श्रीगरुडमहापुराणम- 168 निदानं समाप्तम । धन्वन्तरिरुवाच । सर्वरोगहरं सिद्धं योगसारं वदाम्यहम । शृणु सुश्रुतं संक्षेपात्प्राणिनां जीवहेतवे

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 168 nidānaṃ samāptam / dhanvantariruvāca / sarvarogaharaṃ siddhaṃ yogasāraṃ vadāmyaham / śṛṇu suśrutaṃ saṃkṣepātprāṇināṃ jīvahetave

कषायकटुतिक्ताम्लरूक्षाहारादिभोजनात । चिन्ताव्यवयव्यायामभयशोकप्रजागरात

kaṣāyakaṭutiktāmlarūkṣāhārādibhojanāt / cintāvyavayavyāyāmabhayaśokaprajāgarāt

उच्चैर्भाषातिभाराच्च कर्मयोगातिकर्षणात । वायुः कुप्यति पर्जन्ये जीर्णान्ने दिनसंक्षये

uccairbhāṣātibhārācca karmayogātikarṣaṇāt / vāyuḥ kupyati parjanye jīrṇānne dinasaṃkṣaye

उष्णाम्ल लवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनात । तीक्ष्णातपाग्निसन्तापमद्यक्रोधनिषेवणात

uṣṇāmla lavaṇakṣārakaṭukājīrṇabhojanāt / tīkṣṇātapāgnisantāpamadyakrodhaniṣevaṇāt

विदाहकाले भुक्तस्य मध्याह्ने जलदात्यये । ग्रीष्मकालेरऽद्धरात्रे ऽपि पित्तं कुप्यति देहिनः

vidāhakāle bhuktasya madhyāhne jaladātyaye / grīṣmakāler'ddharātre 'pi pittaṃ kupyati dehinaḥ

स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुशीतातिभोजनात । नवान्नपिच्छिलानूपमांसादेः सेवनादपि

svādvamlalavaṇasnigdhaguruśītātibhojanāt / navānnapicchilānūpamāṃsādeḥ sevanādapi

अव्यायाम दिवास्वप्नशय्यासनसुखादिभिः । कफप्रदोषो भुक्ते च वसन्ते च प्रकुप्यति

avyāyāma divāsvapnaśayyāsanasukhādibhiḥ / kaphapradoṣo bhukte ca vasante ca prakupyati

देहपारुष्यसंकोचतोदविष्टम्भकादयः । तथा च सुप्ता रोमहर्षस्तम्भनशोषणम

dehapāruṣyasaṃkocatodaviṣṭambhakādayaḥ / tathā ca suptā romaharṣastambhanaśoṣaṇam

श्यामत्वमङ्गविश्लेषबलमायासवर्धनम । वायोर्लिङ्गानि तैर्युक्तं रोगं वातात्मकं वदेत

śyāmatvamaṅgaviśleṣabalamāyāsavardhanam / vāyorliṅgāni tairyuktaṃ rogaṃ vātātmakaṃ vadet

दाहोष्मपादसंक्लेदकोपरागपरिश्रमाः । कट्वम्लशववैगन्ध्यस्वेदमूर्छातितृट्भ्रमाः

dāhoṣmapādasaṃkledakoparāgapariśramāḥ / kaṭvamlaśavavaigandhyasvedamūrchātitṛṭbhramāḥ

हारिद्रं हरितत्वञ्च पित्तलिङ्गान्वितैर्नरः । देहे स्निग्धत्वमाधुर्यचिरकारित्वबन्धनम

hāridraṃ haritatvañca pittaliṅgānvitairnaraḥ / dehe snigdhatvamādhuryacirakāritvabandhanam

स्तैमित्यतृप्तिसङ्घातशोथशतिलगौरवम । कण्डूनिद्राभियोगश्च लक्षणं कफसम्भवम

staimityatṛptisaṅghātaśothaśatilagauravam / kaṇḍūnidrābhiyogaśca lakṣaṇaṃ kaphasambhavam

हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्व्याधिं द्विदोषजम । सर्वहेतुसमुत्पन्नं त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम

hetulakṣaṇasaṃsargādvidyādvyādhiṃ dvidoṣajam / sarvahetusamutpannaṃ triliṅgaṃ sānnipātikam

दोषधातुमलाधारो देहिनां देह उच्यते । तेषां समत्वमारोग्यं क्षयवृद्धेर्विपर्ययः

doṣadhātumalādhāro dehināṃ deha ucyate / teṣāṃ samatvamārogyaṃ kṣayavṛddherviparyayaḥ

