श्रीगरुडमहापुराणम- 3 सूत उवाच । एवमुत्साहितः पक्षी स्वरूपं निरयस्य तु । पप्रच्छनरकाण्येवं श्रुत्वा चोत्कूलितान्तरः

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 3 sūta uvāca / evamutsāhitaḥ pakṣī svarūpaṃ nirayasya tu / papracchanarakāṇyevaṃ śrutvā cotkūlitāntaraḥ

गरुड उवाच । नरकाणां स्वरूपं मे वद येषु विकर्मिणः । पात्यन्ते दुः खभूयिष्ठास्तेषां भेदांश्च कीर्तय

garuḍa uvāca / narakāṇāṃ svarūpaṃ me vada yeṣu vikarmiṇaḥ / pātyante duḥ khabhūyiṣṭhāsteṣāṃ bhedāṃśca kīrtaya

श्रीभगवानुवाच । नरकाणां सहस्राणि वर्तन्ते ह्यरुणानुज । शक्यं विस्तरतो नैव वक्तुं प्राधान्यतो ब्रुवे

śrībhagavānuvāca / narakāṇāṃ sahasrāṇi vartante hyaruṇānuja / śakyaṃ vistarato naiva vaktuṃ prādhānyato bruve

रौरवं नाम नरकं मुख्यं तद्वैनिबोध मे । रौरवे कूटसाक्षी तु याति यश्चानृती नरः

rauravaṃ nāma narakaṃ mukhyaṃ tadvainibodha me / raurave kūṭasākṣī tu yāti yaścānṛtī naraḥ

योजनानां सहस्रे द्वे रौरवो हि प्रमाणतः । जानुमात्रप्रमाणं तु तत्र गर्तं सुदुस्तरम

yojanānāṃ sahasre dve rauravo hi pramāṇataḥ / jānumātrapramāṇaṃ tu tatra gartaṃ sudustaram

तत्राङ्गारचयौघेन कृतं तद्धरणीसमम । तत्राग्निना सुतीव्रेण तापिताङ्गारभूमिना

tatrāṅgāracayaughena kṛtaṃ taddharaṇīsamam / tatrāgninā sutīvreṇa tāpitāṅgārabhūminā

तन्मध्ये पापकर्माणं विमुञ्चन्ति यमानुगाः । स दह्यमानस्तीव्रेण वह्निना परिधावति

tanmadhye pāpakarmāṇaṃ vimuñcanti yamānugāḥ / sa dahyamānastīvreṇa vahninā paridhāvati

पदेपदे च पादो ऽस्य स्फुट्यते शीर्यते पुनः । अहोरात्रेणोद्धरणं पादन्यासेन गच्छति

padepade ca pādo 'sya sphuṭyate śīryate punaḥ / ahorātreṇoddharaṇaṃ pādanyāsena gacchati

एवं सहस्रं विस्तीर्णं योजनानां विमुच्यते । ततो ऽन्यत्पापशुद्ध्यर्थं तादृङ्निरयमृच्छति

evaṃ sahasraṃ vistīrṇaṃ yojanānāṃ vimucyate / tato 'nyatpāpaśuddhyarthaṃ tādṛṅnirayamṛcchati

रौरवस्ते समाख्यातः प्रथमो नरको मया । महारौरवसंज्ञं तु शृणुष्व नरकं खग

rauravaste samākhyātaḥ prathamo narako mayā / mahārauravasaṃjñaṃ tu śṛṇuṣva narakaṃ khaga

योजनानां सहस्राणि सन्ति पञ्च समन्ततः । तत्र ताम्रमयी भूमिरधस्तस्या हुताशनः

yojanānāṃ sahasrāṇi santi pañca samantataḥ / tatra tāmramayī bhūmiradhastasyā hutāśanaḥ

तया तपन्त्या सा सर्वा प्रोद्यद्विद्युत्समप्रभा । विभाव्यते महारौद्रा पापिनां दर्शनादिषु

tayā tapantyā sā sarvā prodyadvidyutsamaprabhā / vibhāvyate mahāraudrā pāpināṃ darśanādiṣu

तस्यां बद्धकराभ्यां च पद्भ्यां चैव यमानुगैः । मुच्यते पापकृन्मध्ये लुण्ठमानः स गच्छति

tasyāṃ baddhakarābhyāṃ ca padbhyāṃ caiva yamānugaiḥ / mucyate pāpakṛnmadhye luṇṭhamānaḥ sa gacchati

