श्रीगरुडमहापुराणम- 204 सूत उवाच । एवं धन्वन्तरिः प्राह सुश्रुतायच वैद्यकम । अत नामानि वक्ष्यामि ओषधीनां समासतः

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 204 sūta uvāca / evaṃ dhanvantariḥ prāha suśrutāyaca vaidyakam / ata nāmāni vakṣyāmi oṣadhīnāṃ samāsataḥ

स्थिरा विदारिगन्धा च शालपण्यशुमत्यपि । लाङ्गली कलसी चैव क्रोष्टुपुच्छा गुहा मता

sthirā vidārigandhā ca śālapaṇyaśumatyapi / lāṅgalī kalasī caiva kroṣṭupucchā guhā matā

पुनर्नवाथ पर्षाभूः कठिल्या कारुणा तथा । एरण्डश्चोरुवूकः स्यादामर्दो वर्धमानकः

punarnavātha parṣābhūḥ kaṭhilyā kāruṇā tathā / eraṇḍaścoruvūkaḥ syādāmardo vardhamānakaḥ

झषा नागबला ज्ञेया श्वदंष्ट्रा गोक्षुरो मतः । शतावरी वरा भीरु पीवरीन्दीवरी वरी

jhaṣā nāgabalā jñeyā śvadaṃṣṭrā gokṣuro mataḥ / śatāvarī varā bhīru pīvarīndīvarī varī

व्याघ्री तु बृहती कृष्णा हंसपादी मधुस्त्रवा । धामनी कण्टकारी स्यात्क्षुद्रा सिंही निदिग्धिका

vyāghrī tu bṛhatī kṛṣṇā haṃsapādī madhustravā / dhāmanī kaṇṭakārī syātkṣudrā siṃhī nidigdhikā

वृश्चिका त्र्यमृता काली विषघ्नी सर्पदंष्ट्रिका । मर्कटी चात्मगुप्ता स्यादार्षेयी कपिकच्छुका

vṛścikā tryamṛtā kālī viṣaghnī sarpadaṃṣṭrikā / markaṭī cātmaguptā syādārṣeyī kapikacchukā

मुद्गपर्णो क्षुद्रसहा माषपर्णो महासहा । त्यजा परा च महा ज्ञेया दण्डयोन्यङ्कसंज्ञया । न्यग्रोधस्तु वटो ज्ञेयः अश्वत्थः कपिलो मतः

mudgaparṇo kṣudrasahā māṣaparṇo mahāsahā / tyajā parā ca mahā jñeyā daṇḍayonyaṅkasaṃjñayā / nyagrodhastu vaṭo jñeyaḥ aśvatthaḥ kapilo mataḥ

प्लक्षो ऽथ गर्दभाण्डः स्यात्पर्कटी च कपीतनः । पार्थस्तु ककुभो धन्वि विज्ञेयोरऽजुननामभिः

plakṣo 'tha gardabhāṇḍaḥ syātparkaṭī ca kapītanaḥ / pārthastu kakubho dhanvi vijñeyor'junanāmabhiḥ

नन्दीवृक्षः प्ररोही स्यात्पुष्टिकारीति चोच्यते । वञ्जुलो वेतसो ज्ञेयो भल्लातश्चाप्यरुष्करः

nandīvṛkṣaḥ prarohī syātpuṣṭikārīti cocyate / vañjulo vetaso jñeyo bhallātaścāpyaruṣkaraḥ

लोध्रः सारवको धृष्टस्तिरीटश्चापि कीर्तितः । बृहत्फला महाजम्बूर्ज्ञेया बालफला परा

lodhraḥ sāravako dhṛṣṭastirīṭaścāpi kīrtitaḥ / bṛhatphalā mahājambūrjñeyā bālaphalā parā

तृतीया जलजम्बूः स्यान्नादेयी सा च कीर्तिता । कणा कृष्णोपकुञ्ची च शौण्डी मागधिकेति च

tṛtīyā jalajambūḥ syānnādeyī sā ca kīrtitā / kaṇā kṛṣṇopakuñcī ca śauṇḍī māgadhiketi ca

