श्रीगरुडमहापुराणम- 27 तार्क्ष्य उवाच । कथं प्रेता वसन्त्यत्र कीदृग्रूपा भवन्ति ते । महाप्रेताः पिशाचाश्च कैःकैः कर्मफलैर्विभो । सर्वेषामनुकम्पार्थं ब्रूहि मे मधुसूदन

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 27 tārkṣya uvāca / kathaṃ pretā vasantyatra kīdṛgrūpā bhavanti te / mahāpretāḥ piśācāśca kaiḥkaiḥ karmaphalairvibho / sarveṣāmanukampārthaṃ brūhi me madhusūdana

प्रेतत्वान्मुच्यते येन दानेन च शुभे न च । तन्मे कथय देवेश मम चेदिच्छसि प्रियम

pretatvānmucyate yena dānena ca śubhe na ca / tanme kathaya deveśa mama cedicchasi priyam

श्रीकृष्ण उवाच । साधु पृष्टं त्वया तार्क्ष्य मानुषाणां हिताय वै । शृणुचावहितो भूत्वा यद्वच्मि प्रेतलक्षणम

śrīkṛṣṇa uvāca / sādhu pṛṣṭaṃ tvayā tārkṣya mānuṣāṇāṃ hitāya vai / śṛṇucāvahito bhūtvā yadvacmi pretalakṣaṇam

गुह्यद्गुह्यतरं ह्येतन्नाख्येयं यस्य कस्यचित । भक्तस्त्वं हि महाबाहो तेन ते कथयाम्यहम

guhyadguhyataraṃ hyetannākhyeyaṃ yasya kasyacit / bhaktastvaṃ hi mahābāho tena te kathayāmyaham

पुरा त्रेतायुगे तात राजासीद्बभ्रुवाहनः । महोदयपुरे रम्ये धर्मनिष्ठो महाबलः

purā tretāyuge tāta rājāsīdbabhruvāhanaḥ / mahodayapure ramye dharmaniṣṭho mahābalaḥ

यज्वा दानपतिः श्रीमान्ब्रह्मण्यः साधुसंमतः । शीलाचारगुणोपेतो दयादाक्षिण्यसंयुतः

yajvā dānapatiḥ śrīmānbrahmaṇyaḥ sādhusaṃmataḥ / śīlācāraguṇopeto dayādākṣiṇyasaṃyutaḥ

प्रजाः पालयते नित्यं पुत्रानिव महाबलः । क्षत्त्रधर्मरतो नित्यं स दण्ड्यान्दण्डयन्नृपः

prajāḥ pālayate nityaṃ putrāniva mahābalaḥ / kṣattradharmarato nityaṃ sa daṇḍyāndaṇḍayannṛpaḥ

स कदाचिन्महाबाहुः ससैन्योमृगयां गतः । वनं विवेश गहनं नानावृक्षसमन्वितम

sa kadācinmahābāhuḥ sasainyomṛgayāṃ gataḥ / vanaṃ viveśa gahanaṃ nānāvṛkṣasamanvitam

शार्दूलशतसंजुष्टं नानापक्षिनिनादितम । वनमध्ये तदा राजा मृगं दूरादपश्यत

śārdūlaśatasaṃjuṣṭaṃ nānāpakṣinināditam / vanamadhye tadā rājā mṛgaṃ dūrādapaśyata

तेन विद्धो मृगो ऽतीव बाणेन सुदृढेन च । बाणमादाय तं तस्य स वने ऽदर्शनं ययौ

tena viddho mṛgo 'tīva bāṇena sudṛḍhena ca / bāṇamādāya taṃ tasya sa vane 'darśanaṃ yayau

कक्षे तच्छोणितस्त्रावात्स राजानुजगाम तम । ततो मृगप्रसङ्गेन वनमन्यद्विवेश सः

kakṣe tacchoṇitastrāvātsa rājānujagāma tam / tato mṛgaprasaṅgena vanamanyadviveśa saḥ

क्षुत्क्षामकण्ठो नृपतिः श्रमसन्तापमूर्छितः । जलस्थानं समासाद्य साश्व एवावगाहत

kṣutkṣāmakaṇṭho nṛpatiḥ śramasantāpamūrchitaḥ / jalasthānaṃ samāsādya sāśva evāvagāhata

पीत्वा तदु दकं शीतं पद्मगन्धाधिवासितम । तत उत्तीर्य सलिलाद्विमलाद्बभ्रुवाहनः

pītvā tadu dakaṃ śītaṃ padmagandhādhivāsitam / tata uttīrya salilādvimalādbabhruvāhanaḥ