काकैर्बकैर्वृकोलूकैर्मशकैर्वृश्चिकैस्तथा । भक्ष्यमाणैस्तथा रौद्रैर्गतो मार्गे विकृष्यते

kākairbakairvṛkolūkairmaśakairvṛścikaistathā / bhakṣyamāṇaistathā raudrairgato mārge vikṛṣyate

दह्यमानो गतमतिर्भ्रान्तस्तातेति चाकुलः । वदत्यसकृदुद्वग्नो न शान्तिमधिगच्छति

dahyamāno gatamatirbhrāntastāteti cākulaḥ / vadatyasakṛdudvagno na śāntimadhigacchati

एवं तस्मान्नरैर्मोक्षस्त्वतिक्रान्तैरवाप्यते । वर्षायुतायुतैः पापं यैः कृतं दुष्टबुद्धिभिः

evaṃ tasmānnarairmokṣastvatikrāntairavāpyate / varṣāyutāyutaiḥ pāpaṃ yaiḥ kṛtaṃ duṣṭabuddhibhiḥ

तथान्यस्तु ततो नाम सो ऽतिशीतः स्वभावतः । महारौरववद्दीर्घस्तथान्धतमसा वृतः

tathānyastu tato nāma so 'tiśītaḥ svabhāvataḥ / mahārauravavaddīrghastathāndhatamasā vṛtaḥ

शीतार्तास्तत्र बध्यन्ते नरास्तमसि दारुणे । परस्परं समासाद्य परिरभ्याश्रयन्ति ते

śītārtāstatra badhyante narāstamasi dāruṇe / parasparaṃ samāsādya parirabhyāśrayanti te

दन्तास्तेषां च भज्यन्ते शीतार्तिपरिकम्पिताः । क्षुतृषातिबलाः पक्षिन्नथ तत्राप्युपदवाः

dantāsteṣāṃ ca bhajyante śītārtiparikampitāḥ / kṣutṛṣātibalāḥ pakṣinnatha tatrāpyupadavāḥ

हिमखण्डवहो वायुभिनत्त्यस्थीनि दारुणः । मज्जासृगस्थिगलितमश्रन्त्यत्र क्षुधान्विताः

himakhaṇḍavaho vāyubhinattyasthīni dāruṇaḥ / majjāsṛgasthigalitamaśrantyatra kṣudhānvitāḥ

आलिङ्ग्यमाना भ्राम्यन्ते परस्परसमागमे । एवं तत्रापि सुमहान्क्लेशस्तमसि मानवैः

āliṅgyamānā bhrāmyante parasparasamāgame / evaṃ tatrāpi sumahānkleśastamasi mānavaiḥ

प्राप्यते शकुनिश्रेष्ठ यो बहूकृतसञ्चयः । निकृन्तन इति ख्यातस्ततो ऽन्यो नरकोत्तमः

prāpyate śakuniśreṣṭha yo bahūkṛtasañcayaḥ / nikṛntana iti khyātastato 'nyo narakottamaḥ

कुलालचक्राणि तत्र भ्राम्यन्त्यविरतं खग । तेष्वापाष्ये निकृष्यन्ते कालसूत्रेण मानवाः

kulālacakrāṇi tatra bhrāmyantyavirataṃ khaga / teṣvāpāṣye nikṛṣyante kālasūtreṇa mānavāḥ

यमानुमाङ्गुलिस्थेन आपादतलमस्तकम । न चैषां जीवितभ्रंशो जायते पक्षिसत्तम

yamānumāṅgulisthena āpādatalamastakam / na caiṣāṃ jīvitabhraṃśo jāyate pakṣisattama

छिन्नानि तेषां शतशः खण्डान्यैक्यं व्रजन्ति हि । एवं वर्षसहस्राणि भ्राम्यन्ते पापकर्मिणः

chinnāni teṣāṃ śataśaḥ khaṇḍānyaikyaṃ vrajanti hi / evaṃ varṣasahasrāṇi bhrāmyante pāpakarmiṇaḥ

तावद्यावदशेषं च तत्पापं संक्षयं गतम । अप्रातष्ठं च नरकं शृणुष्व गदतो मम

tāvadyāvadaśeṣaṃ ca tatpāpaṃ saṃkṣayaṃ gatam / aprātaṣṭhaṃ ca narakaṃ śṛṇuṣva gadato mama

