श्रीगरुडमहापुराणम- 167 धन्वन्तरीरुवाच । वातरक्तनिदानं ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । विरुद्धाध्यशनक्रोधदिवास्वप्नप्रजागरैः

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 167 dhanvantarīruvāca / vātaraktanidānaṃ te vakṣye suśruta tacchṛṇu / viruddhādhyaśanakrodhadivāsvapnaprajāgaraiḥ

प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम । स्थूलानां सुखिनां चापि कुप्यते वातशोणितम

prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām / sthūlānāṃ sukhināṃ cāpi kupyate vātaśoṇitam

अग्निघातादशुद्धेश्च नृणामसृजि दूषिते । वातलैः शीतलैर्वायुर्वृद्धः क्रुद्धो विमार्गगः

agnighātādaśuddheśca nṛṇāmasṛji dūṣite / vātalaiḥ śītalairvāyurvṛddhaḥ kruddho vimārgagaḥ

तादृशैवासृजा रुद्धः प्राक्तदैव प्रदूषयेत । तथा वातो गुदे पीडां बलासं वातशोणितम

tādṛśaivāsṛjā ruddhaḥ prāktadaiva pradūṣayet / tathā vāto gude pīḍāṃ balāsaṃ vātaśoṇitam

संस्तभ्य जनयेत्पूर्वं पश्चात्सर्वत्र धावति । विशेषाद्वमनाद्यैश्च प्रलम्बस्तस्य लक्षणम

saṃstabhya janayetpūrvaṃ paścātsarvatra dhāvati / viśeṣādvamanādyaiśca pralambastasya lakṣaṇam

भविष्यतः कुष्ठसमं तथा साम्बुदसंज्ञकम । जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु

bhaviṣyataḥ kuṣṭhasamaṃ tathā sāmbudasaṃjñakam / jānujaṅghorukaṭyaṃsahastapādāṅgasandhiṣu

कण्डूस्फुरणनिस्तोदभेदगौरवसुप्तताः । भूत्वा भूत्वा प्रशाम्यन्ति मुहुराविर्भवन्ति च

kaṇḍūsphuraṇanistodabhedagauravasuptatāḥ / bhūtvā bhūtvā praśāmyanti muhurāvirbhavanti ca

पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि । आखोरिव विलं क्रुद्धः कृत्स्नं देहं बिधावति

pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi / ākhoriva vilaṃ kruddhaḥ kṛtsnaṃ dehaṃ bidhāvati

त्वङ्मांसाश्रयमत्तानं तत्पूर्वं जायते ततः । कालान्तरेण गम्भीरं सर्वधातूनभिद्रवेत

tvaṅmāṃsāśrayamattānaṃ tatpūrvaṃ jāyate tataḥ / kālāntareṇa gambhīraṃ sarvadhātūnabhidravet

कट्यादिसंयतस्थाने त्वक्ताम्रश्यावलोहिताः । श्वयथुर्ग्रथितः पाकः स वायुश्चास्थिमज्जसु

kaṭyādisaṃyatasthāne tvaktāmraśyāvalohitāḥ / śvayathurgrathitaḥ pākaḥ sa vāyuścāsthimajjasu

छिन्दन्निव चरत्यन्तश्चकीकुर्वंश्च वेगवान । करोति खञ्जं पङ्गुं वा शरीरं सर्वतश्चरन

chindanniva caratyantaścakīkurvaṃśca vegavān / karoti khañjaṃ paṅguṃ vā śarīraṃ sarvataścaran

वाताधिके ऽधिकं तत्र शूलस्फुरणभञ्जनम । शोथस्य रौक्ष्यं कृष्णत्वं श्यावतावृद्धिहानयः

vātādhike 'dhikaṃ tatra śūlasphuraṇabhañjanam / śothasya raukṣyaṃ kṛṣṇatvaṃ śyāvatāvṛddhihānayaḥ

धमन्यङ्गुलिसन्धीनां संकोचोङ्गग्रहो तिरुक । शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः

dhamanyaṅgulisandhīnāṃ saṃkocoṅgagraho tiruk / śītadveṣānupaśayau stambhavepathusuptayaḥ