न्यग्रोधवृक्षमासाद्य शीतच्छायं मनोहरम । महाविटपिनं हृद्यं पक्षिसङ्घातनादितम

nyagrodhavṛkṣamāsādya śītacchāyaṃ manoharam / mahāviṭapinaṃ hṛdyaṃ pakṣisaṅghātanāditam

वनस्य तस्य सर्वस्य केतुभूतमिवोच्छ्रितम । तं महातरुमासाद्य निषसाद महीपतिः

vanasya tasya sarvasya ketubhūtamivocchritam / taṃ mahātarumāsādya niṣasāda mahīpatiḥ

अथ प्रेतं ददर्शासौ क्षुत्तृष्णाव्याकुलेन्द्रियम । उत्कचं मलिनं कुब्जं (रूक्षं) निर्मांसं भीमदर्शनम

atha pretaṃ dadarśāsau kṣuttṛṣṇāvyākulendriyam / utkacaṃ malinaṃ kubjaṃ (rūkṣaṃ) nirmāṃsaṃ bhīmadarśanam

स्नायुबद्धास्थिचरणं धावमानमितस्ततः । अन्यैश्च बहुभिः प्रेतैः समन्तात्परिवारितम

snāyubaddhāsthicaraṇaṃ dhāvamānamitastataḥ / anyaiśca bahubhiḥ pretaiḥ samantātparivāritam

तं दृष्ट्वा विकृतं घोरं विस्मितो बभ्रुवाहनः । प्रेतो ऽपि दृष्ट्वा तां घोरामटवीमागतं नृपम

taṃ dṛṣṭvā vikṛtaṃ ghoraṃ vismito babhruvāhanaḥ / preto 'pi dṛṣṭvā tāṃ ghorāmaṭavīmāgataṃ nṛpam

तदा हृष्टमना भूत्वा तस्यान्तिकमुपागतः । अब्रवीत्स तदा तार्क्ष्य प्रेतराजो नृपं वचः

tadā hṛṣṭamanā bhūtvā tasyāntikamupāgataḥ / abravītsa tadā tārkṣya pretarājo nṛpaṃ vacaḥ

प्रेतभावो मया त्यक्तः प्राप्तो ऽस्मि परमां गतिम । त्वत्संयोगान्महाबाहो नास्तिधन्यतरो मम

pretabhāvo mayā tyaktaḥ prāpto 'smi paramāṃ gatim / tvatsaṃyogānmahābāho nāstidhanyataro mama

नृपतिरुवाच । कृष्णवर्णः करालास्यस्त्वं प्रेत इव लक्ष्यसे । कथयस्व मम प्रीत्या यथैवं चासि तत्त्वतः

nṛpatiruvāca / kṛṣṇavarṇaḥ karālāsyastvaṃ preta iva lakṣyase / kathayasva mama prītyā yathaivaṃ cāsi tattvataḥ

तथा पृष्टः स वै राज्ञा प्रोवाच सकलं स्वकम

tathā pṛṣṭaḥ sa vai rājñā provāca sakalaṃ svakam

प्रेत उवाच । कथयामि नृपश्रेष्ठ सर्वमेवादितस्तव । प्रेतत्वे कारणं श्रुत्वा दयां कर्तुं ममार्हसि

preta uvāca / kathayāmi nṛpaśreṣṭha sarvamevāditastava / pretatve kāraṇaṃ śrutvā dayāṃ kartuṃ mamārhasi

वैदिशं नाम नगरं सर्वसम्पत्समन्वितम । नानाजनपदाकीर्णं नानारत्नसमाकुलम । नानापुण्यसमायुक्तं नानावृक्षसमाकुलम

vaidiśaṃ nāma nagaraṃ sarvasampatsamanvitam / nānājanapadākīrṇaṃ nānāratnasamākulam / nānāpuṇyasamāyuktaṃ nānāvṛkṣasamākulam

तत्राहं न्यवसं भूयो देवार्चनरतः सदा । वैश्यो जात्या सुदेवो ऽहं नाम्ना विदितमस्तु ते

tatrāhaṃ nyavasaṃ bhūyo devārcanarataḥ sadā / vaiśyo jātyā sudevo 'haṃ nāmnā viditamastu te

हव्येन तर्पिता देवाः कव्येन पितरस्तथा । विविधैर्दानयोगैश्च विप्राः सन्तर्पिता मया

havyena tarpitā devāḥ kavyena pitarastathā / vividhairdānayogaiśca viprāḥ santarpitā mayā

आवाहाश्च विवाहाश्च मया वै सुनिवेशिताः । दीनानाथविशिष्टेभ्यो मया दत्तमनेकधा

āvāhāśca vivāhāśca mayā vai suniveśitāḥ / dīnānāthaviśiṣṭebhyo mayā dattamanekadhā

