श्रीगरुडमहापुराणम- 166 धन्वन्तरिरुवाच । वातव्याधिनिदानं ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । सर्वथानर्थकथने विघ्न एव च कारणम

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 166 dhanvantariruvāca / vātavyādhinidānaṃ te vakṣye suśruta tacchṛṇu / sarvathānarthakathane vighna eva ca kāraṇam

अदृष्टदुष्टपवनशरीरमविशेषतः । स विश्वकर्मा विश्वात्मा विश्वरूपः प्रजापतिः

adṛṣṭaduṣṭapavanaśarīramaviśeṣataḥ / sa viśvakarmā viśvātmā viśvarūpaḥ prajāpatiḥ

स्रष्टा धाता विभुर्विष्णुः संहर्ता मृत्युरन्तकः । तद्वदुक्तं च यत्नेन यतितव्यमतः सदा

sraṣṭā dhātā vibhurviṣṇuḥ saṃhartā mṛtyurantakaḥ / tadvaduktaṃ ca yatnena yatitavyamataḥ sadā

तस्योक्ते दोषविज्ञाने कर्म प्राकृतवैकृतम । समासव्यासतो दोषभेदानामवधार्य च

tasyokte doṣavijñāne karma prākṛtavaikṛtam / samāsavyāsato doṣabhedānāmavadhārya ca

प्रत्येकं पञ्चधा वीरो व्यापारश्चेह वैकृतः । तस्योच्यते विभागेन सनिदानं सलक्षणम

pratyekaṃ pañcadhā vīro vyāpāraśceha vaikṛtaḥ / tasyocyate vibhāgena sanidānaṃ salakṣaṇam

धातुक्षयकरैर्वायुः क्रुद्धो नातिनिषेव्यते । चतुः स्नोतो ऽवकाशेषु भूयस्तान्येव पूरयेत

dhātukṣayakarairvāyuḥ kruddho nātiniṣevyate / catuḥ snoto 'vakāśeṣu bhūyastānyeva pūrayet

तेभ्यस्तु दोषपूर्णेभ्यः प्रच्छाद्य विवरं ततः । तव वायुः सकृत्क्रुद्धः शूलानाहान्त्रकूजनम

tebhyastu doṣapūrṇebhyaḥ pracchādya vivaraṃ tataḥ / tava vāyuḥ sakṛtkruddhaḥ śūlānāhāntrakūjanam

मलरोधं स्वरभ्रंशं दृष्टिपृष्ठकटिग्रहम । करोत्येव पुनः काये कृच्छ्रानन्यानुपद्रवान

malarodhaṃ svarabhraṃśaṃ dṛṣṭipṛṣṭhakaṭigraham / karotyeva punaḥ kāye kṛcchrānanyānupadravān

आमाशयोत्थवमथुश्वासकासविषूचिकाः । कण्डूपरोधघर्मादिव्याधीनूर्ध्वञ्च नाभितः

āmāśayotthavamathuśvāsakāsaviṣūcikāḥ / kaṇḍūparodhagharmādivyādhīnūrdhvañca nābhitaḥ

श्रोत्रादीन्द्रियबाधां च त्वचि स्फोटनरूक्षताम । चक्रेतीव्ररुजाश्वासगरामयविवर्णताः

śrotrādīndriyabādhāṃ ca tvaci sphoṭanarūkṣatām / cakretīvrarujāśvāsagarāmayavivarṇatāḥ

अन्त्रस्यान्तञ्च विष्टम्भमरुचिं कृशतां भ्रमम । मांसमेदोगतग्रन्थिं चर्मादावुपकर्कशम

antrasyāntañca viṣṭambhamaruciṃ kṛśatāṃ bhramam / māṃsamedogatagranthiṃ carmādāvupakarkaśam

गुर्वङ्गन्तुद्यते ऽत्यर्थं दण्डमुष्टिहतं यथा । अस्थिस्थः सक्थिसन्ध्यस्थिशूलं तीव्रञ्च लक्षयेत

gurvaṅgantudyate 'tyarthaṃ daṇḍamuṣṭihataṃ yathā / asthisthaḥ sakthisandhyasthiśūlaṃ tīvrañca lakṣayet

मज्जस्थो ऽस्थिषु चास्थैर्यमस्वप्नं यत्तदा रुजाम । शुक्रस्य शीघ्रमुत्सङ्गसर्गान्विकृतिमेव वा

majjastho 'sthiṣu cāsthairyamasvapnaṃ yattadā rujām / śukrasya śīghramutsaṅgasargānvikṛtimeva vā