तत्रस्थैर्नारकैर्दुः खमसह्यमनुभूयते । तान्येव तत्र चक्राणि घटीयन्त्राणि चान्यतः

tatrasthairnārakairduḥ khamasahyamanubhūyate / tānyeva tatra cakrāṇi ghaṭīyantrāṇi cānyataḥ

दुः खस्य हेतुभूतानि पापकर्मकृतां नृणाम । चक्रेष्वारोपिताः केचिद्भाम्यन्ते तत्र मानवाः

duḥ khasya hetubhūtāni pāpakarmakṛtāṃ nṛṇām / cakreṣvāropitāḥ kecidbhāmyante tatra mānavāḥ

यावद्वर्षसहस्राणि न तेषां स्थितिरन्तरा । घटीयन्त्रेषु बद्वा ये बद्धा तोयवटी यथा

yāvadvarṣasahasrāṇi na teṣāṃ sthitirantarā / ghaṭīyantreṣu badvā ye baddhā toyavaṭī yathā

भ्राम्यन्ते मानवा रक्तमुद्गिरन्तः पुनः पुनः । अन्त्रैर्मुखविनिष्क्रान्तैर्नेत्रैरन्त्रावलम्बिभैः

bhrāmyante mānavā raktamudgirantaḥ punaḥ punaḥ / antrairmukhaviniṣkrāntairnetrairantrāvalambibhaiḥ

दुः खानि प्राप्नुवन्तीह यान्यसह्यानि जन्तुभिः । असिपत्रवनं नाम नरकं शृणु चापरम

duḥ khāni prāpnuvantīha yānyasahyāni jantubhiḥ / asipatravanaṃ nāma narakaṃ śṛṇu cāparam

योजनानां सहस्रं यो ज्वलत्यग्न्याशृतावनिः । सप्ततीव्रकराश्चैण्डर्यत्र तीव्र सुदारुणे

yojanānāṃ sahasraṃ yo jvalatyagnyāśṛtāvaniḥ / saptatīvrakarāścaiṇḍaryatra tīvra sudāruṇe

प्रतपन्ति सदा तत्र प्राणिनो नरकौकसः । तन्मध्ये चरणं शीतस्निग्धपत्रं विभाष्यते

pratapanti sadā tatra prāṇino narakaukasaḥ / tanmadhye caraṇaṃ śītasnigdhapatraṃ vibhāṣyate

पत्राणि यत्र खण्डानि फलानां पक्षिसत्तम । श्वानश्च तत्र सुबलाश्चरन्त्यामिषभोजनाः

patrāṇi yatra khaṇḍāni phalānāṃ pakṣisattama / śvānaśca tatra subalāścarantyāmiṣabhojanāḥ

महावक्त्रा महादंष्ट्रा व्याघ्रा इव महाबलाः । ततश्च वनमालोक्य शिशिरच्छायमग्रतः

mahāvaktrā mahādaṃṣṭrā vyāghrā iva mahābalāḥ / tataśca vanamālokya śiśiracchāyamagrataḥ

प्रयान्ति प्राणिनस्तत्र क्षुत्तापपरिपीडिताः । मातर्भ्रातस्तात इति क्रन्दमानाः सुदुः खिताः

prayānti prāṇinastatra kṣuttāpaparipīḍitāḥ / mātarbhrātastāta iti krandamānāḥ suduḥ khitāḥ

दह्यमानाङ्घ्रियुगला धरणिस्थेन वह्निना । तेषां गतानां तत्रापि अति शीतिः समीरणः

dahyamānāṅghriyugalā dharaṇisthena vahninā / teṣāṃ gatānāṃ tatrāpi ati śītiḥ samīraṇaḥ

प्रवाति तेन पात्यन्ते तेषां खड्गास्तथोपरि । छिन्नाः पतन्ति ते भूमौ ज्वलत्पावकसंचये

pravāti tena pātyante teṣāṃ khaḍgāstathopari / chinnāḥ patanti te bhūmau jvalatpāvakasaṃcaye

लेलिह्यमाने चान्यत्र तप्ताशेषमहीतले । सारमेयाश्च ते शीघ्रं शातयन्ति शरीरतः

lelihyamāne cānyatra taptāśeṣamahītale / sārameyāśca te śīghraṃ śātayanti śarīrataḥ