तत्सर्वं विफलं तात मम दैवादुपागतम । यथा मे निष्फलं जातं सुकृतं तद्वदामि ते

tatsarvaṃ viphalaṃ tāta mama daivādupāgatam / yathā me niṣphalaṃ jātaṃ sukṛtaṃ tadvadāmi te

न मे ऽस्ति सन्ततिस्तात न सुहृन्न च बान्धवः । न च मित्रं हि मे तादृग्यः कुर्यादौर्ध्वदैहिकम

na me 'sti santatistāta na suhṛnna ca bāndhavaḥ / na ca mitraṃ hi me tādṛgyaḥ kuryādaurdhvadaihikam

प्रेतत्वं सुस्थिरं तेन मम जातं नृपोत्तम । एकादशं त्रिपक्षं च षाण्मासिकमथाब्दिकम । प्रतिमास्यानि चान्यानि एवं श्राद्धानि षोडश

pretatvaṃ susthiraṃ tena mama jātaṃ nṛpottama / ekādaśaṃ tripakṣaṃ ca ṣāṇmāsikamathābdikam / pratimāsyāni cānyāni evaṃ śrāddhāni ṣoḍaśa

यस्यैतानि न दीयन्ते प्रेतश्राद्धानि भूपते । प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि

yasyaitāni na dīyante pretaśrāddhāni bhūpate / pretatvaṃ susthiraṃ tasya dattaiḥ śrāddhaśatairapi

एवं ज्ञात्वा महाराज प्रेतत्वादुद्धरस्व माम । वर्णानां चापि सर्वेषां राजा बन्धुरिहोच्यते

evaṃ jñātvā mahārāja pretatvāduddharasva mām / varṇānāṃ cāpi sarveṣāṃ rājā bandhurihocyate

तन्मां तारय राजेन्द्र मणिरत्नं ददामि ते । यथा मम शुभावाप्तिर्भवेन्नृपवरोत्तम

tanmāṃ tāraya rājendra maṇiratnaṃ dadāmi te / yathā mama śubhāvāptirbhavennṛpavarottama

तथा कार्यं महाबाहो कृपा यदि मयीष्यते । आत्मनश्च कुरु क्षिप्रं सर्वमेवौर्ध्वेदैहिकम

tathā kāryaṃ mahābāho kṛpā yadi mayīṣyate / ātmanaśca kuru kṣipraṃ sarvamevaurdhvedaihikam

नृपतिरुवाच । कथं प्रेता भवन्तीह कृतैरप्यौर्ध्वदैहिकैः । पिशाचाश्च भवन्तीह कर्मभिः कैश्च तद्वद

nṛpatiruvāca / kathaṃ pretā bhavantīha kṛtairapyaurdhvadaihikaiḥ / piśācāśca bhavantīha karmabhiḥ kaiśca tadvada

प्रेत उवाच । देवद्रव्यं च ब्रह्मस्वं स्त्रीबालधनसञ्चयम । ये हरन्ति नृपश्रेष्ठ प्रेतयोनिं व्रजन्ति ते

preta uvāca / devadravyaṃ ca brahmasvaṃ strībāladhanasañcayam / ye haranti nṛpaśreṣṭha pretayoniṃ vrajanti te

तापसीं च सगोत्रां च अगम्यां ये भजन्ति हि । भवन्ति ते महाप्रेता अम्बुजानि हरन्ति ये

tāpasīṃ ca sagotrāṃ ca agamyāṃ ye bhajanti hi / bhavanti te mahāpretā ambujāni haranti ye

प्रवालवज्रहर्तारो ये च वस्त्रापहारकाः । तथा हिरण्यहर्तारः संयुगे ऽसन्मुखागताः

pravālavajrahartāro ye ca vastrāpahārakāḥ / tathā hiraṇyahartāraḥ saṃyuge 'sanmukhāgatāḥ

कृतघ्ना नास्तिका रौद्रास्तथा साहसिका नराः । पञ्चयज्ञविनिर्मुक्ता महादानरताश्च ये

kṛtaghnā nāstikā raudrāstathā sāhasikā narāḥ / pañcayajñavinirmuktā mahādānaratāśca ye

स्वामिद्रोहकरा मित्रब्राह्मद्रोहकराश्च ये । तीर्थपापकरा राजञ्जायन्ते प्रेतयोनयः । एवमाद्या महाराज जायन्ते प्रेतयोनयः

svāmidrohakarā mitrabrāhmadrohakarāśca ye / tīrthapāpakarā rājañjāyante pretayonayaḥ / evamādyā mahārāja jāyante pretayonayaḥ

