श्रीगरुडमहापुराणम- 222 ब्रह्मोवाच । प्रायश्चित्तादि वक्ष्ये ऽहं नरकौघविमर्दनम । मक्षिका विप्रुषो नारी भुवि तोयं हुताशनः । मार्जारो नकुलश्चैव शुचीन्येतानि नित्यशः

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 222 brahmovāca / prāyaścittādi vakṣye 'haṃ narakaughavimardanam / makṣikā vipruṣo nārī bhuvi toyaṃ hutāśanaḥ / mārjāro nakulaścaiva śucīnyetāni nityaśaḥ

यः शूद्रोच्छिष्टसंस्पृष्टं प्रमादाद्भक्षयेद्द्विजः । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति

yaḥ śūdrocchiṣṭasaṃspṛṣṭaṃ pramādādbhakṣayeddvijaḥ / ahorātroṣito bhūtvā pañcagavyena śudhyati

विप्रो विप्रेण संस्पृष्ट उच्छिष्टेन कदाचन । स्नानं जप्यञ्च कर्तव्यं दिनस्यान्ते च भोजनम

vipro vipreṇa saṃspṛṣṭa ucchiṣṭena kadācana / snānaṃ japyañca kartavyaṃ dinasyānte ca bhojanam

अन्नं समक्षिकाकेशं शुध्येद्वान्तेन तत्क्षणात । यश्च पाणितले भुङ्क्ते अङ्गुल्या बाहुना च यः

annaṃ samakṣikākeśaṃ śudhyedvāntena tatkṣaṇāt / yaśca pāṇitale bhuṅkte aṅgulyā bāhunā ca yaḥ

अहोरात्रेण शुध्येत पिबेद्यदि न वार्युत । पीतशेषन्तु यत्तोयं वामहस्तेन मद्यवत

ahorātreṇa śudhyeta pibedyadi na vāryuta / pītaśeṣantu yattoyaṃ vāmahastena madyavat

चर्ममध्यगतं तोयमशुचि स्यान्न तत्पिबेत । अन्त्यजातिरविज्ञातो निवसेद्यस्य वेश्मनि

carmamadhyagataṃ toyamaśuci syānna tatpibet / antyajātiravijñāto nivasedyasya veśmani

चान्द्रायणं पराकं वा द्विजातीनां विशोधनम । प्राजापत्यन्तु शूद्रस्य पश्चाज्ज्ञाते तथापरे

cāndrāyaṇaṃ parākaṃ vā dvijātīnāṃ viśodhanam / prājāpatyantu śūdrasya paścājjñāte tathāpare

यस्तत्र भुङ्क्ते पक्वान्नं कृच्छ्रार्धं तस्य दापयेत । तेषामपि च यो भुङ्क्ते कृच्छ्रपादो विधीयते

yastatra bhuṅkte pakvānnaṃ kṛcchrārdhaṃ tasya dāpayet / teṣāmapi ca yo bhuṅkte kṛcchrapādo vidhīyate

रजकानाञ्च शैलू षवेणुचर्मोपजीविनाम । एतदन्नञ्च यो भुङ्क्ते द्विजश्चान्द्रायणं चरेत

rajakānāñca śailū ṣaveṇucarmopajīvinām / etadannañca yo bhuṅkte dvijaścāndrāyaṇaṃ caret

चाण्डालकूपभाण्डेषु अज्ञानाच्चेत्पिबेज्जलम । कुर्यात्सान्तपनं विप्रस्तदर्धञ्च विशः स्मृतम

cāṇḍālakūpabhāṇḍeṣu ajñānāccetpibejjalam / kuryātsāntapanaṃ viprastadardhañca viśaḥ smṛtam

पादं शूद्रस्य दातव्यमज्ञानादन्त्यवेश्मनि । प्रायश्चित्तं त्रिकृच्छ्रं स्यात्पराकमन्त्यजागतौ

pādaṃ śūdrasya dātavyamajñānādantyaveśmani / prāyaścittaṃ trikṛcchraṃ syātparākamantyajāgatau

