श्रीगरुडमहापुराणम- 164 धन्वन्तरिरुवाच । मिथ्याहारविहारेण विशेषेण विरोधिना । साधुनिन्दावधाद्युद्धहरणाद्यैश्च सेवितैः

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 164 dhanvantariruvāca / mithyāhāravihāreṇa viśeṣeṇa virodhinā / sādhunindāvadhādyuddhaharaṇādyaiśca sevitaiḥ

पाप्मभिः कर्मभिः सद्यः प्राक्तनैः प्रेरितामलाः । शिराः प्रपद्य तैर्युक्तास्त्वग्वसारक्तमामिषम

pāpmabhiḥ karmabhiḥ sadyaḥ prāktanaiḥ preritāmalāḥ / śirāḥ prapadya tairyuktāstvagvasāraktamāmiṣam

दूषयन्ति च संशोष्य निश्चरन्तस्ततो बहिः । त्वचः कुर्वान्ति वैवर्ण्यं शिष्टाः कुष्ठमुशन्तितम

dūṣayanti ca saṃśoṣya niścarantastato bahiḥ / tvacaḥ kurvānti vaivarṇyaṃ śiṣṭāḥ kuṣṭhamuśantitam

कालेनोपेक्षितं यत्स्यात्सर्वं कोष्ठानि तद्वपुः । प्रपद्य धातून्बाह्यान्तः सर्वान्संक्लेद्य चावहेत

kālenopekṣitaṃ yatsyātsarvaṃ koṣṭhāni tadvapuḥ / prapadya dhātūnbāhyāntaḥ sarvānsaṃkledya cāvahet

सस्वेदक्लेदसङ्कोचान्कृमीन सूक्ष्मांश्चदारुणान । लोमत्वक्स्नायुधमनीराक्रामति यथाक्रमम

sasvedakledasaṅkocānkṛmīn sūkṣmāṃścadāruṇān / lomatvaksnāyudhamanīrākrāmati yathākramam

भस्माच्छादितवत्कुर्याद्बाह्यं कुष्ठमुदाहृतम । कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथग्द्वन्द्वैः समागतैः

bhasmācchāditavatkuryādbāhyaṃ kuṣṭhamudāhṛtam / kuṣṭhāni saptadhā doṣaiḥ pṛthagdvandvaiḥ samāgataiḥ

सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशो ऽधिकस्ततः । वातेन कुष्ठं कापालं पित्तेनौदुम्बरं कफात

sarveṣvapi tridoṣeṣu vyapadeśo 'dhikastataḥ / vātena kuṣṭhaṃ kāpālaṃ pittenaudumbaraṃ kaphāt

मण्डलाख्यं विचर्चो च ऋष्याख्यं वातपित्तजम । चर्मैककुष्ठं किटिमं सिध्मालसविपादिकाः

maṇḍalākhyaṃ vicarco ca ṛṣyākhyaṃ vātapittajam / carmaikakuṣṭhaṃ kiṭimaṃ sidhmālasavipādikāḥ

वातश्लेष्मोद्भवाः श्लेष्मपित्ताद्दद्रूशतारुषी । पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा

vātaśleṣmodbhavāḥ śleṣmapittāddadrūśatāruṣī / puṇḍarīkaṃ savisphoṭaṃ pāmā carmadalaṃ tathā

सर्वेभ्यः काकणं पूर्वत्रिकं दद्रु सकाकणम । पुण्डरीकर्यजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु

sarvebhyaḥ kākaṇaṃ pūrvatrikaṃ dadru sakākaṇam / puṇḍarīkaryajihve ca mahākuṣṭhāni sapta tu

अतिश्लक्ष्णखरस्पर्शस्वेदास्वेदविवर्णताः । दाहः कण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोचोन्नतिस्तमः

atiślakṣṇakharasparśasvedāsvedavivarṇatāḥ / dāhaḥ kaṇḍūstvaci svāpastodaḥ koconnatistamaḥ

व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः । रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्ते ऽल्पे ऽतिकोपनम

vraṇānāmadhikaṃ śūlaṃ śīghrotpattiścirasthitiḥ / rūḍhānāmapi rūkṣatvaṃ nimitte 'lpe 'tikopanam

रोमहर्षो ऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम । कृष्णारुणकपालाभं यद्रूक्षं परुषं तनु

romaharṣo 'sṛjaḥ kārṣṇyaṃ kuṣṭhalakṣaṇamagrajam / kṛṣṇāruṇakapālābhaṃ yadrūkṣaṃ paruṣaṃ tanu

विस्तृताकृतिपर्यस्तन्दूषितैर्लोमभिश्चितम । कापालं तोदबहुलं तत्कुष्ठं विषमं स्मृतम

vistṛtākṛtiparyastandūṣitairlomabhiścitam / kāpālaṃ todabahulaṃ tatkuṣṭhaṃ viṣamaṃ smṛtam

