श्रीगरुडमहापुराणम- 25 श्रीविष्णुरुवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि पुरुषस्त्री विनिर्णयम । जीवन्वापि मृतो वापि पञ्चवर्षाधिको ऽपि वा

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 25 śrīviṣṇuruvāca / ataḥ paraṃ pravakṣyāmi puruṣastrī vinirṇayam / jīvanvāpi mṛto vāpi pañcavarṣādhiko 'pi vā

पूर्णे तु पञ्चमे वर्षे पुमांश्चैव प्रतिष्ठितः । सर्वैन्द्रियाणि जानाति रूपारूपविपर्ययौ

pūrṇe tu pañcame varṣe pumāṃścaiva pratiṣṭhitaḥ / sarvaindriyāṇi jānāti rūpārūpaviparyayau

पूर्वकर्मविपाकेन प्राणिनां वधबन्धनम । विप्रादीनन्त्यजान्सर्वान्पापं मारयति ध्रुवम

pūrvakarmavipākena prāṇināṃ vadhabandhanam / viprādīnantyajānsarvānpāpaṃ mārayati dhruvam

गर्भे नष्टे क्रिया नास्ति दुग्धं देयं मृते शिशौ । परं च पायसं क्षीरं दद्याद्वलविपत्तितः

garbhe naṣṭe kriyā nāsti dugdhaṃ deyaṃ mṛte śiśau / paraṃ ca pāyasaṃ kṣīraṃ dadyādvalavipattitaḥ

एकादशाहं द्वादशाहं वृषं वृषविधिं विना । महादानविहीनं च कुमारे कृत्यमादिशेत

ekādaśāhaṃ dvādaśāhaṃ vṛṣaṃ vṛṣavidhiṃ vinā / mahādānavihīnaṃ ca kumāre kṛtyamādiśet

कुमाराणां चैव बालानां भोजनं वस्त्रवेष्टनम । बाले वा तरुणे वृद्धे घटो भवति वै मृते

kumārāṇāṃ caiva bālānāṃ bhojanaṃ vastraveṣṭanam / bāle vā taruṇe vṛddhe ghaṭo bhavati vai mṛte

भूमौ विनिः क्षिपेद्बालं द्विमासोनं द्विवार्षिकम । ततः परं खगश्रेष्ठ देहदाहो विधोयते

bhūmau viniḥ kṣipedbālaṃ dvimāsonaṃ dvivārṣikam / tataḥ paraṃ khagaśreṣṭha dehadāho vidhoyate

शिशुरा दन्तजननाद्बालः स्याद्यावदाशिखम । कथ्यते सर्वशास्त्रेषु कुमारो मौञ्जिबन्धनात

śiśurā dantajananādbālaḥ syādyāvadāśikham / kathyate sarvaśāstreṣu kumāro mauñjibandhanāt

शूद्रादीनां कथं कुर्यात्संशयो मौञ्जिवर्जनात । गर्भाच्च नवमं हित्वा शिशुरामासषोडशम

śūdrādīnāṃ kathaṃ kuryātsaṃśayo mauñjivarjanāt / garbhācca navamaṃ hitvā śiśurāmāsaṣoḍaśam

बालश्चाथ परञ्ज्ञेय आमाससप्तविंशति । आ पञ्च वर्षात्कौमारः पौगण्डो नवहांयनः

bālaścātha parañjñeya āmāsasaptaviṃśati / ā pañca varṣātkaumāraḥ paugaṇḍo navahāṃyanaḥ

किशोरः षोडशाब्दः स्यात्ततो यौवनमादिशेत । मृतो ऽपि पञ्चमे वर्षे अवृतः सवृतो ऽपि वा

kiśoraḥ ṣoḍaśābdaḥ syāttato yauvanamādiśet / mṛto 'pi pañcame varṣe avṛtaḥ savṛto 'pi vā

पूर्वोक्तमेव कर्तव्यमीहते दशपिण्डकम । स्वल्पकर्मप्रसङ्गाच्च स्वल्पाद्विषयबन्धनात

pūrvoktameva kartavyamīhate daśapiṇḍakam / svalpakarmaprasaṅgācca svalpādviṣayabandhanāt

