श्रीगरुडमहापुराणम- 48 तार्क्ष्य उवाच । ये मर्त्यलोके निवसन्ति मानवास्ते सर्वजातौ निधनं प्रयान्ति । काले स्वकीये निजपुण्यसंख्यया वदन्ति लाक कथस्व तन्मे

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 48 tārkṣya uvāca / ye martyaloke nivasanti mānavāste sarvajātau nidhanaṃ prayānti / kāle svakīye nijapuṇyasaṃkhyayā vadanti lāka kathasva tanme

गच्छन्ति मार्गेण सुदुस्तरेण विधातृनिष्पादितवर्त्मनि स्थिताः । केनैव पुण्येन मुदं प्रयान्ति तिष्ठन्ति केनैव कुलं बलं वयः

gacchanti mārgeṇa sudustareṇa vidhātṛniṣpāditavartmani sthitāḥ / kenaiva puṇyena mudaṃ prayānti tiṣṭhanti kenaiva kulaṃ balaṃ vayaḥ

सूत उवाच । श्रुत्वाथ देवो गरुडं त्ववोचत स्मृत्वा वपुः कर्मभयञ्च रूपम । सृष्टा धरा येन चराचरं जगत्स येन शस्ता विहितो यमो विभुः

sūta uvāca / śrutvātha devo garuḍaṃ tvavocat smṛtvā vapuḥ karmabhayañca rūpam / sṛṣṭā dharā yena carācaraṃ jagatsa yena śastā vihito yamo vibhuḥ

श्रीभगवानुवाच । धर्मार्थकामं चिरमोक्षसञ्चयमन्यं द्वितीयं यममार्गगामिनाम । प्रविश्यचाङ्गुष्ठसमे स तत्र वै तं प्राप्य देहं स्वमन्दिरम?

śrībhagavānuvāca / dharmārthakāmaṃ ciramokṣasañcayamanyaṃ dvitīyaṃ yamamārgagāminām / praviśyacāṅguṣṭhasame sa tatra vai taṃ prāpya dehaṃ svamandiram?

गृहीतपाशो रुदते पुनः पुनर्देशे सुपुण्ये द्विज देहसंस्थितः । देवेन्द्रपूजा पितृदेवतृप्तिदं मोहान्न चेष्टं न च पुत्त्रसन्ततिः

gṛhītapāśo rudate punaḥ punardeśe supuṇye dvija dehasaṃsthitaḥ / devendrapūjā pitṛdevatṛptidaṃ mohānna ceṣṭaṃ na ca puttrasantatiḥ

न मे ऽस्ति बन्धुर्यममार्गगामिनो मया न कृत्यं द्विजदेहलिप्सया । सम्प्राप्य विप्रत्वमतीव दुर्लभं नाधीतवान्वेदपुराणसंहिताः । प्राप्तं सुरत्नं करसंस्थितं गतं देहन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम

na me 'sti bandhuryamamārgagāmino mayā na kṛtyaṃ dvijadehalipsayā / samprāpya vipratvamatīva durlabhaṃ nādhītavānvedapurāṇasaṃhitāḥ / prāptaṃ suratnaṃ karasaṃsthitaṃ gataṃ dehankvacinnistara yattvayā kṛtam

यः क्षत्त्रियो बाहुबलेन संयुगे ललाटदेशाद्रुधिरं मुखे पपौ । तत्सोमपानं हि कृतं महामखे जीवन्मृतः सो ऽपि हि याति मुक्तिक

yaḥ kṣattriyo bāhubalena saṃyuge lalāṭadeśādrudhiraṃ mukhe papau / tatsomapānaṃ hi kṛtaṃ mahāmakhe jīvanmṛtaḥ so 'pi hi yāti muktik

स्थानान्यनेकानि कृतानि तानि पीतान्यनेकान्यपि गर्हितानि । शस्त्रं गृहीत्वा समरे रिपूणां यः संमुखं याति स मुक्तपापः

sthānānyanekāni kṛtāni tāni pītānyanekānyapi garhitāni / śastraṃ gṛhītvā samare ripūṇāṃ yaḥ saṃmukhaṃ yāti sa muktapāpaḥ

