श्रीगरुडमहापुराणम- 6 गरुड उवाच । अपि साधनयुक्तस्य तीर्थदानरतस्य च । अकृते तु वृषोत्सर्गे परलोकगतिर्न हि

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 6 garuḍa uvāca / api sādhanayuktasya tīrthadānaratasya ca / akṛte tu vṛṣotsarge paralokagatirna hi

तस्मात कृष्ण वृषोत्सर्गः कर्तव्य इति मे श्रुतम । किं फलं वृषयज्ञस्य पुरा केन कृतो हरे

tasmāt kṛṣṇa vṛṣotsargaḥ kartavya iti me śrutam / kiṃ phalaṃ vṛṣayajñasya purā kena kṛto hare

अनड्वान कीदृशः प्रोक्तः कस्मिन काले विशेषतः । को विधिस्तस्य निर्दिष्टः सर्वं मे कृपया वद

anaḍvān kīdṛśaḥ proktaḥ kasmin kāle viśeṣataḥ / ko vidhistasya nirdiṣṭaḥ sarvaṃ me kṛpayā vada

श्रीकृष्ण उवाच । इतिहासं महापुण्यं प्रवक्ष्यामि खगेश्वर । ब्रह्मपुत्रेण यत प्रोक्तं राजानं वीरवाहनम

śrīkṛṣṇa uvāca / itihāsaṃ mahāpuṇyaṃ pravakṣyāmi khageśvara / brahmaputreṇa yat proktaṃ rājānaṃ vīravāhanam

विराधनगरे राजा वीरवाहननामकः । धर्मात्मा सत्यसन्धश्च वदान्यो विप्रतुष्टिकृत

virādhanagare rājā vīravāhananāmakaḥ / dharmātmā satyasandhaśca vadānyo vipratuṣṭikṛt

स कदाचिद्वनं वीरो महात्माखेटकं गतः । किञ्चित प्रष्टुमनास्तार्क्ष्य वसिष्ठस्याश्रमं ययौ

sa kadācidvanaṃ vīro mahātmākheṭakaṃ gataḥ / kiñcit praṣṭumanāstārkṣya vasiṣṭhasyāśramaṃ yayau

नमस्कृत्य मुनिं तत्र कृतासनपरिग्रहः । पश्रयावनतो राजा पप्रच्छ ऋषिसंसदि

namaskṛtya muniṃ tatra kṛtāsanaparigrahaḥ / paśrayāvanato rājā papraccha ṛṣisaṃsadi

राजोवाच । मुने मया कृतो धर्मो यथाशक्ति प्रयत्नतः । यमस्य शासनं श्रुत्वा बिभेमि नितरां हृदि

rājovāca / mune mayā kṛto dharmo yathāśakti prayatnataḥ / yamasya śāsanaṃ śrutvā bibhemi nitarāṃ hṛdi

यमञ्च यमदूतांश्च निरयान घोरदर्शनान । न पश्यामि महाभाग तथा वद दयानिधे

yamañca yamadūtāṃśca nirayān ghoradarśanān / na paśyāmi mahābhāga tathā vada dayānidhe

वसिष्ठ उवाच । धर्मा बहुविधा राजन वर्ण्यन्ते शास्त्रकोविदैः । सूक्ष्मत्वान्न विजानन्ति कर्ममार्गविमोहिताः

vasiṣṭha uvāca / dharmā bahuvidhā rājan varṇyante śāstrakovidaiḥ / sūkṣmatvānna vijānanti karmamārgavimohitāḥ

दानं तीर्थं तपो यज्ञाः संन्यासः पैतृको महः । धर्मेषु गृह्यमाणेषु वृषोत्सर्गो विशेषितः

dānaṃ tīrthaṃ tapo yajñāḥ saṃnyāsaḥ paitṛko mahaḥ / dharmeṣu gṛhyamāṇeṣu vṛṣotsargo viśeṣitaḥ

एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येको ऽपि गयां व्रजेत । यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत

eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko 'pi gayāṃ vrajet / yajeta vāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet

ब्रह्महत्यादिपापानि ज्ञानाज्ञानकृतानि च । नीलोद्वाहेन शुध्येत्तु समुद्रप्लवनेन वा

brahmahatyādipāpāni jñānājñānakṛtāni ca / nīlodvāhena śudhyettu samudraplavanena vā

एकादशाहे राजेन्द्र यस्य नोत्सूज्यते वृषः । प्रेतत्वं निश्चलं तस्य कृतैः श्राद्धैस्तु किं भवेत

ekādaśāhe rājendra yasya notsūjyate vṛṣaḥ / pretatvaṃ niścalaṃ tasya kṛtaiḥ śrāddhaistu kiṃ bhavet

यथाकथञ्चित कर्तव्यस्तीर्थे वा पत्तने ऽथ वा । वृषयज्ञैः प्रमुच्यते नान्यथा साधनैः खग

yathākathañcit kartavyastīrthe vā pattane 'tha vā / vṛṣayajñaiḥ pramucyate nānyathā sādhanaiḥ khaga

वृषभं पञ्चकल्याणं युवानं कृष्णकंबलम । गोयूथमध्ये नितरां विचरन्तं विधानतः

vṛṣabhaṃ pañcakalyāṇaṃ yuvānaṃ kṛṣṇakaṃbalam / goyūthamadhye nitarāṃ vicarantaṃ vidhānataḥ

चतसृभिर्वत्सकाभिर्द्वाभ्याञ्चैवैकया खग । विवाह्य मङ्गलद्रव्यैर्मन्त्रवत्तं समुत्सृजेत

catasṛbhirvatsakābhirdvābhyāñcaivaikayā khaga / vivāhya maṅgaladravyairmantravattaṃ samutsṛjet

इह रतीति षडृग्भिर्हेमं कुर्याद्विभावसोः । कार्तिक्यां माघवैशाख्यां संक्रमे पातपर्वसु

iha ratīti ṣaḍṛgbhirhemaṃ kuryādvibhāvasoḥ / kārtikyāṃ māghavaiśākhyāṃ saṃkrame pātaparvasu

