श्रीगरुडमहापुराणम- 169 धन्वन्तरिरुवाच । हिताहितविकेकाय अनुपानविधिं ब्रुवे । रक्तशालि त्रिदोषघ्नं तृष्णामेदोनिवारकम

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 169 dhanvantariruvāca / hitāhitavikekāya anupānavidhiṃ bruve / raktaśāli tridoṣaghnaṃ tṛṣṇāmedonivārakam

महाशालि परं वृष्यं कलमः श्लेष्मपित्तहा । शीत्तो गुरुस्त्रिदोषघ्नः प्रायशो गौरषष्टिकः

mahāśāli paraṃ vṛṣyaṃ kalamaḥ śleṣmapittahā / śītto gurustridoṣaghnaḥ prāyaśo gauraṣaṣṭikaḥ

श्यामाकः शोषणो रूक्षो वातलः श्लेष्मपित्तहा । तद्वत्प्रियङ्गुनीवारकोरदूषाः प्रकीर्तिताः

śyāmākaḥ śoṣaṇo rūkṣo vātalaḥ śleṣmapittahā / tadvatpriyaṅgunīvārakoradūṣāḥ prakīrtitāḥ

बहुवारः सकृच्छीतः श्लेष्मपित्तहरो यवः । वृष्यः शीतो गुरुः स्वादुर्गोधूमो वातनाशनः

bahuvāraḥ sakṛcchītaḥ śleṣmapittaharo yavaḥ / vṛṣyaḥ śīto guruḥ svādurgodhūmo vātanāśanaḥ

कफपित्तास्त्रजिन्मुद्गः कषायो मधुरोलघुः । माषो बहुबलो वृष्यः पित्तश्लेष्महरो गुरुः

kaphapittāstrajinmudgaḥ kaṣāyo madhurolaghuḥ / māṣo bahubalo vṛṣyaḥ pittaśleṣmaharo guruḥ

अवृष्यः श्लेष्मपित्तघ्नो राजमाषो ऽनिलार्तिनुत । कुलत्थः श्वासहिक्काहृत्कफगुल्मानिलापहः

avṛṣyaḥ śleṣmapittaghno rājamāṣo 'nilārtinut / kulatthaḥ śvāsahikkāhṛtkaphagulmānilāpahaḥ

रक्तपित्तज्वरोन्माथो शीतो ग्राही मकुष्ठकः । पुंस्त्वासृक्कफपित्तघ्नश्चणको वातलः स्मृतः

raktapittajvaronmātho śīto grāhī makuṣṭhakaḥ / puṃstvāsṛkkaphapittaghnaścaṇako vātalaḥ smṛtaḥ

मसूरो मधुरः शीव संग्रही कफपित्तहा । तद्वत्सर्वगुणाढ्यश्च कलायश्चातिवातलः

masūro madhuraḥ śīva saṃgrahī kaphapittahā / tadvatsarvaguṇāḍhyaśca kalāyaścātivātalaḥ

आग्की कफपित्तघ्नो शुक्रला च तथा स्मृता । अतसी पित्तला ज्ञेया सिद्धार्थः कफवातजित

āgkī kaphapittaghno śukralā ca tathā smṛtā / atasī pittalā jñeyā siddhārthaḥ kaphavātajit

सक्षारमधुरस्निग्धो बलोष्णपित्तकृत्तिलः । बलघ्ना रूक्षलाः शीता विविधाः सस्यजातयः

sakṣāramadhurasnigdho baloṣṇapittakṛttilaḥ / balaghnā rūkṣalāḥ śītā vividhāḥ sasyajātayaḥ

चित्रकेङ्गुदिनालीकाः पिप्पलीमधुशिग्रवः । चव्याचरणनिर्गुण्डीतर्कारीकाशमर्दकाः

citrakeṅgudinālīkāḥ pippalīmadhuśigravaḥ / cavyācaraṇanirguṇḍītarkārīkāśamardakāḥ