रक्ते शोथो ऽतिरुक्तोदस्ताम्राश्चिमिचिमायते । स्निग्धरूक्षैः समं नैति कण्डुक्लेदसमन्वितः

rakte śotho 'tiruktodastāmrāścimicimāyate / snigdharūkṣaiḥ samaṃ naiti kaṇḍukledasamanvitaḥ

पित्ते विदाहः संमोहः स्वादो मूर्छा मदस्तृषा । स्पर्शासहत्वं रुग्रावः शोषः पाको भृशोष्मता

pitte vidāhaḥ saṃmohaḥ svādo mūrchā madastṛṣā / sparśāsahatvaṃ rugrāvaḥ śoṣaḥ pāko bhṛśoṣmatā

कफे स्तैमित्यगुरुता सुप्तिस्निग्धत्वशीतता । कण्डूर्मन्दा च रुग्द्बन्द्वं सर्वलिङ्गञ्च संकरात

kaphe staimityagurutā suptisnigdhatvaśītatā / kaṇḍūrmandā ca rugdbandvaṃ sarvaliṅgañca saṃkarāt

एकदोषञ्च संसाध्यं याप्यञ्चैव द्विदोषजम । त्रिदोषजन्त्यजेदाशु रक्तपित्तं सुदारुणम

ekadoṣañca saṃsādhyaṃ yāpyañcaiva dvidoṣajam / tridoṣajantyajedāśu raktapittaṃ sudāruṇam

रक्तमङ्गे निहन्त्याशु शाखासन्धिषु मारुतः । निवेश्यान्योन्यमावार्य वेदनाभिर्हरत्यसून

raktamaṅge nihantyāśu śākhāsandhiṣu mārutaḥ / niveśyānyonyamāvārya vedanābhirharatyasūn

वायौ पञ्चात्मके प्राणे रौक्ष्याच्चापल्यलङ्घनैः । अत्याहाराभिघाताच्च वेगोदीरणचारणैः

vāyau pañcātmake prāṇe raukṣyāccāpalyalaṅghanaiḥ / atyāhārābhighātācca vegodīraṇacāraṇaiḥ

कुपितश्चक्षुरादीनामुपघातं प्रकल्पयेत । पीनसो दाहतृट्कासश्वासादिश्चैव जायते

kupitaścakṣurādīnāmupaghātaṃ prakalpayet / pīnaso dāhatṛṭkāsaśvāsādiścaiva jāyate

कण्ठरोधोमलभ्रंशच्छर्द्यरोचकपीनसान । कुर्याच्च गलगण्डदींस्तञ्जत्रुमूर्ध्वसंश्रयः

kaṇṭharodhomalabhraṃśacchardyarocakapīnasān / kuryācca galagaṇḍadīṃstañjatrumūrdhvasaṃśrayaḥ

व्यानो ऽतिगमनस्नानक्रीडाविषयचोष्टितैः । विरुद्धरूक्षभीहर्षविषादाद्यैश्च दूषितः

vyāno 'tigamanasnānakrīḍāviṣayacoṣṭitaiḥ / viruddharūkṣabhīharṣaviṣādādyaiśca dūṣitaḥ

पुंस्त्वोत्साहबलभ्रंशशोकचित्तप्लवज्वरान । सर्वाकारादिनिस्तोदरोमहर्षं सुषुप्तताम

puṃstvotsāhabalabhraṃśaśokacittaplavajvarān / sarvākārādinistodaromaharṣaṃ suṣuptatām

कुष्ठं विसर्पमन्यच्च कुर्यात सर्वाङ्गसादनम । समानो विषमाजीर्णशीतसङ्कीर्णभोजनैः

kuṣṭhaṃ visarpamanyacca kuryāt sarvāṅgasādanam / samāno viṣamājīrṇaśītasaṅkīrṇabhojanaiḥ

करोत्यकालशयनजागराद्यैश्च दूषितः । शूलगुल्मग्रहण्यादीन्यकृत्कामाश्रयान्गदान

karotyakālaśayanajāgarādyaiśca dūṣitaḥ / śūlagulmagrahaṇyādīnyakṛtkāmāśrayāngadān