तत्तद्गर्भस्थशुक्रस्थः शिरस्याध्मानरिक्ताता । तत्र स्थानस्थितः कुर्यात क्रुद्धः श्वयथुकृच्छ्रताम

tattadgarbhasthaśukrasthaḥ śirasyādhmānariktātā / tatra sthānasthitaḥ kuryāt kruddhaḥ śvayathukṛcchratām

जलपूर्णदृतिस्पर्शं शोषं सन्धिगतो ऽनिलः । सर्वाङ्गसंश्रयस्तोदभेदस्फुरणभञ्जनम

jalapūrṇadṛtisparśaṃ śoṣaṃ sandhigato 'nilaḥ / sarvāṅgasaṃśrayastodabhedasphuraṇabhañjanam

स्तम्भनाक्षेपणं स्वप्नः सन्धिभञ्जनकम्पनम । यदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धो ऽभ्येति मुहुर्मुहुः । तदाङ्गमाक्षिपत्येष व्याधिराक्षेपणः स्मृतः

stambhanākṣepaṇaṃ svapnaḥ sandhibhañjanakampanam / yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kruddho 'bhyeti muhurmuhuḥ / tadāṅgamākṣipatyeṣa vyādhirākṣepaṇaḥ smṛtaḥ

अधः प्रतिहतो वायुर्व्रजेदूर्ध्वं यदा पुनः । तदावष्टभ्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयेत

adhaḥ pratihato vāyurvrajedūrdhvaṃ yadā punaḥ / tadāvaṣṭabhya hṛdayaṃ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayet

सक्षिपेत्परितो गात्रं हनुं वा चास्य नामयत । कृच्छ्रादुच्छ्वसितं चापि निमीलन्नयनद्वयम

sakṣipetparito gātraṃ hanuṃ vā cāsya nāmayat / kṛcchrāducchvasitaṃ cāpi nimīlannayanadvayam

कपोत इव कूजेच्च निः संगः सोपतन्त्रकः । स एव वामनासायां युक्तस्तु मरुता हृदि

kapota iva kūjecca niḥ saṃgaḥ sopatantrakaḥ / sa eva vāmanāsāyāṃ yuktastu marutā hṛdi

प्राप्नोति च मुहुः स्वास्थ्यं मुहुरस्वास्थ्यवान्भवेत । अभिघातसमुत्थश्च दुश्चिकित्स्यतमो मतः

prāpnoti ca muhuḥ svāsthyaṃ muhurasvāsthyavānbhavet / abhighātasamutthaśca duścikitsyatamo mataḥ

स्वेदस्तम्भं तदा तस्य वायुश्छिन्नतनुर्यदा । व्याप्नोति सकलं देहं यत्र चायाम्यते पुनः

svedastambhaṃ tadā tasya vāyuśchinnatanuryadā / vyāpnoti sakalaṃ dehaṃ yatra cāyāmyate punaḥ

अन्तर्धान्तुगतश्चैव वेगस्तम्भं च नेत्रयोः । करोति जृम्भां सदनं दशनानां हतोद्यमम

antardhāntugataścaiva vegastambhaṃ ca netrayoḥ / karoti jṛmbhāṃ sadanaṃ daśanānāṃ hatodyamam

पार्श्वयोर्वेदनां बाह्यां हनुपृष्ठसिरोग्रहम । देहस्य बहिरायामं पृष्ठतो हृदये शिरः

pārśvayorvedanāṃ bāhyāṃ hanupṛṣṭhasirograham / dehasya bahirāyāmaṃ pṛṣṭhato hṛdaye śiraḥ

उरश्चोत्क्षिप्यते तत्र स्कन्धो वा नाम्यते तदा । दन्तेष्वास्ये च वैवर्ण्यं ह्यस्वेदस्तत्र गात्रतः

uraścotkṣipyate tatra skandho vā nāmyate tadā / danteṣvāsye ca vaivarṇyaṃ hyasvedastatra gātrataḥ

बाह्यायामं हनुस्तम्भं ब्रवते वातरोगिणम । विण्मूत्रमसृजं प्राप्य ससमीरसमीरणाः?

bāhyāyāmaṃ hanustambhaṃ bravate vātarogiṇam / viṇmūtramasṛjaṃ prāpya sasamīrasamīraṇāḥ?