सबिल्वाः कफपित्तघ्नाः क्रिमिघ्ना लघुदीपकाः । वर्षाभूमार्करौ वातकफघ्नौ दोषनाशनौ

sabilvāḥ kaphapittaghnāḥ krimighnā laghudīpakāḥ / varṣābhūmārkarau vātakaphaghnau doṣanāśanau

तिक्तरसः स्यादेरण्डः काकमाची त्रिदोषहृत । चाङ्गेरी कफवातघ्नी सर्षपः सर्वदोषदम

tiktarasaḥ syāderaṇḍaḥ kākamācī tridoṣahṛt / cāṅgerī kaphavātaghnī sarṣapaḥ sarvadoṣadam

तद्वदेव च कौस्मसुम्भं राजिका वातपित्तला । नाडीचः कफपित्तघ्नः चुचुर्मधुरशीतलः

tadvadeva ca kausmasumbhaṃ rājikā vātapittalā / nāḍīcaḥ kaphapittaghnaḥ cucurmadhuraśītalaḥ

दोषघ्नं पद्मपत्रञ्च त्रिपुटं वातकृत्परम । सक्षारः सर्वदोषघ्नो वास्तुको रोचनः परः

doṣaghnaṃ padmapatrañca tripuṭaṃ vātakṛtparam / sakṣāraḥ sarvadoṣaghno vāstuko rocanaḥ paraḥ

तण्डुकीयोविपहरः पालङ्क्याश्च तथापरे । मूलकं दोषकृच्छामं स्विन्नं वातकफापदम

taṇḍukīyovipaharaḥ pālaṅkyāśca tathāpare / mūlakaṃ doṣakṛcchāmaṃ svinnaṃ vātakaphāpadam

सर्वदोषहरं ह्यद्यं कण्ठ्यं तत्पक्वमिष्यते । कर्कोटकं सवार्ताकं पदोलं कारवेल्लकम

sarvadoṣaharaṃ hyadyaṃ kaṇṭhyaṃ tatpakvamiṣyate / karkoṭakaṃ savārtākaṃ padolaṃ kāravellakam

कुष्ठमेहज्वरश्वासकासपित्तकफापहम । सर्वदोषहरं हृद्यं कूष्माण्डं बस्तिशोधनम

kuṣṭhamehajvaraśvāsakāsapittakaphāpaham / sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ kūṣmāṇḍaṃ bastiśodhanam

कलिङ्गालाबुनी पित्तनाशिनी वातकारिणी । त्रपुषोर्वारुके वातश्लेष्मले पित्तवारणे

kaliṅgālābunī pittanāśinī vātakāriṇī / trapuṣorvāruke vātaśleṣmale pittavāraṇe

वृक्षाम्लं कफवातघ्नं जम्बीरं कफवातनुत । वातघ्नं दाडिमं ग्राहि नागरङ्गफलं गुरु

vṛkṣāmlaṃ kaphavātaghnaṃ jambīraṃ kaphavātanut / vātaghnaṃ dāḍimaṃ grāhi nāgaraṅgaphalaṃ guru

केशरं मातुलुङ्गं च दीपनं कफवातनुत । वातपित्तहरो माषस्त्वक्स्निग्धोष्णानिलापहः

keśaraṃ mātuluṅgaṃ ca dīpanaṃ kaphavātanut / vātapittaharo māṣastvaksnigdhoṣṇānilāpahaḥ

सरमामलकं वृष्यं मधुरं हृद्यमम्लकृत । भुक्तप्ररोचका पुण्या हरीतक्यमृतोपमा

saramāmalakaṃ vṛṣyaṃ madhuraṃ hṛdyamamlakṛt / bhuktaprarocakā puṇyā harītakyamṛtopamā