स्वल्षाद्वपुषि वस्त्राच्च क्रियां स्वल्पामपीच्छति । यावदुपचयो जन्तुर्यावद्विषयवेष्टितः

svalṣādvapuṣi vastrācca kriyāṃ svalpāmapīcchati / yāvadupacayo janturyāvadviṣayaveṣṭitaḥ

यद्यद्यस्योपजीव्यं स्यात्तत्तद्देयमिहेच्छति । ब्रह्मबीजोद्भवाः पुत्रा देवर्षोणां च वल्लभाः

yadyadyasyopajīvyaṃ syāttattaddeyamihecchati / brahmabījodbhavāḥ putrā devarṣoṇāṃ ca vallabhāḥ

यमेन यमदूतैश्च शास्यन्ते निश्चितं खग । बालो वृद्धो युबा वापि घटमिच्छन्ति देहिनः

yamena yamadūtaiśca śāsyante niścitaṃ khaga / bālo vṛddho yubā vāpi ghaṭamicchanti dehinaḥ

सुखं दुः खं सदा वेत्ति देही वै सर्वगस्त्विह । परित्यज्य तदात्मानं जीर्णां त्वचमिवोरगः

sukhaṃ duḥ khaṃ sadā vetti dehī vai sarvagastviha / parityajya tadātmānaṃ jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो वायुभृतः क्षुधान्वितः । तस्माद्देयानि दानानि मृते बाले सुनिश्चितम

aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo vāyubhṛtaḥ kṣudhānvitaḥ / tasmāddeyāni dānāni mṛte bāle suniścitam

जन्मतः पञ्च वर्षाणि भुङ्क्ते दत्तमसंस्कृतम । पञ्चवर्षाधिके बाले विपत्तिर्यदि जायते

janmataḥ pañca varṣāṇi bhuṅkte dattamasaṃskṛtam / pañcavarṣādhike bāle vipattiryadi jāyate

वृषोत्सर्गादिकं कर्म सपिण्डीकरणं विना । द्वादशे हनि सम्प्राप्ते कुर्याच्छ्राद्धानि षोडश

vṛṣotsargādikaṃ karma sapiṇḍīkaraṇaṃ vinā / dvādaśe hani samprāpte kuryācchrāddhāni ṣoḍaśa

पायसेन गुडेनापि पिण्डान्दद्याद्यथाक्रमम । उदकुम्भप्रदानं च पद (उप) दानानि यानि च

pāyasena guḍenāpi piṇḍāndadyādyathākramam / udakumbhapradānaṃ ca pada (upa) dānāni yāni ca

भोजनानि द्विजे दद्यान्महादानादि शक्तितः । दीपदानादि यत्किञ्चित्पञ्चवर्षाधिके सदा

bhojanāni dvije dadyānmahādānādi śaktitaḥ / dīpadānādi yatkiñcitpañcavarṣādhike sadā

कर्तव्यं च खगश्रेष्ठ व्रतात्प्राक प्रेततृप्तये । यदा नक्रियते सर्वं मुद्गलत्वं स गच्छति

kartavyaṃ ca khagaśreṣṭha vratātprāk pretatṛptaye / yadā nakriyate sarvaṃ mudgalatvaṃ sa gacchati

व्रतात्प्राङ्गेव देयं तु ततः पितृगणस्य च । स्वाहाकारेण वै कुर्यादेकोद्दिष्टानि षोडश

vratātprāṅgeva deyaṃ tu tataḥ pitṛgaṇasya ca / svāhākāreṇa vai kuryādekoddiṣṭāni ṣoḍaśa

ऋजुदर्भैस्तिलैः शुक्लैः प्राचीनावीति निश्चितम । अपसव्यं च कर्तव्यं कृते यान्ति परां गतिम

ṛjudarbhaistilaiḥ śuklaiḥ prācīnāvīti niścitam / apasavyaṃ ca kartavyaṃ kṛte yānti parāṃ gatim