उदुम्बरफलाभासं कुष्ठमौदुम्बरं वदेत । वर्तुलं बहुलकेत्युक्तं दाहरुजाधिकम

udumbaraphalābhāsaṃ kuṣṭhamaudumbaraṃ vadet / vartulaṃ bahulaketyuktaṃ dāharujādhikam

असंच्छन्नमदरणं कृमिवत्स्यादुदुम्बरम । स्थिरं सत्यानं गुरु स्निग्धं श्वेतरक्तं मलान्वितम

asaṃcchannamadaraṇaṃ kṛmivatsyādudumbaram / sthiraṃ satyānaṃ guru snigdhaṃ śvetaraktaṃ malānvitam

अन्योन्यसक्तपुच्छूनबहुकण्डूस्नुतिकृमि । श्लक्ष्णपीताभासंयुक्तं मण्डलं परिकीर्तितम

anyonyasaktapucchūnabahukaṇḍūsnutikṛmi / ślakṣṇapītābhāsaṃyuktaṃ maṇḍalaṃ parikīrtitam

सकण्डूपिटिका श्यावा सक्लेदा च विचर्चिका । परुषन्तत्ररक्तान्तमन्तः श्यामं समुन्नतम

sakaṇḍūpiṭikā śyāvā sakledā ca vicarcikā / paruṣantatraraktāntamantaḥ śyāmaṃ samunnatam

ऋष्यजिह्वाकृतिप्रोक्तं ऋष्यजिह्वं बहुक्रिमि । हस्तिचर्मखरस्पर्शं चर्माख्यं कुष्ठमुच्यते

ṛṣyajihvākṛtiproktaṃ ṛṣyajihvaṃ bahukrimi / hasticarmakharasparśaṃ carmākhyaṃ kuṣṭhamucyate

अस्वेदञ्चमत्स्यशल्कसन्निभं किटिमं पुनः । रूक्षाग्निवर्णं दुः स्पर्शं कण्डूमत्परुषासितम

asvedañcamatsyaśalkasannibhaṃ kiṭimaṃ punaḥ / rūkṣāgnivarṇaṃ duḥ sparśaṃ kaṇḍūmatparuṣāsitam

अन्ता रूक्षं बहिः स्निग्धमन्तर्घृष्टं रजः किरेत । श्लक्ष्णस्पर्शं तनु स्निग्धं स्वच्छमस्वेदपुष्पवत

antā rūkṣaṃ bahiḥ snigdhamantarghṛṣṭaṃ rajaḥ kiret / ślakṣṇasparśaṃ tanu snigdhaṃ svacchamasvedapuṣpavat

प्रायेण चोर्ध्वकार्श्यञ्च कुण्डैः कण्डूपरैश्चितम । रक्तैरलंशुका पाणिपादे कुर्याद्विपादिका

prāyeṇa cordhvakārśyañca kuṇḍaiḥ kaṇḍūparaiścitam / raktairalaṃśukā pāṇipāde kuryādvipādikā

तीव्रार्तिं गाढकण्डूञ्च सरागपिडिकाचितम । दीर्घप्रतानदूर्वावदतसीकुसुमच्छवि

tīvrārtiṃ gāḍhakaṇḍūñca sarāgapiḍikācitam / dīrghapratānadūrvāvadatasīkusumacchavi

उच्छूनमण्डलो दद्रुः कण्डूमानिति कथ्यते । स्थूलमूलं सदाहार्ति रक्तस्त्रावं बहुव्रणम

ucchūnamaṇḍalo dadruḥ kaṇḍūmāniti kathyate / sthūlamūlaṃ sadāhārti raktastrāvaṃ bahuvraṇam

सादहकक्लेदरुजं प्रायशः सर्वजन्म च । रक्ताक्तमण्डलं पाण्डु कण्डूदाहरुजान्वितम

sādahakakledarujaṃ prāyaśaḥ sarvajanma ca / raktāktamaṇḍalaṃ pāṇḍu kaṇḍūdāharujānvitam

सोत्सेधमाचितं रक्तैः कञ्जपर्णमिवाम्बुभिः । पुण्डरीकं भवेत्तद्धि चितं स्फोटैः सितारुणैः

sotsedhamācitaṃ raktaiḥ kañjaparṇamivāmbubhiḥ / puṇḍarīkaṃ bhavettaddhi citaṃ sphoṭaiḥ sitāruṇaiḥ

विस्फोटपिटिका पामा कण्डूक्लेदरुजान्विताः । सूक्ष्मा श्यामारुणा रूक्षा प्रायः स्फिक्पाणिकूर्परे

visphoṭapiṭikā pāmā kaṇḍūkledarujānvitāḥ / sūkṣmā śyāmāruṇā rūkṣā prāyaḥ sphikpāṇikūrpare