स्त्रंसनी कफवातघ्नी ह्यक्षस्तद्वत्त्रिदोषजित । वातश्लेष्महरं त्वम्लं स्त्रंसनं तिन्तिडीफलम

straṃsanī kaphavātaghnī hyakṣastadvattridoṣajit / vātaśleṣmaharaṃ tvamlaṃ straṃsanaṃ tintiḍīphalam

दोषलं लकुचं स्वादु बकुलं कफवातजित । गुल्मवातकफश्वासकासघ्नं बीजपूरकम

doṣalaṃ lakucaṃ svādu bakulaṃ kaphavātajit / gulmavātakaphaśvāsakāsaghnaṃ bījapūrakam

कपित्थं ग्राहि दोषघ्नं पक्वं गुरु विषापहम । कफपित्तकरं बालमापूर्णं पित्तवर्धनम

kapitthaṃ grāhi doṣaghnaṃ pakvaṃ guru viṣāpaham / kaphapittakaraṃ bālamāpūrṇaṃ pittavardhanam

पक्वाम्रं वातकृन्मांसशुक्रवर्णबलप्रदम । वातघ्नं कफपित्तघ्नं ग्राहि विष्टम्भि जाम्बवम

pakvāmraṃ vātakṛnmāṃsaśukravarṇabalapradam / vātaghnaṃ kaphapittaghnaṃ grāhi viṣṭambhi jāmbavam

तिन्दुकं कफवातघ्नं बदरं वातपित्तहृत । विष्टम्भि वातलं बिल्वं प्रियालं पवनापहम

tindukaṃ kaphavātaghnaṃ badaraṃ vātapittahṛt / viṣṭambhi vātalaṃ bilvaṃ priyālaṃ pavanāpaham

राजादनफलं मोचं पनसं नारिकेलजम । शुक्रमांसकराण्याहुः स्वादुस्निग्धगुरूणि च

rājādanaphalaṃ mocaṃ panasaṃ nārikelajam / śukramāṃsakarāṇyāhuḥ svādusnigdhagurūṇi ca

द्राक्षामधूकखर्जूरं कुङ्कुमं वातरक्तजित । मागधी मधुरा पक्वा श्वासपित्तहरा परा

drākṣāmadhūkakharjūraṃ kuṅkumaṃ vātaraktajit / māgadhī madhurā pakvā śvāsapittaharā parā

आर्द्रकं रोचकं वृष्यं दीपनं कफवातहृत । शुण्ठीमरिचपिप्पल्यः कफवातजितो मताः

ārdrakaṃ rocakaṃ vṛṣyaṃ dīpanaṃ kaphavātahṛt / śuṇṭhīmaricapippalyaḥ kaphavātajito matāḥ

अवृष्यं मरिचं विद्यादिति वैद्यकसंमतम । गुल्मशूलविबन्धघ्नं हिङ्गुवातकफापहम

avṛṣyaṃ maricaṃ vidyāditi vaidyakasaṃmatam / gulmaśūlavibandhaghnaṃ hiṅguvātakaphāpaham

यवानीधन्यकाजाज्यः वातश्लेष्मनुदः परम । चक्षुष्यं सैन्धवं वृष्यं त्रिदोषशमनं स्मृतम

yavānīdhanyakājājyaḥ vātaśleṣmanudaḥ param / cakṣuṣyaṃ saindhavaṃ vṛṣyaṃ tridoṣaśamanaṃ smṛtam

सौवर्चलं विबन्धघ्नमुष्णं हृच्छूलनाशनम । उष्णं शूलहरं तीक्ष्णं विडङ्गं वातनाशनम

sauvarcalaṃ vibandhaghnamuṣṇaṃ hṛcchūlanāśanam / uṣṇaṃ śūlaharaṃ tīkṣṇaṃ viḍaṅgaṃ vātanāśanam

रोमकं वातलं स्वादु रोचनं क्लेदनं गुरु । हृत्पाण्डुगलरोगघ्नं यवक्षारो ऽग्निदीपनः

romakaṃ vātalaṃ svādu rocanaṃ kledanaṃ guru / hṛtpāṇḍugalarogaghnaṃ yavakṣāro 'gnidīpanaḥ