अपानो रूक्षगुर्वन्नवेगाघातातिवाहनैः । यानपानसमुत्थानचङ्क्रमैश्चातिसेवितैः

apāno rūkṣagurvannavegāghātātivāhanaiḥ / yānapānasamutthānacaṅkramaiścātisevitaiḥ

कुपितः कुरुते रोगान्कृत्स्नान पक्वाशयाश्रयान । मूत्रसुक्रप्रदोषार्शोगुदभ्रंशादिकान्बहून

kupitaḥ kurute rogānkṛtsnān pakvāśayāśrayān / mūtrasukrapradoṣārśogudabhraṃśādikānbahūn

सर्वाङ्गमाततं सामं तन्द्रास्तैमित्यगौरवैः । स्निग्धत्वाद्बोध कालस्य शैत्यशोथाग्निहानयः

sarvāṅgamātataṃ sāmaṃ tandrāstaimityagauravaiḥ / snigdhatvādbodha kālasya śaityaśothāgnihānayaḥ

कण्डूरूक्षातिनाशेन तद्विधोपशमेन च । मुक्तिं विद्यान्निरामं तं तन्द्रादीनां विपर्ययात

kaṇḍūrūkṣātināśena tadvidhopaśamena ca / muktiṃ vidyānnirāmaṃ taṃ tandrādīnāṃ viparyayāt

वायोरावरणं वातो बहुभेदं प्रचक्षते । पित्तलिङ्गावृते दाहस्तृष्णा शूलं भ्रमस्तमः

vāyorāvaraṇaṃ vāto bahubhedaṃ pracakṣate / pittaliṅgāvṛte dāhastṛṣṇā śūlaṃ bhramastamaḥ

कटुकोष्णाम्ललवणैर्विदाहशीतकामता । शैत्यगौरवशूलाग्निकट्वाज्यपयसो ऽधिकम

kaṭukoṣṇāmlalavaṇairvidāhaśītakāmatā / śaityagauravaśūlāgnikaṭvājyapayaso 'dhikam

लङ्घनायासरूक्षोष्णकामता च कफावृते । कफावृते ऽङ्गमर्दः स्याद्धृल्लासो गुरुतारुचिः

laṅghanāyāsarūkṣoṣṇakāmatā ca kaphāvṛte / kaphāvṛte 'ṅgamardaḥ syāddhṛllāso gurutāruciḥ

रक्तवृते सदाहार्तिस्तवङ्मांसाश्रयजा भृशम । भवेत्सरागः श्वयथुर्जायन्ते मण्डलानि च

raktavṛte sadāhārtistavaṅmāṃsāśrayajā bhṛśam / bhavetsarāgaḥ śvayathurjāyante maṇḍalāni ca

शोथो मांसेन कठिनो हृल्लासपिटिकास्तथा । हर्षः पिपीलिकानां च संचार इव जायते । चललग्रनो मृदुः शीतः शोथो गात्रेषु रोचकः

śotho māṃsena kaṭhino hṛllāsapiṭikāstathā / harṣaḥ pipīlikānāṃ ca saṃcāra iva jāyate / calalagrano mṛduḥ śītaḥ śotho gātreṣu rocakaḥ

आढ्यवात इव ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसावतः । स्पर्श आच्छादितेत्युष्णशीतलश्च त्वनावृते । मज्जावृते तु विषमं जृम्भणं परिवेष्टनम

āḍhyavāta iva jñeyaḥ sa kṛcchro medasāvataḥ / sparśa ācchāditetyuṣṇaśītalaśca tvanāvṛte / majjāvṛte tu viṣamaṃ jṛmbhaṇaṃ pariveṣṭanam

शूलञ्च पड्यिमानश्च पाणिभ्यां लभते सुखम । शुक्रावृते तु शोथे वै चातिवेगो न विद्यते

śūlañca paḍyimānaśca pāṇibhyāṃ labhate sukham / śukrāvṛte tu śothe vai cātivego na vidyate

भुक्ते कुक्षौ रुजा जीर्णे निकृत्तिर्भवति ध्रुवम । मूत्राप्रवृत्तिराध्मानं बस्तेर्मूत्रावृते भवेत

bhukte kukṣau rujā jīrṇe nikṛttirbhavati dhruvam / mūtrāpravṛttirādhmānaṃ bastermūtrāvṛte bhavet