सस्फोटसंस्पर्शसहं कण्डूरक्तातिदाहवत । रक्तदलं चर्मदलं काकणं तीव्रदाहरुक

sasphoṭasaṃsparśasahaṃ kaṇḍūraktātidāhavat / raktadalaṃ carmadalaṃ kākaṇaṃ tīvradāharuk

पूर्वरक्तञ्च कृष्णञ्च काकणं त्रिफलोपमम । कृष्णलिङ्गैर्युतैः सर्वैः स्वस्वकारणतो भवेत

pūrvaraktañca kṛṣṇañca kākaṇaṃ triphalopamam / kṛṣṇaliṅgairyutaiḥ sarvaiḥ svasvakāraṇato bhavet

दोषभेदाय विहितैरादिशेल्लिङ्गकर्मभिः । कुष्ठस्वदोषानुगतं सर्वदोषगतं त्यजेत

doṣabhedāya vihitairādiśelliṅgakarmabhiḥ / kuṣṭhasvadoṣānugataṃ sarvadoṣagataṃ tyajet

कुष्ठोक्तं यच्च यच्चास्थिमज्जाशुक्रसमाश्रयम । कृच्छ्रं मेदोमतञ्चैव याप्यं स्नाप्वास्थिमांसगम

kuṣṭhoktaṃ yacca yaccāsthimajjāśukrasamāśrayam / kṛcchraṃ medomatañcaiva yāpyaṃ snāpvāsthimāṃsagam

अकृच्छ्रं कफवातोत्थं त्वग्गतं त्वमलञ्च यत । तत्र त्वचि स्थिते कष्ठे काये वैवर्ण्यरूक्षाता

akṛcchraṃ kaphavātotthaṃ tvaggataṃ tvamalañca yat / tatra tvaci sthite kaṣṭhe kāye vaivarṇyarūkṣātā

स्वेदतापश्वयथवः शोणिते पिशिते पुनः । पाणिपादाश्रिताः स्फोटाः क्लेशात्सन्धिषु चाधिकम

svedatāpaśvayathavaḥ śoṇite piśite punaḥ / pāṇipādāśritāḥ sphoṭāḥ kleśātsandhiṣu cādhikam

दोषस्याभीक्ष्णयोगेन दलनं स्याच्च मेदसि । नातिसंज्ञास्ति मज्जास्थिनेत्रवेगस्वरक्ष्यः

doṣasyābhīkṣṇayogena dalanaṃ syācca medasi / nātisaṃjñāsti majjāsthinetravegasvarakṣyaḥ

क्षते च क्रिमिभिः शुक्रे स्वदारापत्यबाधनम । यथापूर्वाणि सर्वाणि स्वलिङ्गानि मृगादिषु

kṣate ca krimibhiḥ śukre svadārāpatyabādhanam / yathāpūrvāṇi sarvāṇi svaliṅgāni mṛgādiṣu

कष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासं दारुणं भवेत । निर्दिष्टमपरिस्त्रावि त्रिधातूद्भवसंश्रयम

kaṣṭhaikasambhavaṃ śvitraṃ kilāsaṃ dāruṇaṃ bhavet / nirdiṣṭamaparistrāvi tridhātūdbhavasaṃśrayam

वाताद्रूक्षारुणं पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत । सदाहं रोमविध्वंसि कफाच्छ्वेतं घन गुरु

vātādrūkṣāruṇaṃ pittāttāmraṃ kamalapatravat / sadāhaṃ romavidhvaṃsi kaphācchvetaṃ ghana guru

सकण्डूरं क्रमाद्रक्तमांसमेदः सु चादिशेत । वर्णेनैवेदृगुभयं कृच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम

sakaṇḍūraṃ kramādraktamāṃsamedaḥ su cādiśet / varṇenaivedṛgubhayaṃ kṛcchraṃ taccottarottaram

अशुक्लरोमबहुलमसंश्लिष्टं मिथो नवम । अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यमतो ऽन्यथा

aśuklaromabahulamasaṃśliṣṭaṃ mitho navam / anagnidagdhajaṃ sādhyaṃ śvitraṃ varjyamato 'nyathā

गुह्यपाणितलौष्ठेषु जातमप्यचिरन्तरम । वर्जनीयं विशेषेण किलासं सिद्धिमिच्छिता

guhyapāṇitalauṣṭheṣu jātamapyacirantaram / varjanīyaṃ viśeṣeṇa kilāsaṃ siddhimicchitā

स्पर्शैकाहारसंगादिसेवनात्प्रायशो गदाः । एकशय्यासनाच्चैव वस्त्रमाल्यानुलेपनात

sparśaikāhārasaṃgādisevanātprāyaśo gadāḥ / ekaśayyāsanāccaiva vastramālyānulepanāt