अन्त्यजोच्छिष्टभुक्च्छुध्येद्द्विजश्चान्द्रायणेन च । चाण्डालन्नं यदा भुङ्क्ते प्रमादादैन्दवञ्चरेत

antyajocchiṣṭabhukcchudhyeddvijaścāndrāyaṇena ca / cāṇḍālannaṃ yadā bhuṅkte pramādādaindavañcaret

क्षत्त्रजातिः सान्तपनं षड्द्विरात्रं परे तथा । एकवृक्ष तु चण्डालः प्रमादाद्ब्राह्मणो यदि । फलं भक्षयते तत्र अहोरात्रेण शुध्यति

kṣattrajātiḥ sāntapanaṃ ṣaḍdvirātraṃ pare tathā / ekavṛkṣa tu caṇḍālaḥ pramādādbrāhmaṇo yadi / phalaṃ bhakṣayate tatra ahorātreṇa śudhyati

भुक्त्वोपविष्टो ऽनाचान्तश्चण्डालं यदि संस्पृशेत । गायत्त्र्यष्टसहस्रन्तु द्रुपदां वा शतं जपेत

bhuktvopaviṣṭo 'nācāntaścaṇḍālaṃ yadi saṃspṛśet / gāyattryaṣṭasahasrantu drupadāṃ vā śataṃ japet

चाण्डालश्वपचैर्वापि विण्मूत्रे तु कृते द्विजाः । प्रायश्चित्तं त्रिरात्रं स्यात्पराकश्चान्त्यजागतौ

cāṇḍālaśvapacairvāpi viṇmūtre tu kṛte dvijāḥ / prāyaścittaṃ trirātraṃ syātparākaścāntyajāgatau

अकामतः स्त्रियो गत्वा पराकस्तत्र साधकः । अन्त्यजातिप्रसूतस्य प्रायश्चित्तं न विद्यते

akāmataḥ striyo gatvā parākastatra sādhakaḥ / antyajātiprasūtasya prāyaścittaṃ na vidyate

मद्यादिदुष्टभाण्डेषु यादपः पिबति द्विजः । कृच्छ्रपादेन शुध्येद्वै पुनः संस्कारकर्मणा

madyādiduṣṭabhāṇḍeṣu yādapaḥ pibati dvijaḥ / kṛcchrapādena śudhyedvai punaḥ saṃskārakarmaṇā

ये प्रत्यवसिता विप्रा वज्राग्निपवनादिषु । अन्नपानादि संगृह्य चिकीर्षन्ति गृहान्तरम

ye pratyavasitā viprā vajrāgnipavanādiṣu / annapānādi saṃgṛhya cikīrṣanti gṛhāntaram

चारयेत्त्रीणि कृच्छाणि त्रीणि चान्द्रायणानि वै । जातकर्मादिसंस्कारं वसिष्ठो मुनिरब्रवीत

cārayettrīṇi kṛcchāṇi trīṇi cāndrāyaṇāni vai / jātakarmādisaṃskāraṃ vasiṣṭho munirabravīt

प्राजापत्यादिभिर्द्रष्टा स्त्री शुध्येत्तु द्विभोजनात । उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पृष्टंशुना शूद्रेण वा द्विजः

prājāpatyādibhirdraṣṭā strī śudhyettu dvibhojanāt / ucchiṣṭocchiṣṭasaṃspṛṣṭaṃśunā śūdreṇa vā dvijaḥ

उपोष्य रजनीमेकां पञ्चगव्येन शुध्यति । वर्णबाह्येन संस्पृष्टः पञ्चरात्रेण वै तदा

upoṣya rajanīmekāṃ pañcagavyena śudhyati / varṇabāhyena saṃspṛṣṭaḥ pañcarātreṇa vai tadā

अदुष्टाः सन्तता धाराः वातोद्धूताश्च रेणवः । स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च न दुष्यन्ति कदाचन

aduṣṭāḥ santatā dhārāḥ vātoddhūtāśca reṇavaḥ / striyo bālāśca vṛddhāśca na duṣyanti kadācana

