṣye sādareṇa munīśvarāḥ / vyāsastu kaścana ṛṣiḥ purāṇe tāmase smṛtaḥ

इति ज्ञाना वलंबेन दैत्या दैत्यानुगैः समाः । प्रविशन्ति ह्यन्धतम इति त्वन्ते नमस्कृतः

iti jñānā valaṃbena daityā daityānugaiḥ samāḥ / praviśanti hyandhatama iti tvante namaskṛtaḥ

यदिदं परमं गोप्यं हृदि धार्यं न संशयः । पराणां नम्यमेवोक्तं प्रतिपाद्यं यतोत्र हि

yadidaṃ paramaṃ gopyaṃ hṛdi dhāryaṃ na saṃśayaḥ / parāṇāṃ namyamevoktaṃ pratipādyaṃ yatotra hi

समासव्यासभावाद्धि पराणां तत्प्रतीयते । वास्तवं तं न जानीयुरुपजीव्यो यतो हरिः

samāsavyāsabhāvāddhi parāṇāṃ tatpratīyate / vāstavaṃ taṃ na jānīyurupajīvyo yato hariḥ

हरिर्व्यासस्त्वेक एव व्यासस्तु हरिवत्स्मृतः । उपजीव्यतदीशत्वे तयोरेव न संशयः

harirvyāsastveka eva vyāsastu harivatsmṛtaḥ / upajīvyatadīśatve tayoreva na saṃśayaḥ

ईशकोटिप्रविष्टत्वाच्छ्रियः स्वामित्वमीरितम । त्रयाणामुपजीव्यत्वात्सेव्यत्वात्स्वामिता स्मृताः

īśakoṭipraviṣṭatvācchriyaḥ svāmitvamīritam / trayāṇāmupajīvyatvātsevyatvātsvāmitā smṛtāḥ

वाय्वादीनां त्रयाणां च सेव्यत्वात्सेव्यता स्मृता । भूभारहरणे विष्णोः प्रधानाङ्गं हि मारुतिः

vāyvādīnāṃ trayāṇāṃ ca sevyatvātsevyatā smṛtā / bhūbhāraharaṇe viṣṇoḥ pradhānāṅgaṃ hi mārutiḥ

वाक्यरूपा भारती तु द्वितीयाङ्गं हि सा स्मृता । तृतीयाङ्ग हरेः शेषो न नम्याः साम्यतो हरेः

vākyarūpā bhāratī tu dvitīyāṅgaṃ hi sā smṛtā / tṛtīyāṅga hareḥ śeṣo na namyāḥ sāmyato hareḥ

प्रतिपाद्या मुख्यतया नम्या एव समीरिताः । अवान्तराश्च वाय्वाद्या न नम्यास्तेन ते स्मृताः

pratipādyā mukhyatayā namyā eva samīritāḥ / avāntarāśca vāyvādyā na namyāstena te smṛtāḥ

भीष्मद्रोणादिनामानि भीमादिष्वेव मुख्यतः । वाचकानि यतो नित्यं तन्नम्यास्ते मुनीश्वराः

bhīṣmadroṇādināmāni bhīmādiṣveva mukhyataḥ / vācakāni yato nityaṃ tannamyāste munīśvarāḥ

पराणामेव नम्यत्वं प्रतिपाद्यत्वमेव हि । एतत्सर्वं मयाख्यातं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ

parāṇāmeva namyatvaṃ pratipādyatvameva hi / etatsarvaṃ mayākhyātaṃ kimanyacchrotumicchatha