कथिता पिप्पली तज्ज्ञैस्तन्मूलं ग्रन्थिकं स्मृतम । ऊषणं मरिचं ज्ञेयं शुण्ठी विश्वं महौषधम

kathitā pippalī tajjñaistanmūlaṃ granthikaṃ smṛtam / ūṣaṇaṃ maricaṃ jñeyaṃ śuṇṭhī viśvaṃ mahauṣadham

व्योषं कटुत्रयं विद्यात्त्र्यूषणं तच्च कीर्त्यते । लाङ्गली हलिनी च स्याच्छेयसी गज पिप्पली

vyoṣaṃ kaṭutrayaṃ vidyāttryūṣaṇaṃ tacca kīrtyate / lāṅgalī halinī ca syāccheyasī gaja pippalī

त्रायन्ती त्रायमाणा स्यादुत्साया सुवहा स्मृता । चित्रकः स्याच्छिखी वह्निरग्निसंज्ञाभिरुच्यते

trāyantī trāyamāṇā syādutsāyā suvahā smṛtā / citrakaḥ syācchikhī vahniragnisaṃjñābhirucyate

षड्ग्रन्थोग्रा वचा ज्ञेया श्वेता हैमवतीति च । कुटजो वृक्षकः शक्रो वत्सको गिरिमाल्लिका

ṣaḍgranthogrā vacā jñeyā śvetā haimavatīti ca / kuṭajo vṛkṣakaḥ śakro vatsako girimāllikā

कलिङ्गेन्द्रयवारिष्टं तस्य बीजानि लक्षयेत । मुस्तक्तो मेघनामा स्यात्कौन्ती ज्ञेया हरेणुका

kaliṅgendrayavāriṣṭaṃ tasya bījāni lakṣayet / mustakto meghanāmā syātkauntī jñeyā hareṇukā

एला च बहुला प्रोक्ता सूक्ष्मैला च तथा त्रुटिः । पद्मा भार्ङ्गो तथा काञ्जी ज्ञेया ब्राह्मणयष्टिका

elā ca bahulā proktā sūkṣmailā ca tathā truṭiḥ / padmā bhārṅgo tathā kāñjī jñeyā brāhmaṇayaṣṭikā

मूर्वा मधुरसा ज्ञेया तेजनी तिक्तवल्लिका । महानिम्बो बृहन्निम्बो दीप्यकः स्याद्यवानिका

mūrvā madhurasā jñeyā tejanī tiktavallikā / mahānimbo bṛhannimbo dīpyakaḥ syādyavānikā

विडङ्गं क्रिमशत्रुः स्याद्रामठं हिङ्गुरुच्यते । अजाजी जीरकं ज्ञेया कारवी चोपकुञ्चिका

viḍaṅgaṃ krimaśatruḥ syādrāmaṭhaṃ hiṅgurucyate / ajājī jīrakaṃ jñeyā kāravī copakuñcikā

विज्ञेया कटुका तिक्ता तथा कटुकरोहिणी । तगरं स्यान्नतं वक्रं चोचं त्वचवराङ्गकम

vijñeyā kaṭukā tiktā tathā kaṭukarohiṇī / tagaraṃ syānnataṃ vakraṃ cocaṃ tvacavarāṅgakam

उदीच्यं बालकं प्रोक्तं ह्रीबेरं चाम्बुनामभिः । पत्रकं दलसंज्ञाभिश्चारकं तस्कराह्वयम

udīcyaṃ bālakaṃ proktaṃ hrīberaṃ cāmbunāmabhiḥ / patrakaṃ dalasaṃjñābhiścārakaṃ taskarāhvayam

हेमाभं नागसंज्ञाभिर्नागकेशर उच्यते । असृक्कुङ्कुममाख्यातं तथा काश्मीरबाह्लिकम

hemābhaṃ nāgasaṃjñābhirnāgakeśara ucyate / asṛkkuṅkumamākhyātaṃ tathā kāśmīrabāhlikam

अयो लोहं समुद्दिष्टं यौगिकैर्लोहनामभिः । पुरं कुटनटं विद्यान्महिषाक्षः पलङ्कषा

ayo lohaṃ samuddiṣṭaṃ yaugikairlohanāmabhiḥ / puraṃ kuṭanaṭaṃ vidyānmahiṣākṣaḥ palaṅkaṣā