छिद्रावृते विबन्धो ऽथ स्वस्थानं परिकृन्त ति । पतत्याशु ज्वराक्रान्तो मूर्छां च लभते नरः

chidrāvṛte vibandho 'tha svasthānaṃ parikṛnta ti / patatyāśu jvarākrānto mūrchāṃ ca labhate naraḥ

सकृत पीडितमन्येन दुष्टं शुक्रं चिरात्सृजेत । सर्वधात्वावृते वायौ श्रोणिवङ्क्षणपृष्ठरुक

sakṛt pīḍitamanyena duṣṭaṃ śukraṃ cirātsṛjet / sarvadhātvāvṛte vāyau śroṇivaṅkṣaṇapṛṣṭharuk

विलोमे मारुते चैव हृदयं परिपीड्यते । भ्रमो मूर्छा रुजा दाहः पित्तेन प्राण आवृते

vilome mārute caiva hṛdayaṃ paripīḍyate / bhramo mūrchā rujā dāhaḥ pittena prāṇa āvṛte

रुजा तन्द्रा स्वरभ्रंशो दाहो व्याने तु सर्वशः । क्रमों गचेष्टाभङ्गश्च सन्तापः सहवेदनः

rujā tandrā svarabhraṃśo dāho vyāne tu sarvaśaḥ / kramoṃ gaceṣṭābhaṅgaśca santāpaḥ sahavedanaḥ

समान ऊष्मोपहतिः सस्वेदोपरतिः सुतृट । दाहश्च स्यादपाने तु मले हारिद्रवर्णता

samāna ūṣmopahatiḥ sasvedoparatiḥ sutṛṭ / dāhaśca syādapāne tu male hāridravarṇatā

रजोवृद्धिस्तापनञ्च तथा चानाहमेहनम । श्लेष्मणा प्रावृते प्राणे नादः स्नोतो ऽवरोधनम

rajovṛddhistāpanañca tathā cānāhamehanam / śleṣmaṇā prāvṛte prāṇe nādaḥ snoto 'varodhanam

ष्ठीवनञ्चैव सस्वेदश्वासनिः श्वाससंग्रहः । उदाने गुरुगात्रत्वमरुचिर्वाक्स्वरग्रहः

ṣṭhīvanañcaiva sasvedaśvāsaniḥ śvāsasaṃgrahaḥ / udāne gurugātratvamarucirvāksvaragrahaḥ

बलवर्णप्रणाशश्चा पाने पर्वास्थिसंग्रहः । गुरुताङ्गेषु सर्वेषु स्थूलत्वञ्चागतं भृशम

balavarṇapraṇāśaścā pāne parvāsthisaṃgrahaḥ / gurutāṅgeṣu sarveṣu sthūlatvañcāgataṃ bhṛśam

समाने ऽतिक्रियाज्ञत्वमस्वेदो मन्दवह्निता । अपाने सकलं मूत्रं शकृतः स्यात्प्रवर्तनम?

samāne 'tikriyājñatvamasvedo mandavahnitā / apāne sakalaṃ mūtraṃ śakṛtaḥ syātpravartanam?

इति द्वाविंशतिविधं वातरक्तामयं विदुः । प्राणादयस्तथान्यो ऽन्यं समाक्रान्ता यथाक्रमम

iti dvāviṃśatividhaṃ vātaraktāmayaṃ viduḥ / prāṇādayastathānyo 'nyaṃ samākrāntā yathākramam

सर्वे ऽपि विंशतिविधं विद्यादावरणञ्च यत । हृल्लासोच्छ्वाससंरोधः प्रतिश्यायः शिरोग्रहः

sarve 'pi viṃśatividhaṃ vidyādāvaraṇañca yat / hṛllāsocchvāsasaṃrodhaḥ pratiśyāyaḥ śirograhaḥ

हृद्रोगो मुखशोषश्च प्राणेनापान आवृते । उदानेनावृते प्राणे भवेद्धै बलसंक्षयः

hṛdrogo mukhaśoṣaśca prāṇenāpāna āvṛte / udānenāvṛte prāṇe bhaveddhai balasaṃkṣayaḥ