दहनो दीपनस्तीक्ष्णः सर्जिक्षारो विदारणः । दोषघ्नं नाभसं वारिलघु हृद्यं विषापहम

dahano dīpanastīkṣṇaḥ sarjikṣāro vidāraṇaḥ / doṣaghnaṃ nābhasaṃ vārilaghu hṛdyaṃ viṣāpaham

नादेयं वातलं रूक्षं सारसं मदुर लघु । वातश्लेष्महरं वार्प्यं ताडागं वातलं स्मृतम

nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ sārasaṃ madura laghu / vātaśleṣmaharaṃ vārpyaṃ tāḍāgaṃ vātalaṃ smṛtam

रौच्यमग्निकरं रूक्षं कफघ्नंलघु नैर्झरम । दीपनं पित्तलं कौपमौद्भिदं पित्तनाशनम

raucyamagnikaraṃ rūkṣaṃ kaphaghnaṃlaghu nairjharam / dīpanaṃ pittalaṃ kaupamaudbhidaṃ pittanāśanam

दिवार्ककिरणैर्जुष्टं रात्रौ चैवेन्दुरश्मिभिः । सर्वदोषविनिर्मुक्तं तत्तुल्यं गगनाम्बुना

divārkakiraṇairjuṣṭaṃ rātrau caivenduraśmibhiḥ / sarvadoṣavinirmuktaṃ tattulyaṃ gaganāmbunā

उष्णं वारि ज्वरश्वासमेदो ऽनिलकफापहम । शृतं शीतत्रिदोषघ्नमुषितं तच्च दोषलम

uṣṇaṃ vāri jvaraśvāsamedo 'nilakaphāpaham / śṛtaṃ śītatridoṣaghnamuṣitaṃ tacca doṣalam

गोक्षीरं वातपित्तग्नं स्निग्धं गुरुरसायनम । गव्याद्गुरुतरं स्निग्धं माहिष वह्निनाशनम

gokṣīraṃ vātapittagnaṃ snigdhaṃ gururasāyanam / gavyādgurutaraṃ snigdhaṃ māhiṣ vahnināśanam

छागं रक्तातिसारघ्नं कासश्वासकफापहम । चक्षुष्यं जीवनं स्त्रीणां रक्तपित्ते चनावनम

chāgaṃ raktātisāraghnaṃ kāsaśvāsakaphāpaham / cakṣuṣyaṃ jīvanaṃ strīṇāṃ raktapitte canāvanam

परं वातहरं वृष्यं पित्तश्लेष्मकरं दधि । दोषघ्नं मन्थजातन्तु मस्तु स्रोतोविशोधनम

paraṃ vātaharaṃ vṛṣyaṃ pittaśleṣmakaraṃ dadhi / doṣaghnaṃ manthajātantu mastu srotoviśodhanam

ग्रहण्यर्शो ऽर्दितार्तिघ्नं नवनीतं नवोद्धृतम । विकाराश्च किलाटाद्या गुरवः कुष्ठहेतवः

grahaṇyarśo 'rditārtighnaṃ navanītaṃ navoddhṛtam / vikārāśca kilāṭādyā guravaḥ kuṣṭhahetavaḥ

परं ग्रहणीशोथार्शः पाण्ड्वतीसारगुल्मनुत । त्रिदोषशमनं तक्रं कथितं पूर्वसूरिभिः

paraṃ grahaṇīśothārśaḥ pāṇḍvatīsāragulmanut / tridoṣaśamanaṃ takraṃ kathitaṃ pūrvasūribhiḥ

वृष्यञ्च मधुरं सर्पिर्वातपित्तकफापहम । गव्यं मेध्यञ्च चाक्षुष्यं संस्काराच्च त्रिदोषजित

vṛṣyañca madhuraṃ sarpirvātapittakaphāpaham / gavyaṃ medhyañca cākṣuṣyaṃ saṃskārācca tridoṣajit