तीर्थे पित्र्येक्षयाहे च विशेषेण प्रशस्यते । लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पाण्डुरः

tīrthe pitryekṣayāhe ca viśeṣeṇa praśasyate / lohito yastu varṇena mukhe pucche ca pāṇḍuraḥ

पीतः खुरविषाणेषु स नीलो वृष उच्यते । श्वेतवर्णो भवेद्विप्रो लोहितः क्षत्त्र उच्यते

pītaḥ khuraviṣāṇeṣu sa nīlo vṛṣa ucyate / śvetavarṇo bhavedvipro lohitaḥ kṣattra ucyate

पीतवर्णो भवेद्वैश्यः शूद्रः कृष्णः स्मृतो बुधैः । यथावर्णं समुद्दिष्टो वर्णेषु ब्राह्मणादिषु

pītavarṇo bhavedvaiśyaḥ śūdraḥ kṛṣṇaḥ smṛto budhaiḥ / yathāvarṇaṃ samuddiṣṭo varṇeṣu brāhmaṇādiṣu

अथ वा रक्तवर्णस्तु सर्वेषामेव शस्यते । पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः

atha vā raktavarṇastu sarveṣāmeva śasyate / pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ

आशासते सुतं जातं वृषोत्सर्गं करिष्यति । धर्मस्त्वं वृषरूपेण जगदानन्ददायकः

āśāsate sutaṃ jātaṃ vṛṣotsargaṃ kariṣyati / dharmastvaṃ vṛṣarūpeṇa jagadānandadāyakaḥ

अष्टमूर्तेरधिष्ठानमतः शान्तिं प्रयच्छ मे । गङ्गायमुनयोः पेयमन्तर्वेदि तृणं चर

aṣṭamūrteradhiṣṭhānamataḥ śāntiṃ prayaccha me / gaṅgāyamunayoḥ peyamantarvedi tṛṇaṃ cara

धर्मराजस्य पुरतो वाच्यं मे सुकृतं वृष । दक्षिणांसे त्रिशूलाङ्कं वामोरौ चक्रचिह्नितम

dharmarājasya purato vācyaṃ me sukṛtaṃ vṛṣa / dakṣiṇāṃse triśūlāṅkaṃ vāmorau cakracihnitam

इति संप्रार्थ्य वृषभं गन्धपुष्पाक्षतादिभिः । वृषं तत्सतरीयुक्तं पूजयित्वा समुत्सृजेत

iti saṃprārthya vṛṣabhaṃ gandhapuṣpākṣatādibhiḥ / vṛṣaṃ tatsatarīyuktaṃ pūjayitvā samutsṛjet

तस्माद्राजन विधानेन वृषोत्सर्गं समाचर । बहुसाधनयुक्तस्य नान्यथा सद्गतिस्तव

tasmādrājan vidhānena vṛṣotsargaṃ samācara / bahusādhanayuktasya nānyathā sadgatistava

आसीत्त्रेतायुगे पूर्वं विदेहनगरे नृप । ब्राह्मणो धर्मवत्सेति स्वकर्मनिरतः सुधीः

āsīttretāyuge pūrvaṃ videhanagare nṛpa / brāhmaṇo dharmavatseti svakarmanirataḥ sudhīḥ

विष्णुभक्तो ऽतितेजस्वी यथालाभेन तुष्टिकृत । पितृपर्वणि संप्राप्ते कुशार्यो काननं ययौ

viṣṇubhakto 'titejasvī yathālābhena tuṣṭikṛt / pitṛparvaṇi saṃprāpte kuśāryo kānanaṃ yayau

अटन्नितस्ततस्तत्र चिन्वन कुशपलाशकम । सहसोपेत्य पुरुषाश्चात्वारश्चारुदर्शनाः

aṭannitastatastatra cinvan kuśapalāśakam / sahasopetya puruṣāścātvāraścārudarśanāḥ

विभ्रान्तमनसं गृह्य प्रत्यग्जग्मुर्विहायसा । बहुवृक्षसमाकीर्णं गिरिदुर्गभयानकम

vibhrāntamanasaṃ gṛhya pratyagjagmurvihāyasā / bahuvṛkṣasamākīrṇaṃ giridurgabhayānakam

वनाद्वनान्तरं निन्युर्नदीनदसमाकुलम । स तत्र नगरं राजन ददर्श बहुविस्तरम

vanādvanāntaraṃ ninyurnadīnadasamākulam / sa tatra nagaraṃ rājan dadarśa bahuvistaram

गोपुरद्वाररचितं सौधप्रासादमण्डितम । चत्वरापणपण्यादिनरनारीसमाकुलम

gopuradvāraracitaṃ saudhaprāsādamaṇḍitam / catvarāpaṇapaṇyādinaranārīsamākulam

तूर्यद्वन्द्वाभिनिर्घोषवीणापटहनादितम । कांश्चित्क्षुधार्दितान्दीनान्मलिनान्विगतौजसः

tūryadvandvābhinirghoṣavīṇāpaṭahanāditam / kāṃścitkṣudhārditāndīnānmalinānvigataujasaḥ

ततो ऽतितुष्टान्मलिनान्वस्त्रखण्डसमावृतान । अग्रतो हृष्टपुष्टांश्च स्वर्णवस्त्रोपशोभितान

tato 'tituṣṭānmalinānvastrakhaṇḍasamāvṛtān / agrato hṛṣṭapuṣṭāṃśca svarṇavastropaśobhitān

ततो ऽपि सुरसंकाशान्स दृष्ट्वा विस्मितो ऽभवत । किं स्वप्न उत माया वै मदीयो मानसो भ्रमः

tato 'pi surasaṃkāśānsa dṛṣṭvā vismito 'bhavat / kiṃ svapna uta māyā vai madīyo mānaso bhramaḥ

सन्दिहानं द्विजं निन्युः पुरुषा राजसन्निधिम । सतद्ददर्श विप्रस्तु स्वर्णप्रासादमन्दिरे

sandihānaṃ dvijaṃ ninyuḥ puruṣā rājasannidhim / sataddadarśa viprastu svarṇaprāsādamandire