तेषां खण्डान्यनेकानि रुदतामतिभीषणे । असिपत्रवनं तात मयैतत्परिकीर्तितम

teṣāṃ khaṇḍānyanekāni rudatāmatibhīṣaṇe / asipatravanaṃ tāta mayaitatparikīrtitam

अतः परं भीमतरं तप्तकुंभं निबोध मे । समन्ततस्तप्तकुम्भा वह्निज्वालासमन्विताः

ataḥ paraṃ bhīmataraṃ taptakuṃbhaṃ nibodha me / samantatastaptakumbhā vahnijvālāsamanvitāḥ

ज्वलदग्निचयास्तप्ततैलायश्चूर्णपूरिताः । एषु दुष्कृतकर्माणो याम्यैः क्षिप्ता ह्यधोमुखाः

jvaladagnicayāstaptatailāyaścūrṇapūritāḥ / eṣu duṣkṛtakarmāṇo yāmyaiḥ kṣiptā hyadhomukhāḥ

क्वाथ्यन्ते विस्फुटद्गात्रा गलन्मज्जाजलान्विताः । स्फुटत्कपालेनत्रास्थिच्छिद्यमाना विभीषणैः

kvāthyante visphuṭadgātrā galanmajjājalānvitāḥ / sphuṭatkapālenatrāsthicchidyamānā vibhīṣaṇaiḥ

गृध्रैरुत्पाट्य मुच्यन्ते पुनस्तेष्वेव वेगितैः । पुनश्चिमचिमायन्ते तैलनैक्यं व्रजन्ति च

gṛdhrairutpāṭya mucyante punasteṣveva vegitaiḥ / punaścimacimāyante tailanaikyaṃ vrajanti ca

द्रवीभूतैः शिरोगात्रैः स्नायुमांसत्वगास्थिभिः । ततो याम्यैर्नरैराशु दर्व्याघट्टनघट्टिताः

dravībhūtaiḥ śirogātraiḥ snāyumāṃsatvagāsthibhiḥ / tato yāmyairnarairāśu darvyāghaṭṭanaghaṭṭitāḥ

कृतावर्ते महातैले क्वाथ्यन्ते पापकर्मिणः । एष ते विस्तरेणोक्तस्तप्तकुम्भो मया खग

kṛtāvarte mahātaile kvāthyante pāpakarmiṇaḥ / eṣa te vistareṇoktastaptakumbho mayā khaga

आदिमो रौरवः प्रोक्तो महारौरवको ऽपरः । अतिशीतस्तृतीयस्तु चतुर्थो हि निकृन्तनः

ādimo rauravaḥ prokto mahārauravako 'paraḥ / atiśītastṛtīyastu caturtho hi nikṛntanaḥ

अप्रतिष्ठः पञ्चमः स्यादसिपत्रवनो ऽपरः । सप्तमस्तप्तकुम्भस्तु सप्तैते नरका मताः

apratiṣṭhaḥ pañcamaḥ syādasipatravano 'paraḥ / saptamastaptakumbhastu saptaite narakā matāḥ

श्रूयन्तेन्यान्यपि तथा नरकाणि नराधमाः । कर्मणां तारतम्येन तेषुतेषु पतन्ति हि

śrūyantenyānyapi tathā narakāṇi narādhamāḥ / karmaṇāṃ tāratamyena teṣuteṣu patanti hi

तथा हि नरको रोधः शूकरस्ताल एव च । तप्तकुम्भो महाज्वालः शबलो ऽथ विमोहनः

tathā hi narako rodhaḥ śūkarastāla eva ca / taptakumbho mahājvālaḥ śabalo 'tha vimohanaḥ

क्रिमिश्च क्रिमभक्षश्च लालाभक्षो विषञ्जनः । अधः शिराः पूयवहो रुधिरान्धश्च विड्रभुजः

krimiśca krimabhakṣaśca lālābhakṣo viṣañjanaḥ / adhaḥ śirāḥ pūyavaho rudhirāndhaśca viḍrabhujaḥ

तथा वैतरणी सू (मू) मसिपत्रवनं तथा । अग्निज्वालो महाघोरः सन्दंशो वाप्यभोजनः

tathā vaitaraṇī sū (mū) masipatravanaṃ tathā / agnijvālo mahāghoraḥ sandaṃśo vāpyabhojanaḥ