नित्यमास्यं शुचि स्त्रीणां शकुन्तैः पातितं फलम । प्रस्त्रवे च शुचिर्वत्सः श्वा मृगग्रहणे शुचिः

nityamāsyaṃ śuci strīṇāṃ śakuntaiḥ pātitaṃ phalam / prastrave ca śucirvatsaḥ śvā mṛgagrahaṇe śuciḥ

उदके चोदकस्थं तु स्थलेषु स्थलजं शुचि । पादौ स्थाप्यौ च तत्रैव आचान्तः शुचितामियात

udake codakasthaṃ tu sthaleṣu sthalajaṃ śuci / pādau sthāpyau ca tatraiva ācāntaḥ śucitāmiyāt

शुध्येत्तद्भस्मना कांस्यं सुरया यन्न लिप्यते । मूत्रेण सुरया मिश्रं तपनैः खलु शुध्यति

śudhyettadbhasmanā kāṃsyaṃ surayā yanna lipyate / mūtreṇa surayā miśraṃ tapanaiḥ khalu śudhyati

गवाघ्रातानि कांस्यानि शूद्रोच्छिष्टानि यानि च । काकश्वापहतान्येव शुध्यन्ति दश भस्मना

gavāghrātāni kāṃsyāni śūdrocchiṣṭāni yāni ca / kākaśvāpahatānyeva śudhyanti daśa bhasmanā

शूद्रभाजनभोक्ता यः पञ्चगव्यं त्र्युपोषितः । उच्छिष्टं स्पृशते विप्रः श्वसूद्रश्चापराधिकः

śūdrabhājanabhoktā yaḥ pañcagavyaṃ tryupoṣitaḥ / ucchiṣṭaṃ spṛśate vipraḥ śvasūdraścāparādhikaḥ

उपोषितः पञ्चगव्याच्छुध्येत्स्पृष्ट्वा रजस्वलाम । अनुदकेषु देशेषु चोरव्याघ्राकुले पथि

upoṣitaḥ pañcagavyācchudhyetspṛṣṭvā rajasvalām / anudakeṣu deśeṣu coravyāghrākule pathi

कृत्वा मूत्रपुरीषन्तु द्रव्यहस्तो न दुष्यति । भूमौनिः क्षैप्य तद्द्रव्यं शौचं कृत्वा समाहितः

kṛtvā mūtrapurīṣantu dravyahasto na duṣyati / bhūmauniḥ kṣaipya taddravyaṃ śaucaṃ kṛtvā samāhitaḥ

आरनालं दधि क्षीरं तक्रन्तु कृसरञ्च यत । शूद्रादपि च तद्गाह्यं मांसं मधु तथान्त्यजात

āranālaṃ dadhi kṣīraṃ takrantu kṛsarañca yat / śūdrādapi ca tadgāhyaṃ māṃsaṃ madhu tathāntyajāt

गौडीं पैष्टीञ्च माध्वीकं विप्रादिर्यः सुरां पिबेत । सुरां पिबन्द्विजः शुध्येदग्निवर्णां सुरां पिबन

gauḍīṃ paiṣṭīñca mādhvīkaṃ viprādiryaḥ surāṃ pibet / surāṃ pibandvijaḥ śudhyedagnivarṇāṃ surāṃ piban

विप्रः पञ्चशतं जप्यं गायत्र्याः क्षत्रियस्य च शतं विप्रश्च भुक्त्वान्नं पानपात्रेण सूतके

vipraḥ pañcaśataṃ japyaṃ gāyatryāḥ kṣatriyasya ca śataṃ vipraśca bhuktvānnaṃ pānapātreṇa sūtake

शुचिर्विप्रो दशाहेन क्षत्त्रियो द्वादशाहतः । वैश्यः पञ्चदशाहन शूद्रो मासेन शुध्यति