क्षत्त्रान्वयो वापि विशोन्वयो वा शूद्रान्वयो वापि हि नीचवर्णः । संग्रामदेवद्विजबालघाती स्त्रीवृद्धहा दीनतपस्विहन्ता

kṣattrānvayo vāpi viśonvayo vā śūdrānvayo vāpi hi nīcavarṇaḥ / saṃgrāmadevadvijabālaghātī strīvṛddhahā dīnatapasvihantā

उपद्रुतेष्वेषु पराङ्मुखो यः स्युस्तस्य देवाः सकलाः पराङ्मुखाः । तिलोदकं नैव पिबन्ति पूर्वे हुतं न गृह्णाति हुताशनोपि तत

upadruteṣveṣu parāṅmukho yaḥ syustasya devāḥ sakalāḥ parāṅmukhāḥ / tilodakaṃ naiva pibanti pūrve hutaṃ na gṛhṇāti hutāśanopi tat

द्वेषाद्भयाद्वा समरे समागते शस्त्रं गृहीत्वा परसैन्यसंमुखः । न याति पक्षीन्द्र मृश्च पश्चात्क्षात्त्रं बलं तस्य गतं तथैव । द्विजाय दत्त्वा कनकं महीमिमां भूयः स पश्चाद्भवतीह लोके

dveṣādbhayādvā samare samāgate śastraṃ gṛhītvā parasainyasaṃmukhaḥ / na yāti pakṣīndra mṛśca paścātkṣāttraṃ balaṃ tasya gataṃ tathaiva / dvijāya dattvā kanakaṃ mahīmimāṃ bhūyaḥ sa paścādbhavatīha loke

दानं प्रदत्तं ग्रहणे द्विजेन्द्रे स्नानं कृतं तेन सदा सुतीर्थे । गत्वा गयायां पितृपिण्डदानं कृतं सदा यो म्रियते तु युद्धे

dānaṃ pradattaṃ grahaṇe dvijendre snānaṃ kṛtaṃ tena sadā sutīrthe / gatvā gayāyāṃ pitṛpiṇḍadānaṃ kṛtaṃ sadā yo mriyate tu yuddhe

यः क्षात्त्रदेहन्तु विहाय शोचते रणाङ्गणे स्वामिवधे च गोग्रहे । स्त्रीबालघाते पथि सार्थहेतवे मया स्वकोशं न हतं न पातितम

yaḥ kṣāttradehantu vihāya śocate raṇāṅgaṇe svāmivadhe ca gograhe / strībālaghāte pathi sārthahetave mayā svakośaṃ na hataṃ na pātitam

वैश्यः स्वकर्माणि विशोचते तदा गृहीतपाशो न मयापि सञ्चितम । सत्यं न चोक्तं क्रय विक्रयेण मोहाद्विमूढेन कुटुम्बहेतवे

vaiśyaḥ svakarmāṇi viśocate tadā gṛhītapāśo na mayāpi sañcitam / satyaṃ na coktaṃ kraya vikrayeṇa mohādvimūḍhena kuṭumbahetave

शूद्रं वपुः प्राप्य यशस्करं सदा दानं द्विजेभ्यो न कृतं द्विजार्चनम । च्दृदद्यत्दद्वड्ढ ढद्धदृथ्र ददृध्ड्ढथ्र्डड्ढद्ध जलाशयो नैव कृतो धरातले असंस्कृतो विप्रवरो न संस्कृतः

śūdraṃ vapuḥ prāpya yaśaskaraṃ sadā dānaṃ dvijebhyo na kṛtaṃ dvijārcanam / cdṛdadyatdadvaḍḍha ḍhaddhadṛthr dadṛdhḍḍhathrḍaḍḍhaddha jalāśayo naiva kṛto dharātale asaṃskṛto vipravaro na saṃskṛtaḥ

त्यक्त्वा स्वकर्माणि मदेन सुस्थितं मया सुतीर्थे स्ववपुर्न चोज्झितम । धर्मोर्जितो नैव न देवपूजनं कृतं मया चैव विमुक्तिहेतवे

tyaktvā svakarmāṇi madena susthitaṃ mayā sutīrthe svavapurna cojjhitam / dharmorjito naiva na devapūjanaṃ kṛtaṃ mayā caiva vimuktihetave