तमश्च कालसूत्रं च लोहश्चाप्यभिदस्तथा । अप्रतिष्ठो ऽप्यवीचिश्च नरका एवमादयः

tamaśca kālasūtraṃ ca lohaścāpyabhidastathā / apratiṣṭho 'pyavīciśca narakā evamādayaḥ

तामसा नरकाः सर्वे यमस्य विषये स्थिताः । येषु दुष्कृतकर्माणः पतन्ति हि पृथक्पृथक

tāmasā narakāḥ sarve yamasya viṣaye sthitāḥ / yeṣu duṣkṛtakarmāṇaḥ patanti hi pṛthakpṛthak

भूमेरधस्तात्ते सर्वे रौरवाद्याः प्रकीर्तिताः । रोघो गोघ्नो भ्रूणहा च अग्निदाता नरः पतेत

bhūmeradhastātte sarve rauravādyāḥ prakīrtitāḥ / rogho goghno bhrūṇahā ca agnidātā naraḥ patet

सूकरे ब्रह्महा मज्जेत्सुरापः स्वर्णतस्करः । ताले पतेत्क्षत्त्रहन्ता हत्वा वैश्यं च दुर्गतिः

sūkare brahmahā majjetsurāpaḥ svarṇataskaraḥ / tāle patetkṣattrahantā hatvā vaiśyaṃ ca durgatiḥ

ब्रह्महत्यां च यः कुर्याद्यश्च स्याद्गुरुतल्पगः । स्वसृगामी तप्तकुम्भी तथा राजभटो ऽनृती

brahmahatyāṃ ca yaḥ kuryādyaśca syādgurutalpagaḥ / svasṛgāmī taptakumbhī tathā rājabhaṭo 'nṛtī

तप्तलोहैश्च विक्रेता तथा बन्धनरक्षिता । माध्वी विक्रयकर्तां च यस्तु भक्तं परित्यजेत

taptalohaiśca vikretā tathā bandhanarakṣitā / mādhvī vikrayakartāṃ ca yastu bhaktaṃ parityajet

महाज्वाली दुहितरं स्नुषां गच्छति यस्तु वै । वेदो विक्रीयते यैश्च वेदं दूषयते तु यः

mahājvālī duhitaraṃ snuṣāṃ gacchati yastu vai / vedo vikrīyate yaiśca vedaṃ dūṣayate tu yaḥ

गुरुं चैवावमन्यन्ते वाक्शरैस्ताडयन्ति च । अगम्यागामी च नरो नरकं शबलं व्रजेत

guruṃ caivāvamanyante vākśaraistāḍayanti ca / agamyāgāmī ca naro narakaṃ śabalaṃ vrajet

विमोहे पतते शूरे मर्यादां यो भिनत्ति वै । दुरिष्टं कुरुते यस्तु कृमिभक्षं प्रपद्यते

vimohe patate śūre maryādāṃ yo bhinatti vai / duriṣṭaṃ kurute yastu kṛmibhakṣaṃ prapadyate

देवब्राह्मणविद्वेष्टा लालाभक्षे पतत्यपि । कुण्डकर्ता कुलालश्च न्यासहर्ता चिकित्सकः

devabrāhmaṇavidveṣṭā lālābhakṣe patatyapi / kuṇḍakartā kulālaśca nyāsahartā cikitsakaḥ

आरामेष्वग्निदाता च एते यान्ति विषञ्जने । असत्प्रतिग्रही यस्तु तथैवायाज्ययाजकः

ārāmeṣvagnidātā ca ete yānti viṣañjane / asatpratigrahī yastu tathaivāyājyayājakaḥ

न क्षत्त्रैर्जोवते यस्तु नरो गच्छेदधोमुखम । क्षीरं सुरां च मासं लाक्षां गन्धं रसं तिलान

na kṣattrairjovate yastu naro gacchedadhomukham / kṣīraṃ surāṃ ca māsaṃ lākṣāṃ gandhaṃ rasaṃ tilān

एवमादीनि विक्रीणन घोरे पूयवहे पतेत । यः कुक्कुटान्निबध्नाति मार्जारान सूकरांश्च तान । पक्षिणश्च मृगांश्छा गान्सो ऽप्येवं नरकं व्रजेत

evamādīni vikrīṇan ghore pūyavahe patet / yaḥ kukkuṭānnibadhnāti mārjārān sūkarāṃśca tān / pakṣiṇaśca mṛgāṃśchā gānso 'pyevaṃ narakaṃ vrajet