śucirvipro daśāhena kṣattriyo dvādaśāhataḥ / vaiśyaḥ pañcadaśāhana śūdro māsena śudhyati

राज्ञां युद्धेषु यज्ञादौ देशान्तरगतेषु च । बाले प्रेते मासिके च सद्यः शौचं विधीयते

rājñāṃ yuddheṣu yajñādau deśāntaragateṣu ca / bāle prete māsike ca sadyaḥ śaucaṃ vidhīyate

अविवाहा तथा कन्या द्विजो मौञ्जीविवर्जितः । जतदन्तश्च बालश्च कुमारी च त्रिवर्षिका

avivāhā tathā kanyā dvijo mauñjīvivarjitaḥ / jatadantaśca bālaśca kumārī ca trivarṣikā

तेषां शुद्धिस्त्रिरात्रेण गर्भस्त्रावे त्रिरात्रिभिः । सूतायां मासतुल्याश्च चतुर्थे ऽह्नि रजस्वला

teṣāṃ śuddhistrirātreṇa garbhastrāve trirātribhiḥ / sūtāyāṃ māsatulyāśca caturthe 'hni rajasvalā

दुर्भिक्षे राष्ट्रसंपते सूतके मृतकेपि वा । नियमाश्च न दुष्यन्ति दानधर्मपरास्तथा

durbhikṣe rāṣṭrasaṃpate sūtake mṛtakepi vā / niyamāśca na duṣyanti dānadharmaparāstathā

दक्षिकाले विवाहादौ देवद्विजनिमन्त्रिते । पूर्वसंकल्पिते वापि नाशौचं मृतसूतके

dakṣikāle vivāhādau devadvijanimantrite / pūrvasaṃkalpite vāpi nāśaucaṃ mṛtasūtake

प्रसूतपत्नीसंस्पर्शादशुचिः स्यात्तथा द्विजः । अग्नयो यत्र हूयन्ते वेदो वा यत्र पठ्यते

prasūtapatnīsaṃsparśādaśuciḥ syāttathā dvijaḥ / agnayo yatra hūyante vedo vā yatra paṭhyate

सततं वैश्वदेवा दि न तेषां सूतकं भवेत । अशुद्धे च गृहे भुक्ते त्रिरात्राच्छुध्यति द्विजः

satataṃ vaiśvadevā di na teṣāṃ sūtakaṃ bhavet / aśuddhe ca gṛhe bhukte trirātrācchudhyati dvijaḥ

ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा चैव रजस्वला । अन्योन्यस्पर्शनात्तत्र ब्राह्मणी तु त्रिरात्रतः

brāhmaṇī kṣatriyā vaiśyā śūdrā caiva rajasvalā / anyonyasparśanāttatra brāhmaṇī tu trirātrataḥ

द्विरात्रतः क्षत्रिया च शुद्धा वैश्या ह्युपोषिता । शूद्रा स्नानेन शुध्येत्तु द्रोणार्थं न विसर्जयेत

dvirātrataḥ kṣatriyā ca śuddhā vaiśyā hyupoṣitā / śūdrā snānena śudhyettu droṇārthaṃ na visarjayet

काकश्वानोपनी तन्तु अन्नं बाह्यन्तु तत्त्यजेत । सुवर्णाद्भैः समभ्युक्ष्य हुताशे च प्रतापयेत

kākaśvānopanī tantu annaṃ bāhyantu tattyajet / suvarṇādbhaiḥ samabhyukṣya hutāśe ca pratāpayet

कूपे च पतितान्दृष्ट्वा श्वशृगालौ च मर्कटम । तत्कूपस्योदकं पीत्वा शुध्येद्विप्रस्त्रिभिर्दिनैः । क्षत्रियो ऽहर्द्वयेनैव वैश्यो वैकाहतः परम

kūpe ca patitāndṛṣṭvā śvaśṛgālau ca markaṭam / tatkūpasyodakaṃ pītvā śudhyedviprastribhirdinaiḥ / kṣatriyo 'hardvayenaiva vaiśyo vaikāhataḥ param