देहं समासाद्य तथैव पिण्डजं वर्णांस्तथैवान्त्यजम्लेच्छसंज्ञितान । मरुन्मयं देहमिमे विशन्ति नैवेहमानाः पथि धर्मसंकुले

dehaṃ samāsādya tathaiva piṇḍajaṃ varṇāṃstathaivāntyajamlecchasaṃjñitān / marunmayaṃ dehamime viśanti naivehamānāḥ pathi dharmasaṃkule

परस्परं धर्मकृन्तं स्वकीयं सम्पाद्य लक्ष्यं पथि सञ्चरन्त्स्वम । पक्षीन्द्र वाक्यानि शृणुष्व तानि मनोरमाणि प्रवदन्ति यानि

parasparaṃ dharmakṛntaṃ svakīyaṃ sampādya lakṣyaṃ pathi sañcarantsvam / pakṣīndra vākyāni śṛṇuṣva tāni manoramāṇi pravadanti yāni

सारा हि लोकेषु भवेत्त्रिलोकी द्वीपेषु सर्वेषु च जम्बुकाख्यम । देशेषु सर्वेष्वपि देवदेशः जीवेषु सर्वेषु मनुष्य एव

sārā hi lokeṣu bhavettrilokī dvīpeṣu sarveṣu ca jambukākhyam / deśeṣu sarveṣvapi devadeśaḥ jīveṣu sarveṣu manuṣya eva

वर्णाश्च चत्वार इह प्रशस्ताः वर्णेषु धर्मिष्ठनराः प्रशस्ताः । धर्मेण सौख्यं समुपैति सर्वं ज्ञानं समाप्नोति महापथे स्थितः

varṇāśca catvāra iha praśastāḥ varṇeṣu dharmiṣṭhanarāḥ praśastāḥ / dharmeṇa saukhyaṃ samupaiti sarvaṃ jñānaṃ samāpnoti mahāpathe sthitaḥ

देहं परित्यज्य यदा गतायुः पक्षिन स्थितो ऽहं कृमिकीटसंस्थितः । सरीसृपो ऽहं मशको विनिर्मितश्चतुष्पदो ऽहं वनसूकरो ऽहम

dehaṃ parityajya yadā gatāyuḥ pakṣin sthito 'haṃ kṛmikīṭasaṃsthitaḥ / sarīsṛpo 'haṃ maśako vinirmitaścatuṣpado 'haṃ vanasūkaro 'ham

सर्वं विजानाति हि गर्भसंस्थितो जातश्च सद्यस्तदिदञ्च विस्मरेत । यच्चिन्तितं गर्भसमागतेन वै बालो युवा वृद्धवया बभूव

sarvaṃ vijānāti hi garbhasaṃsthito jātaśca sadyastadidañca vismaret / yaccintitaṃ garbhasamāgatena vai bālo yuvā vṛddhavayā babhūva

मोहाद्विनाष्टं यदि गर्भचिन्तितं स्मृतं पुनर्मृत्युगते चदेहे । तस्मिन्प्रनष्टे हृदि चिन्तितं गतं स्मृतं पुनर्गर्भगते च देहे

mohādvināṣṭaṃ yadi garbhacintitaṃ smṛtaṃ punarmṛtyugate cadehe / tasminpranaṣṭe hṛdi cintitaṃ gataṃ smṛtaṃ punargarbhagate ca dehe

तस्मिन्प्रनष्टे हृदि चिन्तितं पुनर्मया स्वकोशे परवञ्चनं कृतम । द्यूतैश्छलेनापि च चौर्यवृत्त्या धर्मं व्यतिक्रम्य शरीररक्षणे

tasminpranaṣṭe hṛdi cintitaṃ punarmayā svakośe paravañcanaṃ kṛtam / dyūtaiśchalenāpi ca cauryavṛttyā dharmaṃ vyatikramya śarīrarakṣaṇe

कृच्छ्रेण लक्ष्मीः समुपार्जिता स्वयं मया न भुक्तं मनसेप्सितं धनम । ताम्बूलमन्नं मधुरं सगोरसं दत्त्वाग्निदेवातिथिबन्धुवर्गे

kṛcchreṇa lakṣmīḥ samupārjitā svayaṃ mayā na bhuktaṃ manasepsitaṃ dhanam / tāmbūlamannaṃ madhuraṃ sagorasaṃ dattvāgnidevātithibandhuvarge