सिंहासनंमहादिव्यं छत्रचामरवीजितम । तत्रोप विष्टं राजानं किरीटकनकोज्ज्वलम

siṃhāsanaṃmahādivyaṃ chatracāmaravījitam / tatropa viṣṭaṃ rājānaṃ kirīṭakanakojjvalam

महत्या च श्रिया युक्तं स्तूयमानं सुवन्दिभिः । राजापि दृष्ट्वा तं विप्रं प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः

mahatyā ca śriyā yuktaṃ stūyamānaṃ suvandibhiḥ / rājāpi dṛṣṭvā taṃ vipraṃ pratyutthāya kṛtāñjaliḥ

पूजयामास विधिवन्मधुपर्कास नादिभिः । सन्तुष्टमनसं देवमस्तौषीत्परया मुदा

pūjayāmāsa vidhivanmadhuparkāsa nādibhiḥ / santuṣṭamanasaṃ devamastauṣītparayā mudā

अद्य मे सफलं जन्म पावितञ्च कुलं प्रभो । विष्णुभक्तस्य धर्मस्य यत्ते दृग्गोचरं गतः

adya me saphalaṃ janma pāvitañca kulaṃ prabho / viṣṇubhaktasya dharmasya yatte dṛggocaraṃ gataḥ

नत्वा स्तुत्वा बहुविधमुवाचानुवसन्नृपः । यतः समागतो देवः पुनस्तत्रैव नीयताम

natvā stutvā bahuvidhamuvācānuvasannṛpaḥ / yataḥ samāgato devaḥ punastatraiva nīyatām

इति श्रुत्वा वचो राज्ञः पप्रच्छ द्विजपुङ्गवः । ब्राह्मण उवाच । को ऽयं देश- कुतो लोका उत्तमा मध्यमाधमाः

iti śrutvā vaco rājñaḥ papraccha dvijapuṅgavaḥ / brāhmaṇa uvāca / ko 'yaṃ deśa- kuto lokā uttamā madhyamādhamāḥ

केन पुण्येन तु भवान्पारमेष्ट्यविभूषितः । किमर्थमहमानीतः पुनस्तत्रैव नीयते

kena puṇyena tu bhavānpārameṣṭyavibhūṣitaḥ / kimarthamahamānītaḥ punastatraiva nīyate

अपूर्वमिव पश्यामि सर्वं स्वप्नगतो यथा । राजोवाच । स्वधर्मनिरतो यस्तु हरिभक्तिरतः सदा

apūrvamiva paśyāmi sarvaṃ svapnagato yathā / rājovāca / svadharmanirato yastu haribhaktirataḥ sadā

विरक्त इन्द्रियार्थेभ्यः स मे पूज्यो न संशयः । तीर्थयात्रापरो नित्यं वृषोत्सर्गविशेषवित

virakta indriyārthebhyaḥ sa me pūjyo na saṃśayaḥ / tīrthayātrāparo nityaṃ vṛṣotsargaviśeṣavit

सत्यदानपरो यस्तु स नमस्यो दिवौकसाम । दर्शनार्थमिहानीतः पूजार्हश्च परन्तप

satyadānaparo yastu sa namasyo divaukasām / darśanārthamihānītaḥ pūjārhaśca parantapa

अनुगृहाण मां देव क्षमस्व मम साहसम । इत्युक्त्वा दर्शयामास मन्त्रिणां संज्ञया भ्रुवः

anugṛhāṇa māṃ deva kṣamasva mama sāhasam / ityuktvā darśayāmāsa mantriṇāṃ saṃjñayā bhruvaḥ

वदिष्यति समग्रं ते स्वयं वक्तुं न साम्प्रतम । सामन्तः सर्ववेदज्ञो ज्ञात्वा हार्दं नृपस्य च

vadiṣyati samagraṃ te svayaṃ vaktuṃ na sāmpratam / sāmantaḥ sarvavedajño jñātvā hārdaṃ nṛpasya ca

विपश्चिदुवाच । पूर्वजन्मनि वैश्यो ऽयं विश्वम्भर इति श्रुतः । विराधनगरे विप्र द्विजदेवविभूषिते

vipaściduvāca / pūrvajanmani vaiśyo 'yaṃ viśvambhara iti śrutaḥ / virādhanagare vipra dvijadevavibhūṣite

वैश्यवृत्त्या सदा जीवन्कुटुम्बपरिपालकः । गवां शुश्रूषको नित्यं ब्राह्मणानाञ्च पूजकः

vaiśyavṛttyā sadā jīvankuṭumbaparipālakaḥ / gavāṃ śuśrūṣako nityaṃ brāhmaṇānāñca pūjakaḥ

पात्रदानपरो नित्यमातिथेयाग्निसेवकः । गार्हस्थ्यं विधिवच्चक्रे भार्यया सत्यमेधया

pātradānaparo nityamātitheyāgnisevakaḥ / gārhasthyaṃ vidhivaccakre bhāryayā satyamedhayā

स्मार्तेन लोकानजयच्छ्रौतेन त हविर्भुजः । कदाचिद्बन्धुभिः साकं कृत्वा तीर्थानि भूरिशः

smārtena lokānajayacchrautena ta havirbhujaḥ / kadācidbandhubhiḥ sākaṃ kṛtvā tīrthāni bhūriśaḥ

यावदायाति सदनं दृष्टवाल्लोंमशं पथि । दण्डवत्प्रणिपत्याशु कृताञ्जलिपुटं स्थितम

yāvadāyāti sadanaṃ dṛṣṭavālloṃmaśaṃ pathi / daṇḍavatpraṇipatyāśu kṛtāñjalipuṭaṃ sthitam

पप्रच्छ विनयोपेतं करुणावारिवारिधिः । ऋषिरुवाच । कुत आगम्यते साधो ब्राह्मणैर्बन्धुभिर्युतः

papraccha vinayopetaṃ karuṇāvārivāridhiḥ / ṛṣiruvāca / kuta āgamyate sādho brāhmaṇairbandhubhiryutaḥ