अस्थि चर्म मलं वापि मूषिकां यदि कूपतः । उद्धृत्य चोदकं पञ्च गव्याच्छुद्ध्येत्तु शोधितम

asthi carma malaṃ vāpi mūṣikāṃ yadi kūpataḥ / uddhṛtya codakaṃ pañca gavyācchuddhyettu śodhitam

तडागे पुष्करिण्यादौ भस्मादिं पातयेत्तथा । षट्कुम्भानप उत्द्धृय पञ्चगव्येन शुध्यति

taḍāge puṣkariṇyādau bhasmādiṃ pātayettathā / ṣaṭkumbhānapa utddhṛya pañcagavyena śudhyati

स्त्रीरजः पतितं मध्ये त्रिंशत्कुम्भान्समुद्धरेत । अगम्यागमनं कृत्वा मद्यगोमांसभक्षणम

strīrajaḥ patitaṃ madhye triṃśatkumbhānsamuddharet / agamyāgamanaṃ kṛtvā madyagomāṃsabhakṣaṇam

शुध्ये च्चान्द्रायणाद्विप्रः प्राजापत्येन भूमिपः । वैश्यः सान्तपनाच्छूद्रः पञ्चाहोभिर्विशुध्यति

śudhye ccāndrāyaṇādvipraḥ prājāpatyena bhūmipaḥ / vaiśyaḥ sāntapanācchūdraḥ pañcāhobhirviśudhyati

प्रायश्चित्ते कृते दद्याद्गवां ब्राह्मणभोजनम । क्रीडायां शयनीयादौ नीलीवस्त्रं न दुष्यति

prāyaścitte kṛte dadyādgavāṃ brāhmaṇabhojanam / krīḍāyāṃ śayanīyādau nīlīvastraṃ na duṣyati

नीलीवस्त्रं न स्पृशेच्च नीली च निरयं ब्रजेत । व्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः

nīlīvastraṃ na spṛśecca nīlī ca nirayaṃ brajet / vrahmaghnaśca surāpaśca steyī ca gurutalpagaḥ

ऋक्षं दृष्ट्वा विशुध्यन्ते तत्संयोगी च पञ्चमः । ततो धेनुशतं दद्याद्ब्राह्मणानान्तु भोजनम

ṛkṣaṃ dṛṣṭvā viśudhyante tatsaṃyogī ca pañcamaḥ / tato dhenuśataṃ dadyādbrāhmaṇānāntu bhojanam

ब्रह्महा द्वादशाब्दानि कुटीं कृत्वा वने वसेत । न्यस्येदात्मानमग्नौ वा सुसमिद्धे सुरापकः

brahmahā dvādaśābdāni kuṭīṃ kṛtvā vane vaset / nyasyedātmānamagnau vā susamiddhe surāpakaḥ

स्तेयी सर्वं वेदविदे ब्राह्मणायोपपादयेत । वृषमेकं सहस्रं गां दद्याच्च गुरुतल्पगः

steyī sarvaṃ vedavide brāhmaṇāyopapādayet / vṛṣamekaṃ sahasraṃ gāṃ dadyācca gurutalpagaḥ

कृतपापश्चरेद्रोधे द्वौ पादौ बन्धयन्पशोः । सर्वकृच्छ्रं निपानेस्यात्कान्तारे गृहदाहतः

kṛtapāpaścaredrodhe dvau pādau bandhayanpaśoḥ / sarvakṛcchraṃ nipānesyātkāntāre gṛhadāhataḥ

कण्ठाभरणदोषेण कृच्छ्रपादं मृते गवि । अस्थिभङ्गं गवां कृत्वा शृङ्गभङ्गमथापि वा

kaṇṭhābharaṇadoṣeṇa kṛcchrapādaṃ mṛte gavi / asthibhaṅgaṃ gavāṃ kṛtvā śṛṅgabhaṅgamathāpi vā