राजोवाच । कथं मुक्ता भवन्तीह प्रेतत्वात्त्वं च ते ऽपि च । कथं चापि मया कार्यमौर्ध्वदैहिकमात्मनः । विधिना केन तत्कार्यं सर्वमेतद्वदस्व मे

rājovāca / kathaṃ muktā bhavantīha pretatvāttvaṃ ca te 'pi ca / kathaṃ cāpi mayā kāryamaurdhvadaihikamātmanaḥ / vidhinā kena tatkāryaṃ sarvametadvadasva me

प्रेत उवाच । शृणु राजेन्द्र संक्षेपाद्विधिं नारायणात्मकम । सच्छास्त्रश्रवणं विष्णोः पूजा सज्जनसंगतिः

preta uvāca / śṛṇu rājendra saṃkṣepādvidhiṃ nārāyaṇātmakam / sacchāstraśravaṇaṃ viṣṇoḥ pūjā sajjanasaṃgatiḥ

प्रेतयोनिविनाशाय भवन्तीति मया श्रुतम । अतो वक्ष्यामि ते विष्णुपूजां प्रेतत्वनाशिनीम

pretayonivināśāya bhavantīti mayā śrutam / ato vakṣyāmi te viṣṇupūjāṃ pretatvanāśinīm

सुवर्णद्वयमाहृत्य मूर्तिं भूप प्रकल्पयेत । नारायणस्य देवस्य सर्वाभरणभूषिताम

suvarṇadvayamāhṛtya mūrtiṃ bhūpa prakalpayet / nārāyaṇasya devasya sarvābharaṇabhūṣitām

पीतवस्त्रयुगाच्छन्नां चन्दनागुरुचर्चिताम । स्नापयेद्विविधैस्तोयैरधिवास्य यजेत्ततः

pītavastrayugācchannāṃ candanāgurucarcitām / snāpayedvividhaistoyairadhivāsya yajettataḥ

पूर्वे तु श्रीधरं देवं दक्षिणे मधुसूदनम । पश्चिमे वानमं देवमुत्तरे च गदाधरम

pūrve tu śrīdharaṃ devaṃ dakṣiṇe madhusūdanam / paścime vānamaṃ devamuttare ca gadādharam

मध्ये पितामहं पूज्य तथा देवं महेश्वरम । पूजयेच्च विधानेन गन्धपुष्पादिभिः पृथक

madhye pitāmahaṃ pūjya tathā devaṃ maheśvaram / pūjayecca vidhānena gandhapuṣpādibhiḥ pṛthak

ततः प्रदक्षिणीकृत्य अग्नौ सन्तर्प्य देवताः । घृतेन दध्ना क्षीरेण विश्वान्देवांस्तथा नृप

tataḥ pradakṣiṇīkṛtya agnau santarpya devatāḥ / ghṛtena dadhnā kṣīreṇa viśvāndevāṃstathā nṛpa

ततः स्नातो विनीतात्मा यजमानः समाहितः । नारायणाग्रे विधिवत्स्वक्रियामौर्ध्वदैहिकीम

tataḥ snāto vinītātmā yajamānaḥ samāhitaḥ / nārāyaṇāgre vidhivatsvakriyāmaurdhvadaihikīm

आरभेत विनीतात्मा क्रोधलोभविवर्जितः । श्राद्धानि कुर्यात्सर्वाणि वृषस्योत्सर्जनं तथा

ārabheta vinītātmā krodhalobhavivarjitaḥ / śrāddhāni kuryātsarvāṇi vṛṣasyotsarjanaṃ tathā

त्रयोदशानां विप्राणां वस्त्रच्छत्राण्युपानहौ । अङ्गुलीयकमुक्तानि भाजनासनभोजनैः

trayodaśānāṃ viprāṇāṃ vastracchatrāṇyupānahau / aṅgulīyakamuktāni bhājanāsanabhojanaiḥ

सान्नाश्च सोदका देया घटाः प्रेतहिताय वै । शय्यादानमथो दत्त्वा घटं प्रेतस्य निर्वपेत

sānnāśca sodakā deyā ghaṭāḥ pretahitāya vai / śayyādānamatho dattvā ghaṭaṃ pretasya nirvapet

नारायणेति सन्नाम संपुटस्थं समर्चयेत । एवं कृत्वाथ विधिवच्छुभाशुभफलं लभेत

nārāyaṇeti sannāma saṃpuṭasthaṃ samarcayet / evaṃ kṛtvātha vidhivacchubhāśubhaphalaṃ labhet