दृष्ट्वा त्वां धर्मनिलयं प्रक्लिन्नं मानसं मम । विश्वम्भर उवाच । शीर्यमाणं शरीरं हि ज्ञात्वा मृत्युं पुरः स्थितम

dṛṣṭvā tvāṃ dharmanilayaṃ praklinnaṃ mānasaṃ mama / viśvambhara uvāca / śīryamāṇaṃ śarīraṃ hi jñātvā mṛtyuṃ puraḥ sthitam

भर्यया धर्मचारिण्या तीर्थयात्रां विनिर्गतः । कृत्वा तीर्थानि विधिवद्विश्राण्य विपुलं वसु

bharyayā dharmacāriṇyā tīrthayātrāṃ vinirgataḥ / kṛtvā tīrthāni vidhivadviśrāṇya vipulaṃ vasu

यावद्ब्रजाम्यहं वेश्म भवान दृष्टिपथं गतः । लोमश उवाच । तीर्थानि सन्ति भूरीणि वर्षैऽस्मिन भारते शुभे

yāvadbrajāmyahaṃ veśma bhavān dṛṣṭipathaṃ gataḥ / lomaśa uvāca / tīrthāni santi bhūrīṇi varṣai'smin bhārate śubhe

यत्त्वया ह्युपचीर्णानि तानि सर्वाणि मे वद । वैश्य उवाच । गङ्गा च सूर्य तनया महापुण्या सरस्वती

yattvayā hyupacīrṇāni tāni sarvāṇi me vada / vaiśya uvāca / gaṅgā ca sūrya tanayā mahāpuṇyā sarasvatī

दशाश्वमेधैरयजद्यत्र ब्रह्मा सुरेश्वरः । तीर्थराजस्ततः काशी महादेवो दयानिधिः

daśāśvamedhairayajadyatra brahmā sureśvaraḥ / tīrtharājastataḥ kāśī mahādevo dayānidhiḥ

मृतानां यत्र जन्तूनां कर्णे जपति तारकम । पुलहस्याश्रमं पुण्यं फल्गुतीर्थञ्च गण्डकी

mṛtānāṃ yatra jantūnāṃ karṇe japati tārakam / pulahasyāśramaṃ puṇyaṃ phalgutīrthañca gaṇḍakī

चक्रतीर्थं नैमिषञ्च शिवतीर्थमनन्तकम । गोप्रतारकनागेशमयोध्याबिन्दुसंज्ञितम

cakratīrthaṃ naimiṣañca śivatīrthamanantakam / gopratārakanāgeśamayodhyābindusaṃjñitam

यत्रास्त मुक्तिदः साक्षाद्रामो राजीवलोचनः । आग्नेयं वायुकौबेरं कौमारं भूरुहां पुनः

yatrāsta muktidaḥ sākṣādrāmo rājīvalocanaḥ / āgneyaṃ vāyukauberaṃ kaumāraṃ bhūruhāṃ punaḥ

सौकरं मथुरा यत्र नित्यं सन्निहतो हरिः । पुष्करं सत्यतीर्थञ्च ज्वालतीर्थं दिनेश्वरम

saukaraṃ mathurā yatra nityaṃ sannihato hariḥ / puṣkaraṃ satyatīrthañca jvālatīrthaṃ dineśvaram

इन्द्रतीर्थं कुरुक्षेत्रं यत्र प्राची सरस्वती । तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या मलयः कृष्णवेणिका

indratīrthaṃ kurukṣetraṃ yatra prācī sarasvatī / tāpī payoṣṇī nirvindhyā malayaḥ kṛṣṇaveṇikā

गोदावरी दण्डकञ्च ताम्रचूडं सदोदकम । द्यावाभूमीश्वरं दृष्ट्वा श्रीशैलः पर्वतेश्वरः

godāvarī daṇḍakañca tāmracūḍaṃ sadodakam / dyāvābhūmīśvaraṃ dṛṣṭvā śrīśailaḥ parvateśvaraḥ

असंख्यलिङ्गतीर्थानि यत्र सन्ति सदा मुने । वेङ्कटाद्रौ महातेजाः श्रीरङ्गाख्यः स्वयं हरिः

asaṃkhyaliṅgatīrthāni yatra santi sadā mune / veṅkaṭādrau mahātejāḥ śrīraṅgākhyaḥ svayaṃ hariḥ

वेङ्कटी नाम तत्रैव देवी महिषमर्दिनी । चन्द्रतीर्थं भद्रवटः कावेरीकुटिलाचलौ

veṅkaṭī nāma tatraiva devī mahiṣamardinī / candratīrthaṃ bhadravaṭaḥ kāverīkuṭilācalau

अवटोदा ताम्रपर्णो त्रिकृटः कोल्लको गिरिः । वासिष्ठं ब्रह्मतीर्थञ्च ज्ञानतीर्थं महोदधिः

avaṭodā tāmraparṇo trikṛṭaḥ kollako giriḥ / vāsiṣṭhaṃ brahmatīrthañca jñānatīrthaṃ mahodadhiḥ

हृषीकेशं विराजञ्च विशालं नीलपर्वतः । भीमकूटः श्वेतगिरी रुद्रतीर्थमुमावनम

hṛṣīkeśaṃ virājañca viśālaṃ nīlaparvataḥ / bhīmakūṭaḥ śvetagirī rudratīrthamumāvanam

अवाप गिरिजा देवी तपसा यत्र शङ्करम । वारुणं सूर्यतीर्थञ्च हंसतीर्थं महोदयम

avāpa girijā devī tapasā yatra śaṅkaram / vāruṇaṃ sūryatīrthañca haṃsatīrthaṃ mahodayam

निमज्ज्य यत्र काकोला राजहंसत्वमाययुः । असुरो यत्र देवत्वमवाप स्नानमात्रतः

nimajjya yatra kākolā rājahaṃsatvamāyayuḥ / asuro yatra devatvamavāpa snānamātrataḥ