काश्मरी कट्फला ज्ञेया श्रीपर्णो चेति कीर्तिता । शल्लकी गजभक्ष्या च पत्री च सुरभी स्त्रवः

kāśmarī kaṭphalā jñeyā śrīparṇo ceti kīrtitā / śallakī gajabhakṣyā ca patrī ca surabhī stravaḥ

धात्रीमामलकीं विद्यादक्षश्चैव विभीतकः । पथ्याभया च विज्ञेया पूतना च हरीतकी

dhātrīmāmalakīṃ vidyādakṣaścaiva vibhītakaḥ / pathyābhayā ca vijñeyā pūtanā ca harītakī

त्रिफला फलमेवोक्ता तच्च ज्ञेयं फलत्रिकम । उदकीर्यो दीर्घवृन्तः करञ्जश्चेति कीर्तितः

triphalā phalamevoktā tacca jñeyaṃ phalatrikam / udakīryo dīrghavṛntaḥ karañjaśceti kīrtitaḥ

यष्टी यष्ट्याह्वयं प्रोक्तं मदुकं मधुयष्टिका । धातकी ताम्रपर्णो स्यात्समङ्गा कुञ्जरा मता

yaṣṭī yaṣṭyāhvayaṃ proktaṃ madukaṃ madhuyaṣṭikā / dhātakī tāmraparṇo syātsamaṅgā kuñjarā matā

सितं मलयजं शीतं गोशीर्षं सितचन्दनम । विद्याद्रक्तं चन्दनं च द्वितीयं रक्तचन्दनम

sitaṃ malayajaṃ śītaṃ gośīrṣaṃ sitacandanam / vidyādraktaṃ candanaṃ ca dvitīyaṃ raktacandanam

काकोली च स्मृता वीरा वयस्या चार्कपुष्पिका । शृङ्गी कर्कटशृङ्गी च महाघोषा च कीर्तिता

kākolī ca smṛtā vīrā vayasyā cārkapuṣpikā / śṛṅgī karkaṭaśṛṅgī ca mahāghoṣā ca kīrtitā

तुगाक्षीरी शुभा वांशी विज्ञेया वंशलोचना । मृद्विका च स्मृता द्राक्षा तथा गोस्तनिका मता

tugākṣīrī śubhā vāṃśī vijñeyā vaṃśalocanā / mṛdvikā ca smṛtā drākṣā tathā gostanikā matā

स्यादुशीरं मृणालञ्च सेव्यं लामज्जकं तथा । सारञ्च गोपवल्ली च गोपी भद्रा च कथ्यते

syāduśīraṃ mṛṇālañca sevyaṃ lāmajjakaṃ tathā / sārañca gopavallī ca gopī bhadrā ca kathyate

दन्ती कटङ्कटेरी च ज्ञेया दारुनिशेति च । हरिद्रा रजनी प्रोक्ता पीतिका रात्रिनामिका

dantī kaṭaṅkaṭerī ca jñeyā dāruniśeti ca / haridrā rajanī proktā pītikā rātrināmikā

वृक्षादनी छिन्नरुहा नीलवल्ली रसामृता । वसुकोटश्च विज्ञेयो वाशिरः काम्पिल्लो मतः

vṛkṣādanī chinnaruhā nīlavallī rasāmṛtā / vasukoṭaśca vijñeyo vāśiraḥ kāmpillo mataḥ

पाषाणभेदको ऽरिष्टो ह्यस्मभित्कुट्टभेदकः । घण्टाकः शुष्कको ज्ञेयो वचो ऽथ सूचको मतः

pāṣāṇabhedako 'riṣṭo hyasmabhitkuṭṭabhedakaḥ / ghaṇṭākaḥ śuṣkako jñeyo vaco 'tha sūcako mataḥ

सुरसो बीजकश्चैव पीतशालो ऽभिधीयेत । वज्रवृक्षो महावृक्षः स्नुही स्नुक्च सुधा गुडा

suraso bījakaścaiva pītaśālo 'bhidhīyeta / vajravṛkṣo mahāvṛkṣaḥ snuhī snukca sudhā guḍā

तुलसीं सुरसां विद्यादुपस्थेति च कथ्यते । कुठेरको ऽप्यर्जुनकः पर्णो सौगन्धिपर्णिक्रः

tulasīṃ surasāṃ vidyādupastheti ca kathyate / kuṭherako 'pyarjunakaḥ parṇo saugandhiparṇikraḥ