आजाविको माहिषिकस्तथा चक्री ध्वजी च यः । रङ्गोपजीविको विप्रः शाकुनिर्ग्रामयाजकः

ājāviko māhiṣikastathā cakrī dhvajī ca yaḥ / raṅgopajīviko vipraḥ śākunirgrāmayājakaḥ

अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी । सुरापो मांसभक्षी च तथा च पशुघातकः

agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī / surāpo māṃsabhakṣī ca tathā ca paśughātakaḥ

रुधिरान्धे पतन्त्येते पतन्त्येते एवमाहुर्मनीषिणः । उपविष्टन्त्वेकपङ्क्त्यां विषं सम्भोजयन्ति ये

rudhirāndhe patantyete patantyete evamāhurmanīṣiṇaḥ / upaviṣṭantvekapaṅktyāṃ viṣaṃ sambhojayanti ye

पतन्ति निरये घोरे विड्भुजे नात्र संशयः । मधुग्राहो वैतरणीमाक्रोशी मूत्रसंज्ञके

patanti niraye ghore viḍbhuje nātra saṃśayaḥ / madhugrāho vaitaraṇīmākrośī mūtrasaṃjñake

असिपत्रवने ऽसौची क्रोधनश्च एतेदपि । अग्निज्वालां मृगव्याधो भोज्यते यत्र वायसैः

asipatravane 'saucī krodhanaśca etedapi / agnijvālāṃ mṛgavyādho bhojyate yatra vāyasaiḥ

इज्यायां व्रतलोपाच्च सन्दंशे नरके पतेत । स्कन्दन्ते यदि वा स्वप्ने यतिनो ब्रह्मचारिणः

ijyāyāṃ vratalopācca sandaṃśe narake patet / skandante yadi vā svapne yatino brahmacāriṇaḥ

पुत्रैरध्यापिता ये च पुत्रैराज्ञापिताश्च ये । ते सर्वे नरकं यान्ति निरयं चाप्यभोजनम

putrairadhyāpitā ye ca putrairājñāpitāśca ye / te sarve narakaṃ yānti nirayaṃ cāpyabhojanam

वर्णाश्रमविरुद्धानि क्रोधहर्षसमन्विताः । कर्माणि ये तु कुर्वन्ति सर्वे निरयवासिनः

varṇāśramaviruddhāni krodhaharṣasamanvitāḥ / karmāṇi ye tu kurvanti sarve nirayavāsinaḥ

उपरिष्टात्स्थितो घोर उष्णात्मा रौरवो महान । सुदारुणः सुशीतात्मा तस्या धस्तामसः स्मृतः

upariṣṭātsthito ghora uṣṇātmā rauravo mahān / sudāruṇaḥ suśītātmā tasyā dhastāmasaḥ smṛtaḥ

एवमादिक्रमेणैव सर्वे ऽधो ऽधः परिस्थिताः । दुः खोत्कर्षश्च सर्वेषु कर्मस्वपि निमित्ततः

evamādikrameṇaiva sarve 'dho 'dhaḥ paristhitāḥ / duḥ khotkarṣaśca sarveṣu karmasvapi nimittataḥ

सुखोत्कर्षश्च सर्वत्र धर्मस्येहनिमिततः । पश्यन्तिनरकान्देवा ह्यधोवक्त्रान्सुदारुणान

sukhotkarṣaśca sarvatra dharmasyehanimitataḥ / paśyantinarakāndevā hyadhovaktrānsudāruṇān

नारकाश्चापि ते देवान्सर्वान्पश्यन्ति ऊर्ध्वगान । एतान्यान्यानि शतशो नरकाणि वियद्गते

nārakāścāpi te devānsarvānpaśyanti ūrdhvagān / etānyānyāni śataśo narakāṇi viyadgate

दिनेदिने तु नरके पच्यते दह्यतेन्यतः । शीर्यते भिद्यते ऽन्यत्र चूर्यते क्लिद्यतेन्यतः

dinedine tu narake pacyate dahyatenyataḥ / śīryate bhidyate 'nyatra cūryate klidyatenyataḥ

क्वथ्यते दीप्यते ऽन्यत्र तथा वातहतो ऽन्यतः । एकं दिनं वर्षशतप्रमाणं नरके भवेत

kvathyate dīpyate 'nyatra tathā vātahato 'nyataḥ / ekaṃ dinaṃ varṣaśatapramāṇaṃ narake bhavet