आयच्छन्ति तनोर्देषाः सर्वमापादमस्तकम । तिष्ठतः पाण्डुमात्रस्य व्रणायामः सुवर्धितः

āyacchanti tanordeṣāḥ sarvamāpādamastakam / tiṣṭhataḥ pāṇḍumātrasya vraṇāyāmaḥ suvardhitaḥ

गात्रवेगे भवेत्स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपणेन तत । जिह्वाविलेखनादुष्णभक्षणादतिमानतः

gātravege bhavetsvāsthyaṃ sarveṣvākṣepaṇena tat / jihvāvilekhanāduṣṇabhakṣaṇādatimānataḥ

कुपितो हनुमूलस्थः स्तम्भयित्वानिलो हनुम । करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम

kupito hanumūlasthaḥ stambhayitvānilo hanum / karoti vivṛtāsyatvamathavā saṃvṛtāsyatām

हनस्तम्भः स तेन स्यात्कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम । वाग्वादिनी शिरास्तम्भो जिह्वां स्तम्भयते ऽनिलः

hanastambhaḥ sa tena syātkṛcchrāccarvaṇabhāṣaṇam / vāgvādinī śirāstambho jihvāṃ stambhayate 'nilaḥ

जिह्वास्तम्भः स तेनान्नपानवाक्येष्वनीशता । शिरसा भारहरणादतिहास्यप्रभाषणात

jihvāstambhaḥ sa tenānnapānavākyeṣvanīśatā / śirasā bhāraharaṇādatihāsyaprabhāṣaṇāt

विषमादुपधानाच्च कठिनानां च चर्वणात । वायुर्विवर्धते तैश्च वातूलैरूर्ध्वमास्थितः

viṣamādupadhānācca kaṭhinānāṃ ca carvaṇāt / vāyurvivardhate taiśca vātūlairūrdhvamāsthitaḥ

वक्रीकरोति वक्त्रं च ह्युच्चैर्हसितमीक्षितम । ततो ऽस्य कुरुते मृद्वीं वाक्शक्तिं स्तब्धनेत्रताम

vakrīkaroti vaktraṃ ca hyuccairhasitamīkṣitam / tato 'sya kurute mṛdvīṃ vākśaktiṃ stabdhanetratām

दन्तचालं स्वरभ्रंशः श्रुतिहानीक्षितग्रहौ । गन्धाज्ञानं स्मृतिध्वंसस्त्रासः श्वासश्च जायते

dantacālaṃ svarabhraṃśaḥ śrutihānīkṣitagrahau / gandhājñānaṃ smṛtidhvaṃsastrāsaḥ śvāsaśca jāyate

निष्ठीवः पार्श्वतोदश्च ह्येकस्याक्ष्णो निमीलनम । जत्रोरूर्ध्वं रुजस्तीव्राः शरीरार्धधरो ऽपि वा

niṣṭhīvaḥ pārśvatodaśca hyekasyākṣṇo nimīlanam / jatrorūrdhvaṃ rujastīvrāḥ śarīrārdhadharo 'pi vā

तमाहुरर्दितं केचिदेकाङ्गमथ चापरे । रक्तमाश्रित्य च शिराः कुर्यान्मूर्धधराः शिराः?

tamāhurarditaṃ kecidekāṅgamatha cāpare / raktamāśritya ca śirāḥ kuryānmūrdhadharāḥ śirāḥ?

रूक्षः सवेदनः कृष्णः सो ऽसाध्यः स्याच्छिरोग्रहः । तनुं गृहीत्वा वायुश्च स्नायुस्तथैव च

rūkṣaḥ savedanaḥ kṛṣṇaḥ so 'sādhyaḥ syācchirograhaḥ / tanuṃ gṛhītvā vāyuśca snāyustathaiva ca

पक्षमन्यतरं हन्ति पक्षाघातः स उच्यते । कृत्स्नस्य कायस्यार्धं स्यादकर्मण्यमचेतनम

pakṣamanyataraṃ hanti pakṣāghātaḥ sa ucyate / kṛtsnasya kāyasyārdhaṃ syādakarmaṇyamacetanam

एकाङ्गरोगतां केचिदन्ये कक्षरुजां विदुः । सर्वाङ्गरोधः स्तम्भश्च सर्वकायाश्रिते ऽनिले

ekāṅgarogatāṃ kecidanye kakṣarujāṃ viduḥ / sarvāṅgarodhaḥ stambhaśca sarvakāyāśrite 'nile