अपस्मारगदोन्मादमूर्छाघ्नं संस्कृतङ्घृतम । अजादीनाञ्च सर्पोषि विद्याद्गोक्षीरसद्गुणैः । कफवातहरं मूत्रं सर्वक्रिमिविषापहम

apasmāragadonmādamūrchāghnaṃ saṃskṛtaṅghṛtam / ajādīnāñca sarpoṣi vidyādgokṣīrasadguṇaiḥ / kaphavātaharaṃ mūtraṃ sarvakrimiviṣāpaham

पाण्डुत्वोदरकुष्ठार्शः शोथगुल्मप्रमेहनुत । वातश्लेष्महरं बल्यं तैलं कश्यं तिलोद्भवम

pāṇḍutvodarakuṣṭhārśaḥ śothagulmapramehanut / vātaśleṣmaharaṃ balyaṃ tailaṃ kaśyaṃ tilodbhavam

सार्षपं कृमिपाण्डुघ्नं कफमेदो ऽनिलापहम । क्षौमं तैलमचक्षुष्यं पित्तहृद्वातनाशनम

sārṣapaṃ kṛmipāṇḍughnaṃ kaphamedo 'nilāpaham / kṣaumaṃ tailamacakṣuṣyaṃ pittahṛdvātanāśanam

अक्षजं कफपित्तघ्नं केश्यं त्वक्श्रोत्रतर्पणम । त्रिदोषघ्नं मधु प्रोक्तं वातलञ्च प्रकीर्तितम

akṣajaṃ kaphapittaghnaṃ keśyaṃ tvakśrotratarpaṇam / tridoṣaghnaṃ madhu proktaṃ vātalañca prakīrtitam

हिक्काश्वासकृमिच्छर्दिमेहतृष्णाविषामहम । इक्षवोरक्तपित्तघ्नो बल्या वृष्याः कफप्रदाः

hikkāśvāsakṛmicchardimehatṛṣṇāviṣāmaham / ikṣavoraktapittaghno balyā vṛṣyāḥ kaphapradāḥ

फाणितं पित्तलं तव्रिं सुरा मत्स्यण्डिका लघुः । खण्डं वृष्यं तथा स्निग्धं स्वाद्वसृक्पित्तवातजित

phāṇitaṃ pittalaṃ tavriṃ surā matsyaṇḍikā laghuḥ / khaṇḍaṃ vṛṣyaṃ tathā snigdhaṃ svādvasṛkpittavātajit

वातपित्तहरो रूक्षो वातघ्नः कफकृद्गुडः । स पित्तघ्नः परः पथ्यः पुराणो ऽसृक्प्रसादनः

vātapittaharo rūkṣo vātaghnaḥ kaphakṛdguḍaḥ / sa pittaghnaḥ paraḥ pathyaḥ purāṇo 'sṛkprasādanaḥ

रक्तिपित्तहरा वृष्या सस्नेहा गडशर्करा । सर्वपित्तकरं मद्यमम्लत्वात्कफवातजित

raktipittaharā vṛṣyā sasnehā gaḍaśarkarā / sarvapittakaraṃ madyamamlatvātkaphavātajit

रक्तपित्तकरास्तीक्ष्णास्तथा सौवीरजातयः । पाचनो दीपनः पथ्यो मण्डः स्याद्भृष्टतण्डुलः

raktapittakarāstīkṣṇāstathā sauvīrajātayaḥ / pācano dīpanaḥ pathyo maṇḍaḥ syādbhṛṣṭataṇḍulaḥ