विश्वरूपं वन्दितीर्थं रत्नेशः कुहकाचलः । नरनारायणं दृष्ट्वा मुच्यते पापकोटिभिः

viśvarūpaṃ vanditīrthaṃ ratneśaḥ kuhakācalaḥ / naranārāyaṇaṃ dṛṣṭvā mucyate pāpakoṭibhiḥ

सरस्वतीदृषद्वत्यौ नर्मदा शर्मदा नृणाम । नीलकण्ठं महाकालं पुण्यं चामरकण्टकम

sarasvatīdṛṣadvatyau narmadā śarmadā nṛṇām / nīlakaṇṭhaṃ mahākālaṃ puṇyaṃ cāmarakaṇṭakam

चन्द्रभागा वेत्रवती वीरभद्रं गणेश्वरम । गोकर्णं बिल्वतीर्थञ्च कर्मकुण्डं सतारकम

candrabhāgā vetravatī vīrabhadraṃ gaṇeśvaram / gokarṇaṃ bilvatīrthañca karmakuṇḍaṃ satārakam

स्नानमात्रेण यत्राशु मुच्यते कर्मबन्धनात । अन्यान्यपि च तीर्थानि कृतानि कृपया तव

snānamātreṇa yatrāśu mucyate karmabandhanāt / anyānyapi ca tīrthāni kṛtāni kṛpayā tava

उत्पद्यते शुभा बुद्धिः साधूनां यदनुग्रहः । एकतः सर्वतीर्थानि करुणाः साधवो ऽन्यतः

utpadyate śubhā buddhiḥ sādhūnāṃ yadanugrahaḥ / ekataḥ sarvatīrthāni karuṇāḥ sādhavo 'nyataḥ

अनुग्रहाय भूतानां चरन्ति चरितव्रताः । त्वं गुरुः सर्वर्णानां विद्यया वयसाधिकः

anugrahāya bhūtānāṃ caranti caritavratāḥ / tvaṃ guruḥ sarvarṇānāṃ vidyayā vayasādhikaḥ

अतः पृच्छाम्यहं किञ्चिदाधिभूतं चिरन्तनम । किं कुर्यां कं नु पृच्छे ऽहं मनो मे ऽतिचलं मुने

ataḥ pṛcchāmyahaṃ kiñcidādhibhūtaṃ cirantanam / kiṃ kuryāṃ kaṃ nu pṛcche 'haṃ mano me 'ticalaṃ mune

निः स्पृहं ब्रह्मविषये विषयेष्वतिलालसम । मनागपि न सहते विरहं तिमिरं ब्रुवत

niḥ spṛhaṃ brahmaviṣaye viṣayeṣvatilālasam / manāgapi na sahate virahaṃ timiraṃ bruvat

मोहितं विविधैर्भावैः कर्मणां क्षेत्रमुत्तमम । शान्तिं यथा समायाति सम्पन्नमिव भूसुर

mohitaṃ vividhairbhāvaiḥ karmaṇāṃ kṣetramuttamam / śāntiṃ yathā samāyāti sampannamiva bhūsura

विवेकप्रवणं शुद्धं यथा स्यात्कृपया वद । ऋषिरुवाच । मनस्तु प्रबलं नित्यं सविकारं स्वभावतः

vivekapravaṇaṃ śuddhaṃ yathā syātkṛpayā vada / ṛṣiruvāca / manastu prabalaṃ nityaṃ savikāraṃ svabhāvataḥ

वशं नयन्ति करिणं प्रमत्तमपि हस्तिपाः । तथापि साधुसङ्गत्या साधनैरप्यतन्द्रितः

vaśaṃ nayanti kariṇaṃ pramattamapi hastipāḥ / tathāpi sādhusaṅgatyā sādhanairapyatandritaḥ

तीव्रेण भक्तियोगेन विचारेण वशं नयेत । इतिहासं प्रवक्ष्यामि तव प्रत्ययकारकम

tīvreṇa bhaktiyogena vicāreṇa vaśaṃ nayet / itihāsaṃ pravakṣyāmi tava pratyayakārakam

नारदो ऽकथयन्मह्यं स्ववृत्तगतजन्मनः । नारद उवाच । कस्यचिद्द्विजमुख्यस्य दासीपुत्त्रः पुरा मुने

nārado 'kathayanmahyaṃ svavṛttagatajanmanaḥ / nārada uvāca / kasyaciddvijamukhyasya dāsīputtraḥ purā mune

शिक्षितो बालभावे ऽपि पाठितो नितरामहम । तत्रापि सङ्गतिर्जाता महतां पुण्यकर्मणाम

śikṣito bālabhāve 'pi pāṭhito nitarāmaham / tatrāpi saṅgatirjātā mahatāṃ puṇyakarmaṇām

प्रावृट्काले मम गृहे स्थितानां भाग्ययोगतः । शुश्रूषणानुवृत्त्या च प्रश्रयेण दमेन च

prāvṛṭkāle mama gṛhe sthitānāṃ bhāgyayogataḥ / śuśrūṣaṇānuvṛttyā ca praśrayeṇa damena ca

सन्तोषं परमं प्राप्य कृपया त्विदमब्रुवन । मनीषा निर्मला येन जाता मम शुभार्थिनी

santoṣaṃ paramaṃ prāpya kṛpayā tvidamabruvan / manīṣā nirmalā yena jātā mama śubhārthinī

यया विष्णुमयं सर्वम्त्मन्येव ददृशिवान । मुनय ऊचुः । शृणु वत्स प्रवक्ष्या मो हिताय तव बालक

yayā viṣṇumayaṃ sarvamtmanyeva dadṛśivān / munaya ūcuḥ / śṛṇu vatsa pravakṣyā mo hitāya tava bālaka

येन वै ध्रियमाणेन इहामुत्र सुखं भवेत । देवतिर्यङ्मनुष्याश्च संसारे विविधा जनाः

yena vai dhriyamāṇena ihāmutra sukhaṃ bhavet / devatiryaṅmanuṣyāśca saṃsāre vividhā janāḥ