वसासृङ्मांसमेदो ऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः । वातपित्तकफा दोषा विण्मूत्राद्या मलाः स्मृताः

vasāsṛṅmāṃsamedo 'sthimajjāśukrāṇi dhātavaḥ / vātapittakaphā doṣā viṇmūtrādyā malāḥ smṛtāḥ

वायुः शीतो लघुः सूक्ष्मः स्वरनाशीस्थिरो बली । पित्तमम्लकटूष्णञ्चापङ्क्ती रोगकारणम

vāyuḥ śīto laghuḥ sūkṣmaḥ svaranāśīsthiro balī / pittamamlakaṭūṣṇañcāpaṅktī rogakāraṇam

मधुरो लवणः स्निग्धो गुरुः श्लेषमातिपिच्छिलः । गुदश्रोण्याश्रयो वायुः पित्तं पक्वाशयस्थितम

madhuro lavaṇaḥ snigdho guruḥ śleṣamātipicchilaḥ / gudaśroṇyāśrayo vāyuḥ pittaṃ pakvāśayasthitam

कफस्यामाशयस्थानं कण्ठो वा मूर्धसन्धयः । कटुतिक्तकषायाश्च कोपयन्ति समीरणम

kaphasyāmāśayasthānaṃ kaṇṭho vā mūrdhasandhayaḥ / kaṭutiktakaṣāyāśca kopayanti samīraṇam

कट्वम्ललवणाः पित्तं स्वादूष्णलवणाः कफम । एत एव विपर्यस्ताः शमायैषां प्रयोजिताः । भवन्ति रोगिणां शान्त्यै स्वस्थाने सुखहेतवः

kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṃ svādūṣṇalavaṇāḥ kapham / eta eva viparyastāḥ śamāyaiṣāṃ prayojitāḥ / bhavanti rogiṇāṃ śāntyai svasthāne sukhahetavaḥ

चक्षुष्यो मधुरो ज्ञेयो रसधातुविवह्द्धनः । अम्लोत्तरो मनोहृद्यं तथा दीपनपाचनम

cakṣuṣyo madhuro jñeyo rasadhātuvivahddhanaḥ / amlottaro manohṛdyaṃ tathā dīpanapācanam

दीपनोज्वरतृष्णाघ्नस्तिक्तः शोधनशोषणः । पित्तलो लेखन स्तम्भी कषायो ग्राहिशोषणः

dīpanojvaratṛṣṇāghnastiktaḥ śodhanaśoṣaṇaḥ / pittalo lekhana stambhī kaṣāyo grāhiśoṣaṇaḥ

रसवीर्यविपाकानामाश्रयं द्रव्यमुत्तमम । रसपाकान्तरस्थायि सर्वद्रव्याश्रयं द्रुतम

rasavīryavipākānāmāśrayaṃ dravyamuttamam / rasapākāntarasthāyi sarvadravyāśrayaṃ drutam

शीतोष्णं लवणं वीर्यमथ वा शक्तिरिष्यते । रसानां द्विविधः पाको कटुरेव च

śītoṣṇaṃ lavaṇaṃ vīryamatha vā śaktiriṣyate / rasānāṃ dvividhaḥ pāko kaṭureva ca

भिषग्भेषजरोगार्तपरिचारकसम्पदः । चिकित्साङ्गानिचत्वारि विपरीतान्यसिद्धये

bhiṣagbheṣajarogārtaparicārakasampadaḥ / cikitsāṅgānicatvāri viparītānyasiddhaye

देशकालवयोवह्निसाम्यप्रकृतिभेषजम । देहसत्त्वबलव्याधीन्बुद्ध्वा कर्म समाचरेत

deśakālavayovahnisāmyaprakṛtibheṣajam / dehasattvabalavyādhīnbuddhvā karma samācaret

संसृष्टलक्षणोपेतो देशः साधारणः स्मृतः । बाल आ षोडशान्मध्यः सप्ततेर्वृद्ध उच्यते

saṃsṛṣṭalakṣaṇopeto deśaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ / bāla ā ṣoḍaśānmadhyaḥ saptatervṛddha ucyate

कफपित्तानिलाः प्रायो यथाक्रममुदीरिताः । क्षाराग्निशस्त्ररहिता क्षीणे प्रवयसि क्रियाः

kaphapittānilāḥ prāyo yathākramamudīritāḥ / kṣārāgniśastrarahitā kṣīṇe pravayasi kriyāḥ

