श्रीगरुडमहापुराणम- 201 धन्वन्तरिरुवाच । हयायुर्वेदमाख्यास्ये हयं सर्वार्थलक्षणम । काकतुण्डः कृष्णजिह्वो वृक्षास्यश्चोष्णतालुकः

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 201 dhanvantariruvāca / hayāyurvedamākhyāsye hayaṃ sarvārthalakṣaṇam / kākatuṇḍaḥ kṛṣṇajihvo vṛkṣāsyaścoṣṇatālukaḥ

करालो हीनदन्तश्च शृङ्गी विरलदन्तकः । एकाण्डश्चैव जाताण्डः कञ्चुकी द्विखुरी स्तनी

karālo hīnadantaśca śṛṅgī viraladantakaḥ / ekāṇḍaścaiva jātāṇḍaḥ kañcukī dvikhurī stanī

मार्जारपादो व्याघ्राभः कुष्ठविद्रधिसन्निभः । यमजो वामनश्चैव मार्जारः कपिलोचनः

mārjārapādo vyāghrābhaḥ kuṣṭhavidradhisannibhaḥ / yamajo vāmanaścaiva mārjāraḥ kapilocanaḥ

एतद्दोषी हयस्त्याज्य उत्तमो ऽश्वस्तुरुष्कजः । मध्यमः पञ्चहस्तश्च कनीयांश्च त्रिहस्तकः

etaddoṣī hayastyājya uttamo 'śvasturuṣkajaḥ / madhyamaḥ pañcahastaśca kanīyāṃśca trihastakaḥ

असंहता ये च वाहा ह्रस्वकर्णास्तथैव च । शबलाभाः प्रभावेषु न दीनाश्चिरजीविनः

asaṃhatā ye ca vāhā hrasvakarṇāstathaiva ca / śabalābhāḥ prabhāveṣu na dīnāścirajīvinaḥ

रेवन्तपूजनाद्धोमाद्रक्ष्याश्च द्विजभाजेनात । सरलं निम्बपत्राणि गुग्गुलं सर्षपान्घृतम?

revantapūjanāddhomādrakṣyāśca dvijabhājenāt / saralaṃ nimbapatrāṇi guggulaṃ sarṣapānghṛtam?

तिलञ्चैव वचां हिगुं बध्नीयाद्वाजिनो गले । आगन्तुजं दोषजन्तु व्रणं द्विविधमीरितम

tilañcaiva vacāṃ higuṃ badhnīyādvājino gale / āgantujaṃ doṣajantu vraṇaṃ dvividhamīritam

चिरपाकं वातजन्तु श्लेष्मजं क्षिप्रपाककम? । कण्ठदाहात्मकं पित्ताच्छोणितान्मन्दवेदनम

cirapākaṃ vātajantu śleṣmajaṃ kṣiprapākakam? / kaṇṭhadāhātmakaṃ pittācchoṇitānmandavedanam

आगन्तुजन्तु शस्त्राद्यैर्दुष्टव्रणविशोधनम । एरण्डमूलं द्विनिशं चित्रकं विश्वभेषजम

āgantujantu śastrādyairduṣṭavraṇaviśodhanam / eraṇḍamūlaṃ dviniśaṃ citrakaṃ viśvabheṣajam

रसोनं सैन्धवं वापि तक्रकाञ्जिकपोषितम । तिलसक्तुकपिण्डिका दधियुक्ता ससैन्धवा । निम्बपत्रयुतं पिण्डं व्रणशोधनरोपणम

rasonaṃ saindhavaṃ vāpi takrakāñjikapoṣitam / tilasaktukapiṇḍikā dadhiyuktā sasaindhavā / nimbapatrayutaṃ piṇḍaṃ vraṇaśodhanaropaṇam

पटोलं निम्बपत्रञ्च वचा चित्रकमेव च । पिप्पलीशृङ्गवेरञ्च चूर्णमेकत्र कारयेत

paṭolaṃ nimbapatrañca vacā citrakameva ca / pippalīśṛṅgaverañca cūrṇamekatra kārayet

एतत्पानात्क्रिमिश्लेष्ममन्दानिलविनाशनम । निम्बपत्रं पटो लञ्च त्रिफला खदिरं तथा

etatpānātkrimiśleṣmamandānilavināśanam / nimbapatraṃ paṭo lañca triphalā khadiraṃ tathā

क्वाथयित्वा ततो वाहं सृतरक्तं विचक्षणः । त्र्यहमेव प्रिदातव्यं हयकुष्ठोपशान्तये

kvāthayitvā tato vāhaṃ sṛtaraktaṃ vicakṣaṇaḥ / tryahameva pridātavyaṃ hayakuṣṭhopaśāntaye