पुनश्चिरायुषो भूत्वा जायन्ते स्वकुले ध्रुवम । सर्वसौख्यप्रदः पुत्रः पित्रोः प्रीतिविवर्धनः

punaścirāyuṣo bhūtvā jāyante svakule dhruvam / sarvasaukhyapradaḥ putraḥ pitroḥ prītivivardhanaḥ

आकाशमेकं हि यथा चन्द्रादित्यौ यथैकतः । घटादिषु पृथक सर्वं पश्य रूपं च तत्समम

ākāśamekaṃ hi yathā candrādityau yathaikataḥ / ghaṭādiṣu pṛthak sarvaṃ paśya rūpaṃ ca tatsamam

आत्मा तथैव सर्वेषु पुत्त्रेषु विचरेत्सदा । या यस्य प्रकृतिः पूर्वं शुक्रशोणितसङ्गमे

ātmā tathaiva sarveṣu puttreṣu vicaretsadā / yā yasya prakṛtiḥ pūrvaṃ śukraśoṇitasaṅgame

सा (स) तेन भावयोगेन पुत्त्रास्तत्कर्मकारिणः । पितृरूपं समादाय कस्यचिज्जायते सुतः

sā (sa) tena bhāvayogena puttrāstatkarmakāriṇaḥ / pitṛrūpaṃ samādāya kasyacijjāyate sutaḥ

पितृतः को ऽपि रूपाढ्यो गुणज्ञो दानतत्परः । सदृशः को ऽपि लोके ऽस्मिन्न भूतो न भविष्यति

pitṛtaḥ ko 'pi rūpāḍhyo guṇajño dānatatparaḥ / sadṛśaḥ ko 'pi loke 'sminna bhūto na bhaviṣyati

अन्धादन्धो न भवति मूकान्मूको न जायते । बधिराद्बधिरो नैव विद्यावान्विदुषो न हि । अनुरूपा न दृश्यन्ते मदीयं वचनं शृणु

andhādandho na bhavati mūkānmūko na jāyate / badhirādbadhiro naiva vidyāvānviduṣo na hi / anurūpā na dṛśyante madīyaṃ vacanaṃ śṛṇu

गरुड उवाच । औरसक्षेत्रजाद्याश्च पुत्त्रा दशविधाः स्मृताः । संगृहीतः सुतो यस्तु दासीपुत्त्रश्च तेन किम

garuḍa uvāca / aurasakṣetrajādyāśca puttrā daśavidhāḥ smṛtāḥ / saṃgṛhītaḥ suto yastu dāsīputtraśca tena kim

काङ्कां गतिमवाप्नोति जायो मृत्युवशं गतः । भवेन्न दुहिता यस्य न दौहित्रो न वा सुतः

kāṅkāṃ gatimavāpnoti jāyo mṛtyuvaśaṃ gataḥ / bhavenna duhitā yasya na dauhitro na vā sutaḥ

श्राद्धं तस्य कथं कार्यं विधिना केन तद्भवेत । श्रीभगवानुवाच । मुखं दृष्ट्वा तु पुत्रस्य मुच्यते पैतृकादृणात

śrāddhaṃ tasya kathaṃ kāryaṃ vidhinā kena tadbhavet / śrībhagavānuvāca / mukhaṃ dṛṣṭvā tu putrasya mucyate paitṛkādṛṇāt

पौत्त्रस्य दर्शनाज्जन्तुर्मुच्यते चः ऋणत्रयात । लोकानन्त्यं दिवः प्राप्तिः पुत्त्रपौत्त्र प्रपौत्त्रकैः

pauttrasya darśanājjanturmucyate caḥ ṛṇatrayāt / lokānantyaṃ divaḥ prāptiḥ puttrapauttra prapauttrakaiḥ

अन्यक्षेत्रोद्भवाद्या ये भुक्तिमात्रप्रदाः सुताः । कुर्वीत पार्वणं श्राद्धमारैसो विधिवत्सुतः

anyakṣetrodbhavādyā ye bhuktimātrapradāḥ sutāḥ / kurvīta pārvaṇaṃ śrāddhamāraiso vidhivatsutaḥ