कृशस्य वृंहणं कार्यंस्थूलदेहस्य कर्षणम । रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः

kṛśasya vṛṃhaṇaṃ kāryaṃsthūladehasya karṣaṇam / rakṣaṇaṃ madhyakāyasya dehabhedāstrayo matāḥ

स्थैर्यव्यायामसन्तोषैर्बोद्धव्यं यत्नतो बलम । अविकारी महोत्साहो महासाहसिको नरः

sthairyavyāyāmasantoṣairboddhavyaṃ yatnato balam / avikārī mahotsāho mahāsāhasiko naraḥ

पानाहारादयो यस्य विरुद्धाः प्रकृतेरपि । श्वसुखायोपकल्प्यन्ते तत्साम्यमिति कथ्यते

pānāhārādayo yasya viruddhāḥ prakṛterapi / śvasukhāyopakalpyante tatsāmyamiti kathyate

गर्भिण्याः श्लैष्मिकैर्भक्ष्यैः श्लैष्मिको जायते नरः । वातलैः पित्तलैस्तद्वत्समधातुर्हिताशनात

garbhiṇyāḥ ślaiṣmikairbhakṣyaiḥ ślaiṣmiko jāyate naraḥ / vātalaiḥ pittalaistadvatsamadhāturhitāśanāt

कृशो रूक्षो ऽल्पकेशश्च चलचित्तो नरः स्थितः । बहुवाक्यरतः स्वप्नेवातप्रकृतिको नरः

kṛśo rūkṣo 'lpakeśaśca calacitto naraḥ sthitaḥ / bahuvākyarataḥ svapnevātaprakṛtiko naraḥ

अकालपलितो गौरः प्रस्वेदी कोपनो बुधः । स्वप्ने ऽपि दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते

akālapalito gauraḥ prasvedī kopano budhaḥ / svapne 'pi dīptimatprekṣī pittaprakṛtirucyate

स्थिरचित्तः स्वरः सूक्ष्मः प्रसन्नः स्निग्धमूर्धजः । स्वप्ने जलशिलालोकी श्लेष्म प्रकृतिको नरः

sthiracittaḥ svaraḥ sūkṣmaḥ prasannaḥ snigdhamūrdhajaḥ / svapne jalaśilālokī śleṣma prakṛtiko naraḥ

संमिश्रलक्षणैर्ज्ञेयो द्वित्रिदोषान्वयो नरः । दोषस्येतरसद्भावे ऽप्यधिका प्रकृतिः स्मृताः

saṃmiśralakṣaṇairjñeyo dvitridoṣānvayo naraḥ / doṣasyetarasadbhāve 'pyadhikā prakṛtiḥ smṛtāḥ

मन्दस्तीक्ष्णो ऽथ विषमः समश्चैति चतुर्विधाः । कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरो ऽनलः

mandastīkṣṇo 'tha viṣamaḥ samaścaiti caturvidhāḥ / kaphapittānilādhikyāttatsāmyājjāṭharo 'nalaḥ

समस्य पालनं कार्यं विषमे वातनिग्रहः । तीक्ष्णे पित्तप्रतीकारो मन्दे श्लेष्मविशोधनम

samasya pālanaṃ kāryaṃ viṣame vātanigrahaḥ / tīkṣṇe pittapratīkāro mande śleṣmaviśodhanam

प्रभवः सर्वरोगाणामजीर्णं चाग्निनाशनम । आमाम्लरसविष्टम्भ लक्षणन्तच्चतुर्विधम

prabhavaḥ sarvarogāṇāmajīrṇaṃ cāgnināśanam / āmāmlarasaviṣṭambha lakṣaṇantaccaturvidham

आमाद्विषूचिका चैव हृदालस्यादयस्तथा । वचालवणतोयेन छर्दनं तत्र कारयेत

āmādviṣūcikā caiva hṛdālasyādayastathā / vacālavaṇatoyena chardanaṃ tatra kārayet

शुक्राभावो भ्रमो मूर्छा तर्षो ऽम्लात्संप्रवर्तते । अपक्वं तत्र शीताम्बुपानं वातनिषेवणम

śukrābhāvo bhramo mūrchā tarṣo 'mlātsaṃpravartate / apakvaṃ tatra śītāmbupānaṃ vātaniṣevaṇam

गात्रभङ्गं शिरोजाड्यं भक्तदोषादयो गदान । तस्मिन्स्वापो दिवा कार्योलङ्घनं च विवर्जनम

gātrabhaṅgaṃ śirojāḍyaṃ bhaktadoṣādayo gadān / tasminsvāpo divā kāryolaṅghanaṃ ca vivarjanam