सव्रणेषु च कुष्ठेषु तैलं सर्षपजं हितम । लशुनादिकषायश्च पानभुक्त्युपशान्तये

savraṇeṣu ca kuṣṭheṣu tailaṃ sarṣapajaṃ hitam / laśunādikaṣāyaśca pānabhuktyupaśāntaye

मातुलुङ्गरसोपेतं मांसीनां रसकेन वा । सद्यो दद्यात्तत्र नस्यमन्यैर्वातैः सुसंयुतैः

mātuluṅgarasopetaṃ māṃsīnāṃ rasakena vā / sadyo dadyāttatra nasyamanyairvātaiḥ susaṃyutaiḥ

पलद्वयं प्रथमे ऽह्नि एकैकपलवृद्धितः । यावद्दिनानि पूर्णानि पलान्यष्टादशोत्तमे

paladvayaṃ prathame 'hni ekaikapalavṛddhitaḥ / yāvaddināni pūrṇāni palānyaṣṭādaśottame

अधमे ऽष्टपलानि स्युर्मध्यमे स्युश्चतुर्दश । शरन्निदाघयोर्नैवदेयं नैव तु दापयेत

adhame 'ṣṭapalāni syurmadhyame syuścaturdaśa / śarannidāghayornaivadeyaṃ naiva tu dāpayet

तैलेन वातिके रोगे शर्कराज्यपयोन्वितैः । कटुतैलैः कफे व्योषैः पित्ते चत्रिफलाम्बुभिः

tailena vātike roge śarkarājyapayonvitaiḥ / kaṭutailaiḥ kaphe vyoṣaiḥ pitte catriphalāmbubhiḥ

शालिषष्टिकदुग्धाशी हयो हिन जुगुप्सितः । पक्वजम्बूनिभो हेमवर्णो ऽश्वो न जुगुप्सितः

śāliṣaṣṭikadugdhāśī hayo hina jugupsitaḥ / pakvajambūnibho hemavarṇo 'śvo na jugupsitaḥ

अर्धप्रहरणे धुर्ये गुग्गुलुं प्राशयेद्धयम । भोजयेत्पायसं दुग्धं सत्वरं सुस्थिरो हयः

ardhapraharaṇe dhurye gugguluṃ prāśayeddhayam / bhojayetpāyasaṃ dugdhaṃ satvaraṃ susthiro hayaḥ

विकारे भोजने दुग्धं शाल्यन्नं वातले ददेत । कर्षमांसरसैः पित्ते मधुमुद्गरसाज्यकैः

vikāre bhojane dugdhaṃ śālyannaṃ vātale dadet / karṣamāṃsarasaiḥ pitte madhumudgarasājyakaiḥ

कफे मुद्गान्कुलत्थान्वा कटुतिक्तान्कफे हये । बाधिर्ये व्याधिते ग्रासे त्रिदोषादौ तु गुग्गुलुः

kaphe mudgānkulatthānvā kaṭutiktānkaphe haye / bādhirye vyādhite grāse tridoṣādau tu gugguluḥ

घासैर्दूर्वा सर्वरोगे प्रथमे ऽह्नि पलं ददेत । विवर्धयेत्ततः कर्षमेकाह्नि पलपञ्चकम

ghāsairdūrvā sarvaroge prathame 'hni palaṃ dadet / vivardhayettataḥ karṣamekāhni palapañcakam

पाने च भोजने चैव अशीतिपलकं परम । मध्ये षष्टिश्चाधमेषु चत्वारिंशच्च भोगिषु

pāne ca bhojane caiva aśītipalakaṃ param / madhye ṣaṣṭiścādhameṣu catvāriṃśacca bhogiṣu

व्रणे कुष्ठेषु खञ्जेषु त्रिफलाक्वाथसंयुतम । मन्दाग्नौ शोथरोगे च गवां मूत्रेण योजितम

vraṇe kuṣṭheṣu khañjeṣu triphalākvāthasaṃyutam / mandāgnau śotharoge ca gavāṃ mūtreṇa yojitam

वातपित्ते व्रणे व्याधौ गोक्षीरं घृतसंयुतम । देयं कृशानां पुष्ट्यर्थं मांसैर्युक्तं च भोजनम

vātapitte vraṇe vyādhau gokṣīraṃ ghṛtasaṃyutam / deyaṃ kṛśānāṃ puṣṭyarthaṃ māṃsairyuktaṃ ca bhojanam