नीलश्च सिन्धुवारश्च निर्गुण्डीति सुगन्धिका । ज्ञेया सुगन्धिपर्णोति वासन्ती कुलजेति च

nīlaśca sindhuvāraśca nirguṇḍīti sugandhikā / jñeyā sugandhiparṇoti vāsantī kulajeti ca

कालीयकं पीतकाष्ठं कतकाख्यः पुनः स्मृतः । गायत्रीखदिरो ज्ञेयस्तद्भेदः कन्दरो मतः

kālīyakaṃ pītakāṣṭhaṃ katakākhyaḥ punaḥ smṛtaḥ / gāyatrīkhadiro jñeyastadbhedaḥ kandaro mataḥ

इन्दी वरं कुवलयं पद्मं नीलोत्पलं स्मृतम । सौगन्धिकं शतदलमब्जं कमलमुच्यते

indī varaṃ kuvalayaṃ padmaṃ nīlotpalaṃ smṛtam / saugandhikaṃ śatadalamabjaṃ kamalamucyate

अजवर्णो भवेदूर्जो वाजिकर्णो ऽश्वकर्णकः । श्लेष्मान्तकस्तथा शेलुर्बहुवारश्च कथ्यते

ajavarṇo bhavedūrjo vājikarṇo 'śvakarṇakaḥ / śleṣmāntakastathā śelurbahuvāraśca kathyate

सुनन्दकः ककुद्भद्रं छत्राकी छत्रसंज्ञका । कबरी कुम्भको धृष्टः क्षुद्विधो धनकृत्तथा

sunandakaḥ kakudbhadraṃ chatrākī chatrasaṃjñakā / kabarī kumbhako dhṛṣṭaḥ kṣudvidho dhanakṛttathā

कृष्णार्जकः करालश्च कालमानः प्रकीर्तितः । प्राची बला नदीक्रान्ता काकजङ्घाथ वायसी

kṛṣṇārjakaḥ karālaśca kālamānaḥ prakīrtitaḥ / prācī balā nadīkrāntā kākajaṅghātha vāyasī

ज्ञेया मूषिकपर्णो तु भ्रमन्ती चाखुपर्णिका । विषमुष्टिर्द्रावणञ्च केशमुष्टिरुदाहृता

jñeyā mūṣikaparṇo tu bhramantī cākhuparṇikā / viṣamuṣṭirdrāvaṇañca keśamuṣṭirudāhṛtā

किंलिहीं कटुकीं विद्यादन्तकश्चाम्लवेतसः । अश्वत्था बहुपत्रा च विज्ञेया चामलक्यपि

kiṃlihīṃ kaṭukīṃ vidyādantakaścāmlavetasaḥ / aśvatthā bahupatrā ca vijñeyā cāmalakyapi

अरूषक्रं पत्र शूकं क्षीरी राजादनं मतम । महापत्रं दाडिमं च तमेव करकं वदेत

arūṣakraṃ patra śūkaṃ kṣīrī rājādanaṃ matam / mahāpatraṃ dāḍimaṃ ca tameva karakaṃ vadet

मसूरी विदली शष्पा कालिन्दीति निरुच्यते । कण्टकाख्या महाश्यामा वृक्षपादीति वक्ष्यते

masūrī vidalī śaṣpā kālindīti nirucyate / kaṇṭakākhyā mahāśyāmā vṛkṣapādīti vakṣyate

विद्या कुन्ती निकुम्भा च त्रिभङ्गी त्रिपुटी त्रिवृत । सप्तला यवतिक्ता च चर्मा चर्मकसेति च

vidyā kuntī nikumbhā ca tribhaṅgī tripuṭī trivṛt / saptalā yavatiktā ca carmā carmakaseti ca

शङ्खिनी सुकुमारी च तिक्ताक्षी चाक्षिपीलुकम । गवाक्षी चामृता श्वेता गिरिकर्णो गवादिनी

śaṅkhinī sukumārī ca tiktākṣī cākṣipīlukam / gavākṣī cāmṛtā śvetā girikarṇo gavādinī

काम्पिल्लको ऽथ रक्ताङ्गो गुण्डा रोचनिकेति च । हेमक्षीरी स्मृता पीता गौरी वै कालदुग्धिका

kāmpillako 'tha raktāṅgo guṇḍā rocaniketi ca / hemakṣīrī smṛtā pītā gaurī vai kāladugdhikā