निबद्धाः कर्मपशैस्ते भुञ्जन भोगान पृथग्विधान । देवत्वं याति सत्त्वेन रजसा च मनुष्यताम

nibaddhāḥ karmapaśaiste bhuñjan bhogān pṛthagvidhān / devatvaṃ yāti sattvena rajasā ca manuṣyatām

तिर्यक्त्वं तमसा जन्तुर्वासनानुगतो ऽबुधः । मातुर्लब्ध्वा पुनर्जन्म म्रियते च पुनः पुनः

tiryaktvaṃ tamasā janturvāsanānugato 'budhaḥ / māturlabdhvā punarjanma mriyate ca punaḥ punaḥ

एवं गत्वा ह्यसंख्याता योनीस्ताः कर्मभूरपि । मानुष्यं दुर्लभं लब्ध्वा कदाचिद्दैवयोगतः

evaṃ gatvā hyasaṃkhyātā yonīstāḥ karmabhūrapi / mānuṣyaṃ durlabhaṃ labdhvā kadāciddaivayogataḥ

अनुग्रहेण महतां हरिं ज्ञात्वा विमुच्यते । रोगग्राहं मोहजालमपारं भवसागरम

anugraheṇa mahatāṃ hariṃ jñātvā vimucyate / rogagrāhaṃ mohajālamapāraṃ bhavasāgaram

न पश्यामि तितीर्षोरन्यद रामस्मरणं विना । नवनीयं यथा दध्नो ज्योतिः काष्ठादपि क्वचित

na paśyāmi titīrṣoranyad rāmasmaraṇaṃ vinā / navanīyaṃ yathā dadhno jyotiḥ kāṣṭhādapi kvacit

मन्थनैः साधनैरेवं परं ज्ञात्वा सुखी भवेत । आत्मा नित्यो ऽव्ययः सत्यः सर्वगः सर्वभृन्महान

manthanaiḥ sādhanairevaṃ paraṃ jñātvā sukhī bhavet / ātmā nityo 'vyayaḥ satyaḥ sarvagaḥ sarvabhṛnmahān

अप्रमेयः स्वयञ्ज्योतिरग्राह्यो मनसापि यः । सच्चिदानन्दरूपो ऽसौ सर्वप्राणिहृदि स्थितः

aprameyaḥ svayañjyotiragrāhyo manasāpi yaḥ / saccidānandarūpo 'sau sarvaprāṇihṛdi sthitaḥ

विनश्यत्स्वपि भावेषु न विनश्यति कर्हिचित । आकाशः सर्वभूतेषु स्थितस्तेजोजले तथा

vinaśyatsvapi bhāveṣu na vinaśyati karhicit / ākāśaḥ sarvabhūteṣu sthitastejojale tathā

आत्मा सर्वत्र निर्लेपः पार्थिवेषु यथानिलः । भक्तानुकम्पी भगवान साधूनां रक्षणाय च

ātmā sarvatra nirlepaḥ pārthiveṣu yathānilaḥ / bhaktānukampī bhagavān sādhūnāṃ rakṣaṇāya ca

आविर्भवति लोकेषुगुणीवाज्ञैः प्रतीयते । एवंविवेकत्वया यो बुद्ध्या संशीलयेद्धृदि

āvirbhavati lokeṣuguṇīvājñaiḥ pratīyate / evaṃvivekatvayā yo buddhyā saṃśīlayeddhṛdi

भक्तियोगेन सन्तुष्ट आत्मानं दर्शयेदजः । ततः कृतार्थो भवति सदा सर्वत्र निः स्पृहः

bhaktiyogena santuṣṭa ātmānaṃ darśayedajaḥ / tataḥ kṛtārtho bhavati sadā sarvatra niḥ spṛhaḥ

अतो ऽहङ्कारमुत्सृज्य सानुबन्धे कलेवरे । चरेदसंगो लोकेषु स्वप्नप्रायेषु निर्ममः

ato 'haṅkāramutsṛjya sānubandhe kalevare / caredasaṃgo lokeṣu svapnaprāyeṣu nirmamaḥ

क्व स्वप्ने नियतं धैर्यमिन्द्रजाले क्व सत्यता । क्व नित्यता शरन्मेघे क्व वा सत्यं कलेवरे

kva svapne niyataṃ dhairyamindrajāle kva satyatā / kva nityatā śaranmeghe kva vā satyaṃ kalevare

अविद्याकर्मजनितं दृश्यमानं चरा चरम । ज्ञात्वाचारवशी योगी ततः सिद्धिमवाप्स्यसि

avidyākarmajanitaṃ dṛśyamānaṃ carā caram / jñātvācāravaśī yogī tataḥ siddhimavāpsyasi

इत्युक्त्वा ते गताः सर्वे साधवो दीनवत्सलाः । सो ऽहं तदुक्तमार्गेण तथैवाचरमन्वहम

ityuktvā te gatāḥ sarve sādhavo dīnavatsalāḥ / so 'haṃ taduktamārgeṇa tathaivācaramanvaham

ततो ऽचिरेणात्मनीदं दृष्टवानहमद्भुतम । ज्योतिर्मयं सदानन्दं शरच्छीतांशुनिर्मलम

tato 'cireṇātmanīdaṃ dṛṣṭavānahamadbhutam / jyotirmayaṃ sadānandaṃ śaracchītāṃśunirmalam

निषिच्य सुखसन्दोहैर्मां कृत्वाधिकसस्पृहम । अन्तर्हितं महतेजो यथा सौदामिनी दिवि

niṣicya sukhasandohairmāṃ kṛtvādhikasaspṛham / antarhitaṃ mahatejo yathā saudāminī divi

भक्त्या तदेव मनसि भावयन्नहमद्भुतम । काले कलेवरं त्यक्त्वा गतवान हरिमव्ययम

bhaktyā tadeva manasi bhāvayannahamadbhutam / kāle kalevaraṃ tyaktvā gatavān harimavyayam