ततः सर्वेषु निस्तीर्णः पापी तिर्यक्त्वमश्नते । कृमिकीटपतङ्गेषु स्थावरैकशफेषु च

tataḥ sarveṣu nistīrṇaḥ pāpī tiryaktvamaśnate / kṛmikīṭapataṅgeṣu sthāvaraikaśapheṣu ca

गत्वा वनगजाढ्येषु गोष्वषु तथैव च । खरो ऽश्वो ऽश्वतरो गौरः शरभश्चमरी तथा

gatvā vanagajāḍhyeṣu goṣvaṣu tathaiva ca / kharo 'śvo 'śvataro gauraḥ śarabhaścamarī tathā

एते चैकशफाः षट च शृणु पञ्चनखानतः । अन्यासु बहुपापासु दुः खदासु च यो निषु

ete caikaśaphāḥ ṣaṭ ca śṛṇu pañcanakhānataḥ / anyāsu bahupāpāsu duḥ khadāsu ca yo niṣu

मानुष्यं प्राप्यते कुब्जो कुत्सितो वामनो ऽपि वा । चण्डालपुक्कसाद्यासु नरयोनिषु जायते

mānuṣyaṃ prāpyate kubjo kutsito vāmano 'pi vā / caṇḍālapukkasādyāsu narayoniṣu jāyate

मुहुर्गर्भे वसन्त्येव म्रियन्ते च मुहुर्मुहुः । अवशिष्टेन पापेन पुण्येन च समन्वितः

muhurgarbhe vasantyeva mriyante ca muhurmuhuḥ / avaśiṣṭena pāpena puṇyena ca samanvitaḥ

ततश्चारोहिणीं योनिं शूद्रवैश्यनृपादिकम । विप्रदेवेन्द्रतां चापि कदाचिदधिरोहति

tataścārohiṇīṃ yoniṃ śūdravaiśyanṛpādikam / vipradevendratāṃ cāpi kadācidadhirohati

एवं तु पापकर्माणो निरयेषु पतन्त्यधः । यथा पुण्यकृतो यान्ति तन्मे निगदतः शृणु

evaṃ tu pāpakarmāṇo nirayeṣu patantyadhaḥ / yathā puṇyakṛto yānti tanme nigadataḥ śṛṇu

ते यमेन विनिर्दिष्टां योनिं पुण्यगतिं नराः । प्रगीतगन्धर्वगणा नृत्योत्सवसमाकुलाः

te yamena vinirdiṣṭāṃ yoniṃ puṇyagatiṃ narāḥ / pragītagandharvagaṇā nṛtyotsavasamākulāḥ

हारनूपुरमाधुर्यैः शोभितान्यमलानि तु । प्रयान्त्याशु विमानानि दिव्यगन्धस्रगुज्ज्वलाः

hāranūpuramādhuryaiḥ śobhitānyamalāni tu / prayāntyāśu vimānāni divyagandhasragujjvalāḥ

तस्माच्च प्रच्युता राज्ञामन्येषां च महात्मनाम । जायन्ते नीरुजां गेहे स द्वृत्तिपीरपालकाः

tasmācca pracyutā rājñāmanyeṣāṃ ca mahātmanām / jāyante nīrujāṃ gehe sa dvṛttipīrapālakāḥ

भोगान्सम्प्राप्नुवन्त्युग्रांस्ततो यान्त्यूर्ध्वमन्यथा । अवरोहिणीं सम्प्राप्य पूर्ववद्यन्ति मानवाः

bhogānsamprāpnuvantyugrāṃstato yāntyūrdhvamanyathā / avarohiṇīṃ samprāpya pūrvavadyanti mānavāḥ

जातस्य मृत्युलोके वै प्राणिनो मरणं ध्रुवम । पापिष्ठानामदोमार्गाज्जीवो निष्क्रमते ध्रुवम

jātasya mṛtyuloke vai prāṇino maraṇaṃ dhruvam / pāpiṣṭhānāmadomārgājjīvo niṣkramate dhruvam

पृथिव्यां लीयते पृथ्वी आपश्चैव तथाप्सु च । तेजस्तेजसि लीयते समीरे च समीरणः

pṛthivyāṃ līyate pṛthvī āpaścaiva tathāpsu ca / tejastejasi līyate samīre ca samīraṇaḥ