सोमग्रहे सूर्यसमागमेपि वा न सेवितं तीर्थवरिष्ठमुत्तमम । कोशं स्वकीयं मलमूत्रपूरितं देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम

somagrahe sūryasamāgamepi vā na sevitaṃ tīrthavariṣṭhamuttamam / kośaṃ svakīyaṃ malamūtrapūritaṃ dehinkvacinnistara yattvayā kṛtam

मया न दृष्टा न नता न पूजिता त्रैविक्रमी मूर्तिरिह स्थिता भुवि । प्रभासनाथो न च भक्तिसंस्तुतो देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम

mayā na dṛṣṭā na natā na pūjitā traivikramī mūrtiriha sthitā bhuvi / prabhāsanātho na ca bhaktisaṃstuto dehinkvacinnistara yattvayā kṛtam

गत्वा वरिष्ठे भुवि तीर्थसन्निधौ धनं न दत्तं विदुषां करे मया । आप्लुत्य देहं विधिना द्विजे गुरौ दिहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम

gatvā variṣṭhe bhuvi tīrthasannidhau dhanaṃ na dattaṃ viduṣāṃ kare mayā / āplutya dehaṃ vidhinā dvije gurau dihinkvacinnistara yattvayā kṛtam

न मातृपूजा न च विष्णुशङ्करौ गणेशचणड्यौ न च भास्करो ऽपि वा । यञ्चोपचारैर्बलियुक्तचन्दनैर्देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम

na mātṛpūjā na ca viṣṇuśaṅkarau gaṇeśacaṇaḍyau na ca bhāskaro 'pi vā / yañcopacārairbaliyuktacandanairdehinkvacinnistara yattvayā kṛtam

लब्धा मया मानवदेवतोपमा मोहाद्गता सर्वमिदञ्च पार्थिव । गतिं न वीक्षेत स वै विमूढधीर्देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम

labdhā mayā mānavadevatopamā mohādgatā sarvamidañca pārthiva / gatiṃ na vīkṣeta sa vai vimūḍhadhīrdehinkvacinnistara yattvayā kṛtam

एतानि पक्षिन्मनसा विचिन्त्य वाक्यानि धर्मार्थयशस्कराणि । मुक्तिं समायान्ति मनुष्यलोके वसन्ति ये धर्मरताः सुदेशे

etāni pakṣinmanasā vicintya vākyāni dharmārthayaśaskarāṇi / muktiṃ samāyānti manuṣyaloke vasanti ye dharmaratāḥ sudeśe

इति ब्रुवाणैर्यमधूतवर्गैर्विहन्यते कालमयैश्च मुद्गरैः । हा दैव हा दैव इति स्मरन वै धनं न दत्तं स्वयमर्जितं यत

iti bruvāṇairyamadhūtavargairvihanyate kālamayaiśca mudgaraiḥ / hā daiva hā daiva iti smaran vai dhanaṃ na dattaṃ svayamarjitaṃ yat

न भूमिदानं न च गोप्रदानं न वारिदानं न च वस्त्रदानम । फलं सताम्बूलविलेपनं वा त्वया न दत्तं भुवि शोचसे कथम

na bhūmidānaṃ na ca gopradānaṃ na vāridānaṃ na ca vastradānam / phalaṃ satāmbūlavilepanaṃ vā tvayā na dattaṃ bhuvi śocase katham

पिता मृतस्ते च पितामहः सा यया धृतो वाप्युदरे स्वकीये । मृतो ऽप्यसौ बन्धुजनः समस्तो दृष्टं त्वया सर्वमिदं गतायः

pitā mṛtaste ca pitāmahaḥ sā yayā dhṛto vāpyudare svakīye / mṛto 'pyasau bandhujanaḥ samasto dṛṣṭaṃ tvayā sarvamidaṃ gatāyaḥ

कोशं त्वदीयं ज्वलितञ्च वह्निना पुत्त्रैर्गृहीतो धनधान्य सञ्चयः । सुभाषितं धर्मचयं कृतञ्च यत्तदेव गच्छेत्तव पृष्ठसंस्थम

kośaṃ tvadīyaṃ jvalitañca vahninā puttrairgṛhīto dhanadhānya sañcayaḥ / subhāṣitaṃ dharmacayaṃ kṛtañca yattadeva gacchettava pṛṣṭhasaṃstham