त्वग्भेदं पुच्छनाशे वा मासार्धं यावकं पिबेत । सर्वं हस्त्यश्वशस्त्राद्यैर्निश्चयं कृच्छ्रमेव तु

tvagbhedaṃ pucchanāśe vā māsārdhaṃ yāvakaṃ pibet / sarvaṃ hastyaśvaśastrādyairniścayaṃ kṛcchrameva tu

अज्ञानात्प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टमेव च । पुनः संस्कारमायान्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः

ajñānātprāśya viṇmūtraṃ surāsaṃspṛṣṭameva ca / punaḥ saṃskāramāyānti trayo varṇā dvijātayaḥ

वपनं मेख्ला दण्डो भैक्ष्यचर्याव्रतानि च । निवर्तन्ते द्विजातीनां पुनः संस्कारकर्मणि

vapanaṃ mekhlā daṇḍo bhaikṣyacaryāvratāni ca / nivartante dvijātīnāṃ punaḥ saṃskārakarmaṇi

आममांसं घृतं क्षौद्रं स्नेहश्च कालसम्भवाः । अन्त्यभाण्डस्थिताः सर्वे निष्क्रान्ताः शुचयः स्मृताः

āmamāṃsaṃ ghṛtaṃ kṣaudraṃ snehaśca kālasambhavāḥ / antyabhāṇḍasthitāḥ sarve niṣkrāntāḥ śucayaḥ smṛtāḥ

तैलादिघृतमाध्वीकं पण्यद्रव्यं द्रवस्तथा । एकभक्तं क्रमान्नक्तं एकैकाहमयाचितम । उपवासः पादकृच्छ्रं कृच्छार्धद्विगुणं हि यत

tailādighṛtamādhvīkaṃ paṇyadravyaṃ dravastathā / ekabhaktaṃ kramānnaktaṃ ekaikāhamayācitam / upavāsaḥ pādakṛcchraṃ kṛcchārdhadviguṇaṃ hi yat

प्राजापत्यन्तु तत्स्याच्च सर्वपातकनाशनम । कृच्छ्रं सप्तोपवासैश्च महासान्तपनं स्मृतम

prājāpatyantu tatsyācca sarvapātakanāśanam / kṛcchraṃ saptopavāsaiśca mahāsāntapanaṃ smṛtam

त्र्यहमुष्णं पिबेच्छापः त्र्यहमुष्णं पयः पिबेत । त्र्यमुष्णं पिबेत्सर्पिस्तप्तकृच्छ्रमघापहम

tryahamuṣṇaṃ pibecchāpaḥ tryahamuṣṇaṃ payaḥ pibet / tryamuṣṇaṃ pibetsarpistaptakṛcchramaghāpaham

द्वादशाहोपवासेन पराकः सर्वपापहा । एकैकं वर्धयेत्पिण्डं शुक्ले कृष्णे च ह्रासयेत

dvādaśāhopavāsena parākaḥ sarvapāpahā / ekaikaṃ vardhayetpiṇḍaṃ śukle kṛṣṇe ca hrāsayet

पयः काञ्चनवर्णायाः श्वेतवर्णं च गोमयम । गोमूत्रं ताम्रवर्णाया नीलवर्णभवं घृतम

payaḥ kāñcanavarṇāyāḥ śvetavarṇaṃ ca gomayam / gomūtraṃ tāmravarṇāyā nīlavarṇabhavaṃ ghṛtam

दधि स्यात्कृष्णवर्णाया दर्भोदकसमायुतम । गोमूत्रमाषकाण्यष्टौ गोमयस्य चतुष्टयम

dadhi syātkṛṣṇavarṇāyā darbhodakasamāyutam / gomūtramāṣakāṇyaṣṭau gomayasya catuṣṭayam

क्षीरस्य द्वादश प्रोक्ता दध्नस्तु दश उच्यते । घृतस्य माषकाः पञ्च पञ्चगव्यं मलापहम

kṣīrasya dvādaśa proktā dadhnastu daśa ucyate / ghṛtasya māṣakāḥ pañca pañcagavyaṃ malāpaham