कुर्वन्त्यन्ये सुताः श्राद्धमे कोद्दिष्टं न पार्वणम । ब्राह्मोढाजस्तून्नयति संगृहीतस्त्वधो नयेत । श्राद्धं सांवत्सरं कुर्वञ्जायते नरकाय वै

kurvantyanye sutāḥ śrāddhame koddiṣṭaṃ na pārvaṇam / brāhmoḍhājastūnnayati saṃgṛhītastvadho nayet / śrāddhaṃ sāṃvatsaraṃ kurvañjāyate narakāya vai

सर्वदानानि देयानि ह्यन्न दानादृते खग । संगृहीतः सुतः कुर्यादेकोद्दिष्टं न पार्वणम

sarvadānāni deyāni hyanna dānādṛte khaga / saṃgṛhītaḥ sutaḥ kuryādekoddiṣṭaṃ na pārvaṇam

प्रत्यब्दं पितृमातृभ्यां श्राद्धं दत्त्वा न लिप्यते । एकोद्दिष्टं परित्यज्य पार्वणं कुरुते यदि

pratyabdaṃ pitṛmātṛbhyāṃ śrāddhaṃ dattvā na lipyate / ekoddiṣṭaṃ parityajya pārvaṇaṃ kurute yadi

आत्मानं च पितॄंश्चैव स नयेद्यममन्दिरम । संगृहीतस्तु यः केचिद्दासीपुत्त्रादयश्च ये

ātmānaṃ ca pitṝṃścaiva sa nayedyamamandiram / saṃgṛhītastu yaḥ keciddāsīputtrādayaśca ye

तीर्थे कुर्युः पितृश्राद्धं दानं (मासं) दद्युर्द्विजन्मने । संगृहीतसुतो भूत्वा पाकं वा यः प्रयच्छति

tīrthe kuryuḥ pitṛśrāddhaṃ dānaṃ (māsaṃ) dadyurdvijanmane / saṃgṛhītasuto bhūtvā pākaṃ vā yaḥ prayacchati

वृथा श्राद्धं विजानीयाच्छूद्रान्नेन यथा द्विजः । न प्रीणयति तच्छ्राद्धं पितामहमुखान्पितॄन । एवं ज्ञात्वा स्वगश्रेष्ठ हीनजातीन्सुतांस्त्यजेत

vṛthā śrāddhaṃ vijānīyācchūdrānnena yathā dvijaḥ / na prīṇayati tacchrāddhaṃ pitāmahamukhānpitṝn / evaṃ jñātvā svagaśreṣṭha hīnajātīnsutāṃstyajet

(ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातश्चाण्डालादधमः स्मृतः ) । यस्तु प्रव्रजिताज्जातो ब्राह्मण्यां शूद्रतश्च यः

(brāhmaṇyāṃ brāhmaṇājjātaścāṇḍālādadhamaḥ smṛtaḥ ) / yastu pravrajitājjāto brāhmaṇyāṃ śūdrataśca yaḥ

द्वावेतौ विद्धि चाण्डालौ सगोत्राद्यस्तु जायते । स्वर्यातिविहितान्पुत्रः समुत्पाद्य खगेश्वर

dvāvetau viddhi cāṇḍālau sagotrādyastu jāyate / svaryātivihitānputraḥ samutpādya khageśvara

तैः सुवृत्तैः सुखं प्राप्यं कुवृत्तैर्नरकं व्रजेत । हीनजातिसमुद्भूतैः सुवृत्तैः सुखमेधते

taiḥ suvṛttaiḥ sukhaṃ prāpyaṃ kuvṛttairnarakaṃ vrajet / hīnajātisamudbhūtaiḥ suvṛttaiḥ sukhamedhate

कलिकलुषविमुक्तः पूजितः सिद्धसङ्घैरमरचमरमालावीज्यमानो ऽप्सरोभिः । पितृशतमपि बन्धून्पुत्त्रपौत्त्रप्रपौत्त्रानपि नरकनिमग्नानुद्धरेदेक एव

kalikaluṣavimuktaḥ pūjitaḥ siddhasaṅghairamaracamaramālāvījyamāno 'psarobhiḥ / pitṛśatamapi bandhūnputtrapauttraprapauttrānapi narakanimagnānuddharedeka eva