शुद्धवातकृतः पक्षः कृच्छ्रसाध्यतमो मतः । कृच्छ्रश्चान्येन संसृष्टो विवृद्धः क्षयहेतुकः

śuddhavātakṛtaḥ pakṣaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ / kṛcchraścānyena saṃsṛṣṭo vivṛddhaḥ kṣayahetukaḥ

आमबद्धायनः कुर्यात्संस्तभ्याङ्गं कफान्वितः । असाध्य एव सर्वो हि भवेद्दण्डापतानकः

āmabaddhāyanaḥ kuryātsaṃstabhyāṅgaṃ kaphānvitaḥ / asādhya eva sarvo hi bhaveddaṇḍāpatānakaḥ

अंसमूलोत्थितो वायुः शिराः संकुच्य तत्रगः । बहिः प्रस्यन्दितहरं जनयत्येव बाहुकम

aṃsamūlotthito vāyuḥ śirāḥ saṃkucya tatragaḥ / bahiḥ prasyanditaharaṃ janayatyeva bāhukam

तलं प्रत्यङ्गुलीनां यः कण्डरा बाहुपृष्ठतः । बाह्वोः कर्मक्षयकरी विपूची वेति सोच्यते

talaṃ pratyaṅgulīnāṃ yaḥ kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ / bāhvoḥ karmakṣayakarī vipūcī veti socyate

वायुः कट्याश्रितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षैपेद्यदा । तदा खञ्जो भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोर्वधात

vāyuḥ kaṭyāśritaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣaipedyadā / tadā khañjo bhavejjantuḥ paṅguḥ sakthnordvayorvadhāt

कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्निव च गच्छति । कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम

kampate gamanārambhe khañjanniva ca gacchati / kalāyakhañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam

शीतोष्णद्रवसंसुष्कगुरुस्निग्धैश्च सेवितैः । जीर्णाजीर्णे तथायासक्षोभस्निग्धप्रजागरैः

śītoṣṇadravasaṃsuṣkagurusnigdhaiśca sevitaiḥ / jīrṇājīrṇe tathāyāsakṣobhasnigdhaprajāgaraiḥ

श्लेष्मभेदः समये परमत्यर्थसंचितम । अभिभूयेतरं दोषं शरीरं प्रतिपद्यते

śleṣmabhedaḥ samaye paramatyarthasaṃcitam / abhibhūyetaraṃ doṣaṃ śarīraṃ pratipadyate

सक्थ्यस्थीनि प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तम्भितेन तत । तदास्थि स्नाति तेनोरोस्तथा शीतानिलेन तु

sakthyasthīni prapūryāntaḥ śleṣmaṇā stambhitena tat / tadāsthi snāti tenorostathā śītānilena tu

श्यामाङ्गमङ्गस्तैमित्यतन्द्रामूर्छारुचिज्वरैः । तमूरुस्तम्भमित्याह बाह्यवातमथापरे

śyāmāṅgamaṅgastaimityatandrāmūrchārucijvaraiḥ / tamūrustambhamityāha bāhyavātamathāpare

वातशोणितसंशोथो जानुमध्ये महारुजः । ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षस्तु स्थूलक्रोष्टुकशीर्षवत

vātaśoṇitasaṃśotho jānumadhye mahārujaḥ / jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣastu sthūlakroṣṭukaśīrṣavat

रुक्पादविषमन्यस्ते श्रमाद्वा जायते यदा । वातेन गुल्फमाक्षित्य तमाहुर्वातकण्टकम

rukpādaviṣamanyaste śramādvā jāyate yadā / vātena gulphamākṣitya tamāhurvātakaṇṭakam

पार्ष्णिप्रत्यङ्गुलीनाभौ कण्ठे वा मारुतार्दिते । सतिक्षेपं निगृह्णाति गृध्रसीं तां प्रचक्षते

pārṣṇipratyaṅgulīnābhau kaṇṭhe vā mārutārdite / satikṣepaṃ nigṛhṇāti gṛdhrasīṃ tāṃ pracakṣate

हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां चापि सुप्तकौ । पादहर्षः स विज्ञेयः कफमारुतकोपजः

hṛṣyete caraṇau yasya bhavetāṃ cāpi suptakau / pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphamārutakopajaḥ

पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितो ऽनिलः । विशेषतश्चङ्क्रमतः पाददाहं तमादिशेत

pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛksahito 'nilaḥ / viśeṣataścaṅkramataḥ pādadāhaṃ tamādiśet