सुपिष्टायाः प्रदातव्यं गुडूच्याः पलपञ्चकम । प्रभाते घृतसंयुक्तं शरद्गीष्मे च वाजिनाम

supiṣṭāyāḥ pradātavyaṃ guḍūcyāḥ palapañcakam / prabhāte ghṛtasaṃyuktaṃ śaradgīṣme ca vājinām

रोगघ्नं पुष्टिदं चापि बलतेजोविवर्धनम । तदेवाश्वायदातव्यं क्षीरयुक्तमथापि वा

rogaghnaṃ puṣṭidaṃ cāpi balatejovivardhanam / tadevāśvāyadātavyaṃ kṣīrayuktamathāpi vā

गुडूचीकल्पयोगेन शतावर्यश्वगन्धयोः । चत्वारि त्रीणि मध्यस्य जघन्यस्य पलानि हि

guḍūcīkalpayogena śatāvaryaśvagandhayoḥ / catvāri trīṇi madhyasya jaghanyasya palāni hi

अकस्माद्यत्र वाहानामेकरूपं यदा भवेत । म्रियते च यदा क्षिप्रमुपसर्गं तमादिशेत

akasmādyatra vāhānāmekarūpaṃ yadā bhavet / mriyate ca yadā kṣipramupasargaṃ tamādiśet

होमाद्यै रक्षया विप्रभोजनैर्बलिकर्मणा । शान्त्योपसर्गशान्तिः स्याद्धरीतक्यादिकल्पतः

homādyai rakṣayā viprabhojanairbalikarmaṇā / śāntyopasargaśāntiḥ syāddharītakyādikalpataḥ

हरीतकी गवां मूत्रैस्तैलेन लवणान्विता । आदौ पञ्च ततः पञ्च वृद्ध्या पूर्णशतावधि । उत्तमा च शतं मात्रास्त्वशीतिः षष्टिरेव वा

harītakī gavāṃ mūtraistailena lavaṇānvitā / ādau pañca tataḥ pañca vṛddhyā pūrṇaśatāvadhi / uttamā ca śataṃ mātrāstvaśītiḥ ṣaṣṭireva vā

गजायुर्वेदमाख्यास्ये उक्ताः कल्पा गजे हिताः । गजे चतुर्गुणा मात्रास्ताभिर्गजरुगर्दनः

gajāyurvedamākhyāsye uktāḥ kalpā gaje hitāḥ / gaje caturguṇā mātrāstābhirgajarugardanaḥ

गजो पसर्गव्याधीनां शमनं शान्तिकर्म च । पूजयित्वा सुरान्विप्रान्रत्नैर्गां कपिलां ददेत

gajo pasargavyādhīnāṃ śamanaṃ śāntikarma ca / pūjayitvā surānviprānratnairgāṃ kapilāṃ dadet

दन्तिदन्तद्वये मालां निबन्धीयादुपोषितः । मन्त्रेण मन्त्रितान्वैद्यैर्वचासिद्धार्थकांस्तथा

dantidantadvaye mālāṃ nibandhīyādupoṣitaḥ / mantreṇa mantritānvaidyairvacāsiddhārthakāṃstathā

सूर्यादिशिवदुर्गाश्रीविष्ण्वर्चा रक्षयेद्गजम । बलिं दद्याच्च भूतेभ्यः स्नापयेच्च चतुर्घटैः

sūryādiśivadurgāśrīviṣṇvarcā rakṣayedgajam / baliṃ dadyācca bhūtebhyaḥ snāpayecca caturghaṭaiḥ

भोजनं मन्त्रितं दद्याद्भस्मनोद्धूनयेद्गजमम । भूतरक्षा शुभा मेध्या वारणं रक्षयेत्सदा

bhojanaṃ mantritaṃ dadyādbhasmanoddhūnayedgajamam / bhūtarakṣā śubhā medhyā vāraṇaṃ rakṣayetsadā

त्रिफलापञ्चकोले च दशमूलं विडङ्गकम । शतावरीगुडूची च निम्बवासककिंशुकाः

triphalāpañcakole ca daśamūlaṃ viḍaṅgakam / śatāvarīguḍūcī ca nimbavāsakakiṃśukāḥ

गजरोगविनाशाय हितो रूक्षः कषायकः । आयुर्वेदद्वयोक्तानामुक्तं संक्षेपसारतः

gajarogavināśāya hito rūkṣaḥ kaṣāyakaḥ / āyurvedadvayoktānāmuktaṃ saṃkṣepasārataḥ