तस्येच्छया पुनर्ब्रह्मन ब्रह्मणो मे ऽभवज्जनिः । अनुग्रहाद्भगवतस्त्रिषु लोकेषु निः स्पृहः

tasyecchayā punarbrahman brahmaṇo me 'bhavajjaniḥ / anugrahādbhagavatastriṣu lokeṣu niḥ spṛhaḥ

आपीडयन मुहुर्वोणां गायमानश्चराम्यहम । इत्युक्त्वा मे स्वानुभवं ययौ यादृच्छिको मुनिः

āpīḍayan muhurvoṇāṃ gāyamānaścarāmyaham / ityuktvā me svānubhavaṃ yayau yādṛcchiko muniḥ

ममापि परमाश्चर्यं सन्तोषश्च महानभूत । अतस्ते साधुसङ्गत्या भक्त्या च परमात्मनः

mamāpi paramāścaryaṃ santoṣaśca mahānabhūt / ataste sādhusaṅgatyā bhaktyā ca paramātmanaḥ

विशुद्धं निर्मलं शान्तं मनो निर्वृतिमेष्यति । अनेकजन्मजनितं पातकं साधुसंगमे

viśuddhaṃ nirmalaṃ śāntaṃ mano nirvṛtimeṣyati / anekajanmajanitaṃ pātakaṃ sādhusaṃgame

क्षिप्रं नश्यति धर्मज्ञ जलानां शरदो यथा । वैश्य उवाच । पीत्वा ते वाक्यपीयूषं स्वान्तं मे शान्तिमागमत

kṣipraṃ naśyati dharmajña jalānāṃ śarado yathā / vaiśya uvāca / pītvā te vākyapīyūṣaṃ svāntaṃ me śāntimāgamat

सर्वतीर्थफलं मे ऽध्य सञ्जातं तव दर्शनात । इति श्रुत्वा वचस्तस्य प्रोवाच ऋपिसत्तमः

sarvatīrthaphalaṃ me 'dhya sañjātaṃ tava darśanāt / iti śrutvā vacastasya provāca ṛpisattamaḥ

लोमश उवाच । हिताय तव राजेन्द्र त्रिवर्गफलमिच्छतः । यत्त्वया सुकृतं भूरिवृषोत्सर्गं विना कृतम

lomaśa uvāca / hitāya tava rājendra trivargaphalamicchataḥ / yattvayā sukṛtaṃ bhūrivṛṣotsargaṃ vinā kṛtam

मन्ये ऽकिञ्चत्करं सर्वं नीहारसलिलं यथा । वृषोत्सर्गसमं किञ्चित साधनं न महीतले

manye 'kiñcatkaraṃ sarvaṃ nīhārasalilaṃ yathā / vṛṣotsargasamaṃ kiñcit sādhanaṃ na mahītale

अनायासेन गच्छन्ति गतिं ते पुण्यकर्मणाम । वृषोत्सर्गः कृतो येन अश्वमेधस्य याजकः

anāyāsena gacchanti gatiṃ te puṇyakarmaṇām / vṛṣotsargaḥ kṛto yena aśvamedhasya yājakaḥ

उभौ समौ मया दृष्टौ दिव्यौ तौ शक्रसन्निधौ । अतस्त्वं पुष्करं गत्वा वृषोत्सर्गं विधाय च

ubhau samau mayā dṛṣṭau divyau tau śakrasannidhau / atastvaṃ puṣkaraṃ gatvā vṛṣotsargaṃ vidhāya ca

ततो याहि गृहं साधो येन सर्वं कृतं भवेत । विपश्चिदुवाच । ततः स पुनरागत्य कार्तिक्यां पुष्करे वरे

tato yāhi gṛhaṃ sādho yena sarvaṃ kṛtaṃ bhavet / vipaściduvāca / tataḥ sa punarāgatya kārtikyāṃ puṣkare vare

वराहरूपी भगवान यत्रास्ते यज्ञपूरकः । चकार विधिवत सर्वं युद्कमृषिसत्तमैः

varāharūpī bhagavān yatrāste yajñapūrakaḥ / cakāra vidhivat sarvaṃ yudkamṛṣisattamaiḥ

गतानि बहुतीर्थानि ततो लोमशसंगतिः । ततो ऽधिकतरं जातं पुण्यं नीलविवाहजम

gatāni bahutīrthāni tato lomaśasaṃgatiḥ / tato 'dhikataraṃ jātaṃ puṇyaṃ nīlavivāhajam

सभुक्त्वा विषयान दिव्यान विमानवरमाश्रितः । तेन राजकुले जन्म वीरसेनस्य धर्मतः

sabhuktvā viṣayān divyān vimānavaramāśritaḥ / tena rājakule janma vīrasenasya dharmataḥ

वीरपञ्चाननाख्यातञ्चतुर्वर्गैकसाधकम । प्रकुर्वतो वृषोत्सर्गं तत्र ये परिचारकाः

vīrapañcānanākhyātañcaturvargaikasādhakam / prakurvato vṛṣotsargaṃ tatra ye paricārakāḥ

दिव्यरूपाभवन स्पृष्टा गोपुच्छोदकशीकरैः । सुरूपाः पुष्टवपुषः पश्यन्तो दूरसंस्थिताः

divyarūpābhavan spṛṣṭā gopucchodakaśīkaraiḥ / surūpāḥ puṣṭavapuṣaḥ paśyanto dūrasaṃsthitāḥ

ततो दूरतरा ये च दृश्यन्ते मलिना जनाः । दुर्भगा मलिना रूक्षाः कृशा विगतवाससः

tato dūratarā ye ca dṛśyante malinā janāḥ / durbhagā malinā rūkṣāḥ kṛśā vigatavāsasaḥ

वृषयज्ञमपश्यन्तो ये चासूयां प्रकुर्वते । सर्वं निवेदितं राज्ञश्चरितं पूर्वजन्मनः

vṛṣayajñamapaśyanto ye cāsūyāṃ prakurvate / sarvaṃ niveditaṃ rājñaścaritaṃ pūrvajanmanaḥ