शूलगुल्मौ च विण्मूत्रस्थानविष्टम्भसूचकौ । विधेयं स्वेदनं तत्र पानीयं लवणोदकम

śūlagulmau ca viṇmūtrasthānaviṣṭambhasūcakau / vidheyaṃ svedanaṃ tatra pānīyaṃ lavaṇodakam

आममम्लं च विष्टब्धं कफपित्तानिलैः क्रमात । आलिप्य जठरं प्राज्ञो हिङ्गुत्र्यूषणसैन्धवैः

āmamamlaṃ ca viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaiḥ kramāt / ālipya jaṭharaṃ prājño hiṅgutryūṣaṇasaindhavaiḥ

दिवास्वप्नं प्रकुर्वीत सर्वाजीर्णविनाशनम । अहितान्नै रोगराशिरहितान्नं ततस्त्यजेत

divāsvapnaṃ prakurvīta sarvājīrṇavināśanam / ahitānnai rogarāśirahitānnaṃ tatastyajet

उष्णाम्बु वानुपानं च माक्षिकैः पाचनं भवेत । करीरदधिमत्स्यैश्च प्रायः क्षीरं विरुध्यते

uṣṇāmbu vānupānaṃ ca mākṣikaiḥ pācanaṃ bhavet / karīradadhimatsyaiśca prāyaḥ kṣīraṃ virudhyate

बिल्वः शोणा च गम्भारी पाटला गणिकारिका । दीपनं कफवातघ्नं पञ्चमूलमिदं महत

bilvaḥ śoṇā ca gambhārī pāṭalā gaṇikārikā / dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ pañcamūlamidaṃ mahat

शालपर्णो पृश्रिपर्णो बृहतीद्वयगोक्षुरम । वातपित्तहरं वृष्यं कनीयः पञ्चमूलकम

śālaparṇo pṛśriparṇo bṛhatīdvayagokṣuram / vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ kanīyaḥ pañcamūlakam

उभयं दशसूलं स्यात्सन्निपातज्वरापहम । कासे श्वासे च तन्द्रायां पार्श्वशूले च शस्यते

ubhayaṃ daśasūlaṃ syātsannipātajvarāpaham / kāse śvāse ca tandrāyāṃ pārśvaśūle ca śasyate

एतैस्तैलानि सर्पोषि प्रलेपादलकां जयेत । क्वाथाच्चतुर्गुणं वारि पादस्थं स्याच्चतुर्गुणम

etaistailāni sarpoṣi pralepādalakāṃ jayet / kvāthāccaturguṇaṃ vāri pādasthaṃ syāccaturguṇam

स्नेहञ्च तत्समं क्षीरं कल्कश्च स्नेहपादकः । संवर्तितौषधैः पाको बस्तौ पाने भवेत्समः । खरो ऽभ्यङ्गे मृदुर्नस्ये पाको ऽपि संप्रकल्पयेत

snehañca tatsamaṃ kṣīraṃ kalkaśca snehapādakaḥ / saṃvartitauṣadhaiḥ pāko bastau pāne bhavetsamaḥ / kharo 'bhyaṅge mṛdurnasye pāko 'pi saṃprakalpayet

स्थूलदेहन्द्रियाश्चिन्त्या प्रकृतिर्या त्वधिष्ठिता । आरोग्यमिति तं विद्यादायुष्मन्तमुपाचरेत

sthūladehandriyāścintyā prakṛtiryā tvadhiṣṭhitā / ārogyamiti taṃ vidyādāyuṣmantamupācaret

यो गृह्णातीन्द्रियैरर्थान्विपरीतान्स मृत्युभाक । भिषङ्मित्रगुरुद्वेषी प्रियारातिश्च यो भवेत

yo gṛhṇātīndriyairarthānviparītānsa mṛtyubhāk / bhiṣaṅmitragurudveṣī priyārātiśca yo bhavet

गुल्फजानुललाटं च हनुर्गण्डस्तथैव च । भ्रष्टं स्थानच्युतं यस्य स जहात्यचिरादसून

gulphajānulalāṭaṃ ca hanurgaṇḍastathaiva ca / bhraṣṭaṃ sthānacyutaṃ yasya sa jahātyacirādasūn

वामाक्षिमज्जनं जिह्वा श्यामा नासा विकारिणी । कृष्णौ स्थानच्युतौ चोष्ठौ कृष्णास्यं यस्यतं त्यजेत

vāmākṣimajjanaṃ jihvā śyāmā nāsā vikāriṇī / kṛṣṇau sthānacyutau coṣṭhau kṛṣṇāsyaṃ yasyataṃ tyajet