राजोवाच । कथं प्रेतघटं कुर्याद्दद्यात्केन विधानतः । ब्रूहि सर्वानुकम्पार्थं घटं प्रेतविमुक्तिदम

rājovāca / kathaṃ pretaghaṭaṃ kuryāddadyātkena vidhānataḥ / brūhi sarvānukampārthaṃ ghaṭaṃ pretavimuktidam

प्रेत उवाच । साधु पृष्टं महाराज कथयामि निबोध ते । प्रेतत्वं न भवेद्येन दानेन सुदृढेन च

preta uvāca / sādhu pṛṣṭaṃ mahārāja kathayāmi nibodha te / pretatvaṃ na bhavedyena dānena sudṛḍhena ca

दानं प्रेतघटं नाम सर्वाशुभविनाशनम । दुर्लभं सर्वलोकानां दुर्गतिक्षयकारकम

dānaṃ pretaghaṭaṃ nāma sarvāśubhavināśanam / durlabhaṃ sarvalokānāṃ durgatikṣayakārakam

सन्तप्तहाटकमयं तु घटं विधाय ब्रह्मोशकेशवयुतं सह लोकपालैः । क्षीराज्यपूर्णविवरं प्रणिपत्य भक्त्या विप्राय देहि तव दानशतैः किमन्यैः

santaptahāṭakamayaṃ tu ghaṭaṃ vidhāya brahmośakeśavayutaṃ saha lokapālaiḥ / kṣīrājyapūrṇavivaraṃ praṇipatya bhaktyā viprāya dehi tava dānaśataiḥ kimanyaiḥ

ब्रह्मा मध्ये तथा विष्णुः शङ्करः शङ्करो ऽव्ययः । प्राच्यादिषु च तत्कण्ठे लोकपालान्क्रमेण तु

brahmā madhye tathā viṣṇuḥ śaṅkaraḥ śaṅkaro 'vyayaḥ / prācyādiṣu ca tatkaṇṭhe lokapālānkrameṇa tu

सम्पूज्य विधिवद्राजन्धूपैः कुसुमचन्दनैः । ततो दुग्धाज्यसहितं घटं देयं हिरण्मयम

sampūjya vidhivadrājandhūpaiḥ kusumacandanaiḥ / tato dugdhājyasahitaṃ ghaṭaṃ deyaṃ hiraṇmayam

सर्वदानाधिकञ्चैतन्महापातकनाशनम । कर्तव्यं श्रद्धया राजन्प्रेतत्वविनिवृत्तये

sarvadānādhikañcaitanmahāpātakanāśanam / kartavyaṃ śraddhayā rājanpretatvavinivṛttaye

श्रीभागवानुवाच । एवं संजल्षतस्तस्य प्रेतेन नियतात्मनः । सेनाजगामानुपदं हस्त्यश्वरथसंकुला

śrībhāgavānuvāca / evaṃ saṃjalṣatastasya pretena niyatātmanaḥ / senājagāmānupadaṃ hastyaśvarathasaṃkulā

ततो बले समायाते दत्त्वा राज्ञे महामणिम । नमस्कृत्य पुनः प्रार्थ्य प्रेतो ऽदर्शनमीयिवान

tato bale samāyāte dattvā rājñe mahāmaṇim / namaskṛtya punaḥ prārthya preto 'darśanamīyivān

तस्माद्वनाद्विनिष्क्रम्य राजापि स्वपुरं ययौ । स्वपुरं स समासाद्य सर्वं तत्प्रेतभाषितम

tasmādvanādviniṣkramya rājāpi svapuraṃ yayau / svapuraṃ sa samāsādya sarvaṃ tatpretabhāṣitam

चकार विधिवत्पक्षिन्नौर्ध्वदेहादिकं विधिम । तस्य पुण्यप्रदानेन प्रेतो मुक्तो दिवं ययौ

cakāra vidhivatpakṣinnaurdhvadehādikaṃ vidhim / tasya puṇyapradānena preto mukto divaṃ yayau

श्राद्धेन परदत्तेन गतः प्रेतो ऽपि सद्गतिम । किं पुनः पुत्रदत्तेन पिता यातीति चात्भुतम

śrāddhena paradattena gataḥ preto 'pi sadgatim / kiṃ punaḥ putradattena pitā yātīti cātbhutam

इतिहासमिमं पुण्यं शृणोति श्रावयेच्च यः । न तौ प्रेतत्वमायातः पापाचारयुतावपि

itihāsamimaṃ puṇyaṃ śṛṇoti śrāvayecca yaḥ / na tau pretatvamāyātaḥ pāpācārayutāvapi