धर्म्यं विचित्रमाख्यानं श्रुतं मे यत पराशरात । अतस्त्वं स्वगृहं गच्छ कृपां कृत्वा ममोपरि

dharmyaṃ vicitramākhyānaṃ śrutaṃ me yat parāśarāt / atastvaṃ svagṛhaṃ gaccha kṛpāṃ kṛtvā mamopari

श्रुत्वा विपश्चिद्वाक्यं स विस्मयं परमं गतः । गृहं जगाम विप्रो ऽसौ प्रापितो राजसेवकैः

śrutvā vipaścidvākyaṃ sa vismayaṃ paramaṃ gataḥ / gṛhaṃ jagāma vipro 'sau prāpito rājasevakaiḥ

वसिष्ठ उवाच । तस्माद्राजन वृषोत्सर्गं वरिष्ठं सर्वकर्मणाम । समाचर विधानेन यदि भीतो यमादपि

vasiṣṭha uvāca / tasmādrājan vṛṣotsargaṃ variṣṭhaṃ sarvakarmaṇām / samācara vidhānena yadi bhīto yamādapi

वृषोत्सर्गसमं किञ्चित साधनं नदिवः परम । मया धर्मरहस्यं ते कथितं राजसत्तम

vṛṣotsargasamaṃ kiñcit sādhanaṃ nadivaḥ param / mayā dharmarahasyaṃ te kathitaṃ rājasattama

पतिपुत्रवती नारी भर्तुरग्रे मृता यदि । वृषोत्सर्गं न कुर्वीत गां दद्याच्च पयस्विः नीम

patiputravatī nārī bharturagre mṛtā yadi / vṛṣotsargaṃ na kurvīta gāṃ dadyācca payasviḥ nīm

श्रीकृष्ण उवाच । श्रुत्वा वाक्यं वसिष्ठस्य राजा मधुपुरीं गतः । चकार विधिवत सर्वं वृषोत्सर्गमहं खग

śrīkṛṣṇa uvāca / śrutvā vākyaṃ vasiṣṭhasya rājā madhupurīṃ gataḥ / cakāra vidhivat sarvaṃ vṛṣotsargamahaṃ khaga

गृहं गत्वा स आत्मानं कृतकृत्यममन्यत । कालेन निधनं प्राप्तो नीतो वैवस्वतानुगैः

gṛhaṃ gatvā sa ātmānaṃ kṛtakṛtyamamanyata / kālena nidhanaṃ prāpto nīto vaivasvatānugaiḥ

स कालनगरं हित्वा गतो दूरतरं पथि । श्राद्धदेवपुरं कुत्रेत्येवं दूतानपृच्छत

sa kālanagaraṃ hitvā gato dūrataraṃ pathi / śrāddhadevapuraṃ kutretyevaṃ dūtānapṛcchata

पापिनो यत्र पात्यन्ते याम्यै पापविशुद्धये । यत्र देवः स धर्माधर्मविचेतनः

pāpino yatra pātyante yāmyai pāpaviśuddhaye / yatra devaḥ sa dharmādharmavicetanaḥ

गतं पापपुरं तत्तु न द्रष्टव्यं भवादृशैः । अग्रे दृष्ट्वा धर्मराजमूचुस्ते परमादरात

gataṃ pāpapuraṃ tattu na draṣṭavyaṃ bhavādṛśaiḥ / agre dṛṣṭvā dharmarājamūcuste paramādarāt

दिव्यरूपस्तदा देवो देवगन्धर्वसंयुतः । आत्मानं दर्शया मास तस्य राज्ञो महात्मनः

divyarūpastadā devo devagandharvasaṃyutaḥ / ātmānaṃ darśayā māsa tasya rājño mahātmanaḥ

प्रणम्य दण्डवद्राजा कृताञ्जलिः पुरः स्थितः । तुष्टाव बहुधा देवं हर्षपुरितमानसः

praṇamya daṇḍavadrājā kṛtāñjaliḥ puraḥ sthitaḥ / tuṣṭāva bahudhā devaṃ harṣapuritamānasaḥ

धर्मराजो ऽपि राजानं प्रशस्येदमुवाच ह । नीयतां देवलोकाय यत्र भोगाः सुपुष्कलाः

dharmarājo 'pi rājānaṃ praśasyedamuvāca ha / nīyatāṃ devalokāya yatra bhogāḥ supuṣkalāḥ

तद्वीरवाहनः श्रुत्वा पप्रच्छसमवर्तिनम । न जाने केन पुण्येन स्वर्गं नयसि मां विभो

tadvīravāhanaḥ śrutvā papracchasamavartinam / na jāne kena puṇyena svargaṃ nayasi māṃ vibho

धर्मराज उवाच । त्वया कृतानि पुण्यानि दानं यज्ञाः सविस्तराः । मथुरायां वृषोत्सर्गो वसिष्ठवचनात किल

dharmarāja uvāca / tvayā kṛtāni puṇyāni dānaṃ yajñāḥ savistarāḥ / mathurāyāṃ vṛṣotsargo vasiṣṭhavacanāt kila

धर्मः स्वल्पो ऽपि नृपते यदि सम्यगुपासितः । द्विजदेवप्रसादेन स याति बहुविस्तरम

dharmaḥ svalpo 'pi nṛpate yadi samyagupāsitaḥ / dvijadevaprasādena sa yāti bahuvistaram

इत्युक्त्वा यमुनाभ्राता क्षणादन्तर्धिमाययौ । वीरबाहुर्दिवं गत्वा देवैः सह मुमोद ह

ityuktvā yamunābhrātā kṣaṇādantardhimāyayau / vīrabāhurdivaṃ gatvā devaiḥ saha mumoda ha

श्रीकृष्ण उवाच । मया ते कथितं पक्षिन वृषयज्ञः सुविस्तरः । प्राणिनां कर्मनिर्हारं श्रुत्वा पापैः प्रमुच्यते

śrīkṛṣṇa uvāca / mayā te kathitaṃ pakṣin vṛṣayajñaḥ suvistaraḥ / prāṇināṃ karmanirhāraṃ śrutvā pāpaiḥ pramucyate