वातानुलोमनी लघ्वी पेया वस्तिविशोधनी । सतक्रदाडिमव्योषा सगुडा मधुपिप्पली

vātānulomanī laghvī peyā vastiviśodhanī / satakradāḍimavyoṣā saguḍā madhupippalī

इन्तीयं सुकृता पेया कासश्वा सप्रवाहिकाः । पायसः कफकृद्बल्यः कृशरा वातनाशिनी

intīyaṃ sukṛtā peyā kāsaśvā sapravāhikāḥ / pāyasaḥ kaphakṛdbalyaḥ kṛśarā vātanāśinī

सुधौतः प्रस्त्रुतः स्निग्धः सुखोष्णो लघुरोचनः । कन्दमूलफलेहैः साधितो बृंहणोगुरुः

sudhautaḥ prastrutaḥ snigdhaḥ sukhoṣṇo laghurocanaḥ / kandamūlaphalehaiḥ sādhito bṛṃhaṇoguruḥ

ईषदुष्णसेवनाच्च लघुः सूपः सुसाधितः । स्विन्न निष्पीडितं शाकं हितं स्नेहादिसंस्कृतम

īṣaduṣṇasevanācca laghuḥ sūpaḥ susādhitaḥ / svinna niṣpīḍitaṃ śākaṃ hitaṃ snehādisaṃskṛtam

दाडिमामलकैर्यूषो वह्निकृद्वातपित्तहा । श्वासकासप्रतिश्यायकफघ्नो मलकैः कृतः

dāḍimāmalakairyūṣo vahnikṛdvātapittahā / śvāsakāsapratiśyāyakaphaghno malakaiḥ kṛtaḥ

यवकोलकुलत्थानां यूषः कण्ठ्यो ऽनिलापहः । मुद्गामलकजो ग्राही श्लेष्मपित्तविनाशनः

yavakolakulatthānāṃ yūṣaḥ kaṇṭhyo 'nilāpahaḥ / mudgāmalakajo grāhī śleṣmapittavināśanaḥ

सगुडं दधि वातघ्नं सक्तवो रूक्षवातुलाः । घृतपूर्णो ऽग्निकारी स्याद्वृष्या गुर्वो च शष्कुली

saguḍaṃ dadhi vātaghnaṃ saktavo rūkṣavātulāḥ / ghṛtapūrṇo 'gnikārī syādvṛṣyā gurvo ca śaṣkulī

बृंहणाः सामिषा भक्ष्यपिष्ट का गुखः स्मृताः । तैलसिद्धाश्च दृष्टिघ्नास्तोयस्विन्नाश्च दुर्जराः

bṛṃhaṇāḥ sāmiṣā bhakṣyapiṣṭa kā gukhaḥ smṛtāḥ / tailasiddhāśca dṛṣṭighnāstoyasvinnāśca durjarāḥ

अत्युष्णा मण्डकाः पथ्याः शीतला गुखो मताः । अनुपानञ्च पानीयं श्रमतृष्णादिनाशनम

atyuṣṇā maṇḍakāḥ pathyāḥ śītalā gukho matāḥ / anupānañca pānīyaṃ śramatṛṣṇādināśanam

अन्नपानादिना रक्षा कृत्स्याद्रोगवर्जितः । अनुष्णः शिखिकण्ठाभो विषञ्चैव विवर्णकृत

annapānādinā rakṣā kṛtsyādrogavarjitaḥ / anuṣṇaḥ śikhikaṇṭhābho viṣañcaiva vivarṇakṛt

गन्धस्पर्शरसास्तीव्राभोक्तुश्च स्यान्मनोव्यथा । आघ्राणे चाक्षिरोगः स्यादसाध्यश्च भिषग्वरैः । वेपथुर्जृम्भणाद्यं स्याद्विषस्यैतत्तु लक्षणम

gandhasparśarasāstīvrābhoktuśca syānmanovyathā / āghrāṇe cākṣirogaḥ syādasādhyaśca bhiṣagvaraiḥ / vepathurjṛmbhaṇādyaṃ syādviṣasyaitattu lakṣaṇam