गाङ्गेरुकी नागबला विशाला चेन्द्रवारुणी । तार्क्ष्यं शैलं नीलवर्णमञ्जनञ्च रसाञ्जनम

gāṅgerukī nāgabalā viśālā cendravāruṇī / tārkṣyaṃ śailaṃ nīlavarṇamañjanañca rasāñjanam

निर्यासो यश्च शाल्मल्याः स मोचरससंज्ञकः । प्रत्यक्पुष्पी खरी ज्ञेया अपामार्गो मयूरकः

niryāso yaśca śālmalyāḥ sa mocarasasaṃjñakaḥ / pratyakpuṣpī kharī jñeyā apāmārgo mayūrakaḥ

सिंहास्यवृषवासाकमाटरूषकमादिशेत । जीवको जीवशाकश्च कर्बुरञ्च शटीं विदुः

siṃhāsyavṛṣavāsākamāṭarūṣakamādiśet / jīvako jīvaśākaśca karburañca śaṭīṃ viduḥ

कट्फलं सोमवृक्षः स्यादग्निगन्धा सुगन्धिका । शताङ्गं शतपुष्पा च मिंसिर्मधुरिकामता

kaṭphalaṃ somavṛkṣaḥ syādagnigandhā sugandhikā / śatāṅgaṃ śatapuṣpā ca miṃsirmadhurikāmatā

ज्ञेयं पुष्करमूलञ्च पुष्करं पुष्कराह्वयम । यासो ऽथ धन्वयासश्च दुष्पर्शो ऽथ दुरालभा

jñeyaṃ puṣkaramūlañca puṣkaraṃ puṣkarāhvayam / yāso 'tha dhanvayāsaśca duṣparśo 'tha durālabhā

वाकुची सोमराजी च सोमवल्लीति कीर्तिता । मार्कवः केशराजश्च भृङ्गराजो निगद्यते

vākucī somarājī ca somavallīti kīrtitā / mārkavaḥ keśarājaśca bhṛṅgarājo nigadyate

प्रोक्तस्त्वेडगजस्तज्ज्ञैश्चक्रमर्दकसंज्ञखः । सुरङ्गीतगरः स्नायुः कलनाशा तु वायसी

proktastveḍagajastajjñaiścakramardakasaṃjñakhaḥ / suraṅgītagaraḥ snāyuḥ kalanāśā tu vāyasī

महाकालः स्मृतो बेलस्तण्डुलीयो घनस्तनः । इक्ष्वाकुस्तिक्ततुम्बी स्यात्तिक्तालबुर्निगद्यते

mahākālaḥ smṛto belastaṇḍulīyo ghanastanaḥ / ikṣvākustiktatumbī syāttiktālaburnigadyate

धामार्गवो ऽथ कोषातक्यथ यामिनी । विद्यात्कोशतकीभेदं कृतभेदनसंज्ञका

dhāmārgavo 'tha koṣātakyatha yāminī / vidyātkośatakībhedaṃ kṛtabhedanasaṃjñakā

तथा जीमूतकाख्या च खुड्डाको देवताडकः । गृध्रनखी गृध्रनखी हिङ्गुकाकादनी मता

tathā jīmūtakākhyā ca khuḍḍāko devatāḍakaḥ / gṛdhranakhī gṛdhranakhī hiṅgukākādanī matā

अश्वारिश्चैव बोद्धव्यः करवीरो ऽश्वमारकः । सिन्धुः सैन्धवसिन्धूत्थमणिमन्थमुदाहृतम

aśvāriścaiva boddhavyaḥ karavīro 'śvamārakaḥ / sindhuḥ saindhavasindhūtthamaṇimanthamudāhṛtam

क्षारो यवाग्रजश्चैव यवक्षारो ऽभिधीयते । सर्जिका सर्जिकाक्षारो द्वितीयः परिकीर्तितः

kṣāro yavāgrajaścaiva yavakṣāro 'bhidhīyate / sarjikā sarjikākṣāro dvitīyaḥ parikīrtitaḥ