आकाशे च तथाकाशं सर्वव्यापि निशाकरे । तत्र कामस्तथा क्रोधः काये पञ्चेन्द्रियाणि च

ākāśe ca tathākāśaṃ sarvavyāpi niśākare / tatra kāmastathā krodhaḥ kāye pañcendriyāṇi ca

एते तार्क्ष्य समाख्याता देहे तिष्ठन्ति तस्कराः । कामः क्रोधो ह्यहङ्कारो मनस्तत्रैव नायकः

ete tārkṣya samākhyātā dehe tiṣṭhanti taskarāḥ / kāmaḥ krodho hyahaṅkāro manastatraiva nāyakaḥ

संहारश्चैव कालो ऽसौ पुण्यपापेन संयुतः । पञ्चेन्द्रियसमायुक्तः सकलैर्विबुधैः सह

saṃhāraścaiva kālo 'sau puṇyapāpena saṃyutaḥ / pañcendriyasamāyuktaḥ sakalairvibudhaiḥ saha

प्रविशेत्स नवे देहे पृहे दरधे गुही यथा । शरीरे ये समासीनाः सर्वे वै सप्त धातवः

praviśetsa nave dehe pṛhe daradhe guhī yathā / śarīre ye samāsīnāḥ sarve vai sapta dhātavaḥ

षाट्कौशिको ह्ययं कायः सर्वे वाताश्च देहिनाम । मूत्रं पुरीषं तद्योगाद्ये चान्ये व्याधयस्तथा

ṣāṭkauśiko hyayaṃ kāyaḥ sarve vātāśca dehinām / mūtraṃ purīṣaṃ tadyogādye cānye vyādhayastathā

पित्तं श्लेष्मा तथा मज्जा मांसं वै मेद एव च । अस्थि शुक्रं तथा स्नायुर्देहेन सह दह्यति

pittaṃ śleṣmā tathā majjā māṃsaṃ vai meda eva ca / asthi śukraṃ tathā snāyurdehena saha dahyati

एष ते कथितस्तार्क्ष्य विनासः सर्वदेहिनम । कथयामि पुनस्तेषां शरीरं च यथा भवेत

eṣa te kathitastārkṣya vināsaḥ sarvadehinam / kathayāmi punasteṣāṃ śarīraṃ ca yathā bhavet

एकस्तम्बंस्नायुबद्धं स्थूणात्रयविभूषणम । इन्द्रियैश्च समायुक्तं नवद्वारं शरीरकम

ekastambaṃsnāyubaddhaṃ sthūṇātrayavibhūṣaṇam / indriyaiśca samāyuktaṃ navadvāraṃ śarīrakam

विषयैश्च समाक्रान्तं कामक्रोधसमाकुलम । रागद्वेषसमाकीर्णं तृष्णादुर्गमतस्करम

viṣayaiśca samākrāntaṃ kāmakrodhasamākulam / rāgadveṣasamākīrṇaṃ tṛṣṇādurgamataskaram

लोभजालपरिच्छिन्नं मोहवस्त्रेण वेष्टितम । सुबद्धं मायया चैतल्लोभेनाधिष्ठितं पुरम

lobhajālaparicchinnaṃ mohavastreṇa veṣṭitam / subaddhaṃ māyayā caitallobhenādhiṣṭhitaṃ puram

एतद्गुणसमाकीर्णं शरीरं सर्वदेहिनाम । आत्मानं ये न जानन्ति ते नराः पशवः स्मृताः

etadguṇasamākīrṇaṃ śarīraṃ sarvadehinām / ātmānaṃ ye na jānanti te narāḥ paśavaḥ smṛtāḥ

एवमेव समाख्यातं शरीरं ते चतुर्विधम । चतुरशीतिलक्षाणि निर्मिता योनयः पुरा

evameva samākhyātaṃ śarīraṃ te caturvidham / caturaśītilakṣāṇi nirmitā yonayaḥ purā

उद्भिज्जाः स्वेदजाश्चैव अण्डजाश्च जरायुजाः । एतत्ते सर्वमाख्यातं निरयस्य प्रपञ्चतः

udbhijjāḥ svedajāścaiva aṇḍajāśca jarāyujāḥ / etatte sarvamākhyātaṃ nirayasya prapañcataḥ

अथयामि क्रमप्राप्तं प्रष्टु वा वर्तते स्पृहा

athayāmi kramaprāptaṃ praṣṭu vā vartate spṛhā