विचारणेन विभजेत्सर्वमावरणं भिषक । स्थानान्यपेक्ष्य वातानां वृर्धिहानिं च कर्मणाम

vicāraṇena vibhajetsarvamāvaraṇaṃ bhiṣak / sthānānyapekṣya vātānāṃ vṛrdhihāniṃ ca karmaṇām

प्राणादीनाञ्च पञ्चानां पित्तमावरणं मिथः । पित्तादीनामावसतिर्मिश्राणां मिश्रितैश्च तैः

prāṇādīnāñca pañcānāṃ pittamāvaraṇaṃ mithaḥ / pittādīnāmāvasatirmiśrāṇāṃ miśritaiśca taiḥ

मिश्रैः पित्तादिभिस्तद्वन्मिश्राण्यपित्वनेकधा । तांल्लक्षयेदवहितो यथास्वं लक्षणोदयात

miśraiḥ pittādibhistadvanmiśrāṇyapitvanekadhā / tāṃllakṣayedavahito yathāsvaṃ lakṣaṇodayāt

शनैः शनैश्चोपशयान्दृढानपि मुहुर्मुहुः । विशेषाज्जीवितं प्राण उदानो बलमुच्यते । स्यात्तयोः पीडनाद्धनिरायुषञ्च बलस्य च

śanaiḥ śanaiścopaśayāndṛḍhānapi muhurmuhuḥ / viśeṣājjīvitaṃ prāṇa udāno balamucyate / syāttayoḥ pīḍanāddhanirāyuṣañca balasya ca

आवृता वायवो ऽज्ञाता ज्ञाता वा स्थानविच्युताः । प्रयत्नेनापि दुः साध्या भवेयुर्वानुपद्रवाः

āvṛtā vāyavo 'jñātā jñātā vā sthānavicyutāḥ / prayatnenāpi duḥ sādhyā bhaveyurvānupadravāḥ

विद्रधिप्लीहहृद्रोगगुल्माग्निसदनादयः । भवन्त्युपद्रवास्तेषामावृतानामुपेक्षया

vidradhiplīhahṛdrogagulmāgnisadanādayaḥ / bhavantyupadravāsteṣāmāvṛtānāmupekṣayā

निदानं सुश्रुत! मया आत्रेयोक्तं समीरितम । सर्वरोगविवेकाय नराद्यायुः प्रवृद्धये

nidānaṃ suśruta! mayā ātreyoktaṃ samīritam / sarvarogavivekāya narādyāyuḥ pravṛddhaye

एवं विज्ञाय रोगादींश्चिकित्सामथ वै चरेत । त्रिफला सर्वरोगघ्नी मध्वाज्यगुडसंयुता

evaṃ vijñāya rogādīṃścikitsāmatha vai caret / triphalā sarvarogaghnī madhvājyaguḍasaṃyutā

सव्योषा त्रिफला वापि सर्वरोगप्रमर्दिनी । शतावरीगुडूच्यग्निविडङ्गेन युताथवा

savyoṣā triphalā vāpi sarvarogapramardinī / śatāvarīguḍūcyagniviḍaṅgena yutāthavā

शतावरी गुडूच्यग्निः शुण्ठीमूषलिका बला । पुनर्नवा च बृहती निर्गुण्डी निम्बपत्रकम

śatāvarī guḍūcyagniḥ śuṇṭhīmūṣalikā balā / punarnavā ca bṛhatī nirguṇḍī nimbapatrakam

भृङ्गराजश्चामलकं वासकस्तद्रसेन वा । भाविता त्रिफला सप्तवारमेखमथापिवा

bhṛṅgarājaścāmalakaṃ vāsakastadrasena vā / bhāvitā triphalā saptavāramekhamathāpivā

पूर्वोक्तश्च यथालाभयुक्तैश्चूर्णञ्च मोदकः । वटिका घृततैलं वा कषायो शोषरोगनुत । पलं पलार्धकं वापि कर्षं कर्षार्धमेव वा

pūrvoktaśca yathālābhayuktaiścūrṇañca modakaḥ / vaṭikā ghṛtatailaṃ vā kaṣāyo śoṣaroganut / palaṃ palārdhakaṃ vāpi karṣaṃ karṣārdhameva vā