काशीशं पुष्पकाशीशं विज्ञेयं नेत्त्रभेषजम । धातुकाशीशकाशी च संज्ञेयं तच्च कीर्तितम

kāśīśaṃ puṣpakāśīśaṃ vijñeyaṃ nettrabheṣajam / dhātukāśīśakāśī ca saṃjñeyaṃ tacca kīrtitam

सौराष्ट्री मृत्तिकाक्षारं काक्षी वै पङ्कपर्पटी । विद्यात्समाक्षिकं धातु ताप्यं ताप्युत्थसम्भवम

saurāṣṭrī mṛttikākṣāraṃ kākṣī vai paṅkaparpaṭī / vidyātsamākṣikaṃ dhātu tāpyaṃ tāpyutthasambhavam

शिला मनः शिला ज्ञेया नेपाली कुलटीति च । आलं मनस्तालकं वा हरितालं विनिर्दिशेत

śilā manaḥ śilā jñeyā nepālī kulaṭīti ca / ālaṃ manastālakaṃ vā haritālaṃ vinirdiśet

गन्धको गन्धपाषाणो रसः पारद उच्यते । ताम्रमौदुम्बरं शुल्बं विद्यान्म्लेच्छमुखं तथा

gandhako gandhapāṣāṇo rasaḥ pārada ucyate / tāmramaudumbaraṃ śulbaṃ vidyānmlecchamukhaṃ tathā

अद्रिसारस्त्वयस्तीक्ष्णं लोहकञ्चापि कथ्यते । माक्षिकं मधु च क्षौद्रं तच्च पुष्परसं स्मृतम

adrisārastvayastīkṣṇaṃ lohakañcāpi kathyate / mākṣikaṃ madhu ca kṣaudraṃ tacca puṣparasaṃ smṛtam

ज्येष्ठन्तु सोदकं तत्स्यात्काञ्जिकन्तु सुवीरकम । सीता सितोपला चैव मत्स्यण्डीशर्करा स्मृता

jyeṣṭhantu sodakaṃ tatsyātkāñjikantu suvīrakam / sītā sitopalā caiva matsyaṇḍīśarkarā smṛtā

त्वगेलापत्रकैस्तुल्यैस्त्रिसुगन्धि त्रिजातकम । नागकेशरसंयुक्तं तच्चतुर्जातमिष्यते

tvagelāpatrakaistulyaistrisugandhi trijātakam / nāgakeśarasaṃyuktaṃ taccaturjātamiṣyate

पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरैः । कथितं पञ्चकोलञ्च कोलकं कोलसंज्ञया

pippalī pippalīmūlaṃ cavyacitrakanāgaraiḥ / kathitaṃ pañcakolañca kolakaṃ kolasaṃjñayā

प्रियङ्गुः कङ्गुका ज्ञेया कोरदूषश्च कोद्रवः । त्रिपुटः पुटसंज्ञश्च कलापो लङ्गको मतः

priyaṅguḥ kaṅgukā jñeyā koradūṣaśca kodravaḥ / tripuṭaḥ puṭasaṃjñaśca kalāpo laṅgako mataḥ

सतीनो वर्तुलश्चैव वेणुश्चापि प्रकीर्तितः । पिचुकं पितलं चाक्षं बिडालपदकं तथा

satīno vartulaścaiva veṇuścāpi prakīrtitaḥ / picukaṃ pitalaṃ cākṣaṃ biḍālapadakaṃ tathā

विद्यात्कर्षं तथा चापि सुवर्णं कवलग्रहम । पलार्धं शुक्तिमिच्छन्ति तथाष्टौमाषकास्त्विति

vidyātkarṣaṃ tathā cāpi suvarṇaṃ kavalagraham / palārdhaṃ śuktimicchanti tathāṣṭaumāṣakāstviti

पलं बिल्वञ्च मुष्टिः स्याद्द्वे पले प्रसृतिं वदेत । अञ्जलिं कुडवञ्चैव विद्यात्पलचतुष्टयम

palaṃ bilvañca muṣṭiḥ syāddve pale prasṛtiṃ vadet / añjaliṃ kuḍavañcaiva vidyātpalacatuṣṭayam

अष्टमानं पलान्यष्टौ तच्च मानमिति स्मृतम । चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थ प्रस्थाश्चत्वार आढकः

aṣṭamānaṃ palānyaṣṭau tacca mānamiti smṛtam / caturbhiḥ kuḍavaiḥ prastha prasthāścatvāra āḍhakaḥ