न दृश्यते को ऽपि मृतः समागतो राजा यतिर्वा द्विजपुङ्गवो ऽपि वा । यो वै मृतः साहसिकः स मर्त्यको नाशं यो ऽपि धरातले स्थितः

na dṛśyate ko 'pi mṛtaḥ samāgato rājā yatirvā dvijapuṅgavo 'pi vā / yo vai mṛtaḥ sāhasikaḥ sa martyako nāśaṃ yo 'pi dharātale sthitaḥ

एवं गणास्ते ब्रुवते सकिन्नरा धैर्यं समालम्ब्य विपादपूरितः । श्रुत्वा गणानां वचनं महाद्भुतं ब्रवीति पक्षीन्द्र मनुष्यतां गतः

evaṃ gaṇāste bruvate sakinnarā dhairyaṃ samālambya vipādapūritaḥ / śrutvā gaṇānāṃ vacanaṃ mahādbhutaṃ bravīti pakṣīndra manuṣyatāṃ gataḥ

दानप्रभावेण विमानसंस्थितो धर्मः पिता मातृदयानुरूपिणी । वाणी कलत्रं मधुरार्थभाषिणी स्नानं सुतीर्थे च सुबन्धवर्गः

dānaprabhāveṇa vimānasaṃsthito dharmaḥ pitā mātṛdayānurūpiṇī / vāṇī kalatraṃ madhurārthabhāṣiṇī snānaṃ sutīrthe ca subandhavargaḥ

करार्पितं यत्सुकृतं समस्तं स्वर्गस्तदा स्यात्तव किङ्करोपमः । यो धर्मवान प्राप्स्यति सो ऽतिसौख्यं पापी समस्तं विविधञ्च दुःखम

karārpitaṃ yatsukṛtaṃ samastaṃ svargastadā syāttava kiṅkaropamaḥ / yo dharmavān prāpsyati so 'tisaukhyaṃ pāpī samastaṃ vividhañca duḥkham

यो धर्मशीलो जितमानरोषो विद्याविनीतो न परोपतापी । स्वदारतुष्टः परदारदूरःस वै नरो नो भुवि वन्दनीयः

yo dharmaśīlo jitamānaroṣo vidyāvinīto na paropatāpī / svadāratuṣṭaḥ paradāradūraḥsa vai naro no bhuvi vandanīyaḥ

मिष्टान्नदाता चरिताग्निहोत्रो वेदान्तविच्चन्द्रसहस्रजीवी । मासोपवासी च पतिव्रता चषड जीवलोके मम वन्दनीयाः

miṣṭānnadātā caritāgnihotro vedāntaviccandrasahasrajīvī / māsopavāsī ca pativratā caṣaḍ jīvaloke mama vandanīyāḥ

एवं समाचारयुतो नरो ऽपि वापीं सकूपां सजलं तडागम । प्रपाशुभं हृद्गृहदेवमन्दिरं कृतं नरेणैव स धर्मौत्तमः

evaṃ samācārayuto naro 'pi vāpīṃ sakūpāṃ sajalaṃ taḍāgam / prapāśubhaṃ hṛdgṛhadevamandiraṃ kṛtaṃ nareṇaiva sa dharmauttamaḥ

वर्षाशनं वेदविदे च दत्तं कन्याविवाहस्त्वृणमोचनं द्विजे । भूमिः सुकृष्टापि तृषार्तिहेतोस्तदेवमेतं सुकृतत समस्तम

varṣāśanaṃ vedavide ca dattaṃ kanyāvivāhastvṛṇamocanaṃ dvije / bhūmiḥ sukṛṣṭāpi tṛṣārtihetostadevametaṃ sukṛtat samastam

अध्यायमेनं सुकृतस्य सारं शृणोति गायत्यपि भावशुद्ध्या । स वै कुलीनः स च धर्मयुक्तो विश्वालयं याति परं स नूनम

adhyāyamenaṃ sukṛtasya sāraṃ śṛṇoti gāyatyapi bhāvaśuddhyā / sa vai kulīnaḥ sa ca dharmayukto viśvālayaṃ yāti paraṃ sa nūnam