काशपात्रञ्च संप्रोक्तो द्रोणश्चचतुराढके । तुला पलशतं प्रोक्तं भागो विंशत्पलः स्मृतः

kāśapātrañca saṃprokto droṇaścacaturāḍhake / tulā palaśataṃ proktaṃ bhāgo viṃśatpalaḥ smṛtaḥ

मानमेवं विधं प्रोक्तं प्रस्थद्रव्येषु पण्डितैः । द्रवद्रव्येषु चोद्दिष्टं द्विगुणं परिकीर्तितम

mānamevaṃ vidhaṃ proktaṃ prasthadravyeṣu paṇḍitaiḥ / dravadravyeṣu coddiṣṭaṃ dviguṇaṃ parikīrtitam

भद्रदारु देवकाष्ठं दारु स्याद्देवदारुकम । कुष्ठमामयमाख्यातं मांसीञ्च नलदंशनम

bhadradāru devakāṣṭhaṃ dāru syāddevadārukam / kuṣṭhamāmayamākhyātaṃ māṃsīñca naladaṃśanam

शङ्खः शुक्तिनखः शङ्खो व्याघ्रो व्याघ्रनखः स्मृतः । पुरं पलङ्कषं विद्यान्महिषाक्षञ्च गुग्गुलुः

śaṅkhaḥ śuktinakhaḥ śaṅkho vyāghro vyāghranakhaḥ smṛtaḥ / puraṃ palaṅkaṣaṃ vidyānmahiṣākṣañca gugguluḥ

रसो गन्धरसो बोले सर्जः सर्जरसो मतः । प्रियङ्गुः फलिनी श्यामा गौरी कान्तेति चोच्यते

raso gandharaso bole sarjaḥ sarjaraso mataḥ / priyaṅguḥ phalinī śyāmā gaurī kānteti cocyate

करञ्जौ नक्तमालः स्यात्पूतिकश्चिरबिल्वकः । शिग्रुः शोभाञ्जनो नाम ज्ञानमानश्च कीर्तितः

karañjau naktamālaḥ syātpūtikaścirabilvakaḥ / śigruḥ śobhāñjano nāma jñānamānaśca kīrtitaḥ

जया जयन्ती शरणी निर्गुण्डी सिन्धुवारकः । मोरटा पीलुपर्णो च तुण्डी स्यात्तुण्डिकेरिका

jayā jayantī śaraṇī nirguṇḍī sindhuvārakaḥ / moraṭā pīluparṇo ca tuṇḍī syāttuṇḍikerikā

मदनो गालवो बोधो घोटा घोटी च कथ्यते । चतुरङ्गुल सम्पाको व्याधिघाताभिसंज्ञकः

madano gālavo bodho ghoṭā ghoṭī ca kathyate / caturaṅgula sampāko vyādhighātābhisaṃjñakaḥ

विद्यादारग्वधं राजवृक्षं रैवतसंज्ञकम । दन्ती काकेन्दुतिक्ता स्यात्कण्टकी च विकङ्कतः

vidyādāragvadhaṃ rājavṛkṣaṃ raivatasaṃjñakam / dantī kākendutiktā syātkaṇṭakī ca vikaṅkataḥ

निम्बो ऽरिष्टः समाख्यातः पटोलं कोलकं विदुः । वयस्था च विशल्या च च्छिन्ना छिन्नरुहा मता

nimbo 'riṣṭaḥ samākhyātaḥ paṭolaṃ kolakaṃ viduḥ / vayasthā ca viśalyā ca cchinnā chinnaruhā matā

वशा दन्त्यमृता चेति गुडूचीनामसंग्रहः । किराततिक्तकश्चैव भूनिम्बः काण्डतिक्तकः

vaśā dantyamṛtā ceti guḍūcīnāmasaṃgrahaḥ / kirātatiktakaścaiva bhūnimbaḥ kāṇḍatiktakaḥ

सूत उवाच । नामान्येतानि च हरे वन्यानां भेषजां तथा । अतो व्याकरणं वक्ष्ये कुमारोक्तञ्च शौनक

sūta uvāca / nāmānyetāni ca hare vanyānāṃ bheṣajāṃ tathā / ato vyākaraṇaṃ vakṣye kumāroktañca śaunaka