श्रीगरुडमहापुराणम- 163 धन्वन्तीररुवाच । विसर्पादिनिदानन्ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । स्याद्विसर्पो विघातात्तु दोषैर्दुष्टैश्च शोथवत

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 163 dhanvantīraruvāca / visarpādinidānante vakṣye suśruta tacchṛṇu / syādvisarpo vighātāttu doṣairduṣṭaiśca śothavat

अधिष्ठानञ्च तं प्राहुर्बाह्यं तत्र भयाच्छ्रमात । यथात्तरञ्च दुः साध्यस्तत्र दोषो यथायथम

adhiṣṭhānañca taṃ prāhurbāhyaṃ tatra bhayācchramāt / yathāttarañca duḥ sādhyastatra doṣo yathāyatham

प्रकोपनैः प्रकुपिता विशेषेण विदाहिभिः । देहे शीघ्रं विशन्तीह ते ऽन्तरे हि स्थिता बहिः

prakopanaiḥ prakupitā viśeṣeṇa vidāhibhiḥ / dehe śīghraṃ viśantīha te 'ntare hi sthitā bahiḥ

तृष्णाभियोगाद्वेगानां विषमाच्च प्रवर्तनात । आशु चाग्निबलभ्रंशादतो बाह्यं विसर्पयेत

tṛṣṇābhiyogādvegānāṃ viṣamācca pravartanāt / āśu cāgnibalabhraṃśādato bāhyaṃ visarpayet

तत्र वातात्स वीसर्पो वातज्वरसमव्यथः । शोथस्फुरणनिस्तोदभेदायासार्तिहर्षवान

tatra vātātsa vīsarpo vātajvarasamavyathaḥ / śothasphuraṇanistodabhedāyāsārtiharṣavān

पित्ताद्द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गो ऽतिलोहितः । कफात्कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक

pittāddrutagatiḥ pittajvaraliṅgo 'tilohitaḥ / kaphātkaṇḍūyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk

सन्निपातसमुत्थाश्च सर्वलिङ्गसमन्विताः । स्वदोषलिङ्गैश्चीयन्ते सर्वैः स्फोटैरुपेक्षिताः । ते ऽपि स्वेदान्विमुञ्चति बिभ्रतो व्रणलक्षणम

sannipātasamutthāśca sarvaliṅgasamanvitāḥ / svadoṣaliṅgaiścīyante sarvaiḥ sphoṭairupekṣitāḥ / te 'pi svedānvimuñcati bibhrato vraṇalakṣaṇam

वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्छातीसारतृड्भ्रमैः । गन्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर्युतः

vātapittājjvaracchardimūrchātīsāratṛḍbhramaiḥ / ganthibhedāgnisadanatamakārocakairyutaḥ

करोति सर्वमङ्गञ्च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत । यंयं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत्ससः

karoti sarvamaṅgañca dīptāṅgārāvakīrṇavat / yaṃyaṃ deśaṃ visarpaśca visarpati bhavetsasaḥ

शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वासु च चीयते । अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद्द्रुतं स च

śāntāṅgārāsito nīlo rakto vāsu ca cīyate / agnidagdha iva sphoṭaiḥ śīghragatvāddrutaṃ sa ca

मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातो ऽतिबलस्ततः । व्यथते ऽङ्गं हरेत्संज्ञां निद्राञ्च श्वासमीरयेत

marmānusārī vīsarpaḥ syādvāto 'tibalastataḥ / vyathate 'ṅgaṃ haretsaṃjñāṃ nidrāñca śvāsamīrayet

हिक्काञ्च स गतो ऽवस्थामीदृशीं लभते नरः । क्वचिन्मर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु

hikkāñca sa gato 'vasthāmīdṛśīṃ labhate naraḥ / kvacinmarmāratigrasto bhūmiśayyāsanādiṣu

चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहप्रमोहवान । दुष्प्रबोधो ऽश्नुते निद्रां सो ऽग्निवीसर्प उच्यते

ceṣṭamānastataḥ kliṣṭo manodehapramohavān / duṣprabodho 'śnute nidrāṃ so 'gnivīsarpa ucyate

कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वातं बहुधा कफम । रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्छिरास्नायुमांसगम

kaphena ruddhaḥ pavano bhittvātaṃ bahudhā kapham / raktaṃ vā vṛddharaktasya tvakchirāsnāyumāṃsagam

दूषयित्वा तु दीर्घानुवृत्तस्थूलखरात्मिकाम । ग्रन्थीनां कुरुते मालां सरक्तान्तीव्ररुग्ज्वराम

dūṣayitvā tu dīrghānuvṛttasthūlakharātmikām / granthīnāṃ kurute mālāṃ saraktāntīvrarugjvarām

श्वासकासातिसारास्यशोषहिक्कावमिभ्रमैः । मोहवैवर्ण्यमूर्छाङ्गभङ्गग्निसदनैर्युताम । इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः

śvāsakāsātisārāsyaśoṣahikkāvamibhramaiḥ / mohavaivarṇyamūrchāṅgabhaṅgagnisadanairyutām / ityayaṃ granthivīsarpaḥ kaphamārutakopajaḥ

कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो निद्रा तन्द्रा शिरोरुजा । अङ्गावसादविक्षेंपौ प्रलापारोचकभ्रमाः

kaphapittājjvaraḥ stambho nidrā tandrā śirorujā / aṅgāvasādavikṣeṃpau pralāpārocakabhramāḥ

मूर्छाग्निहानिर्भेदो ऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम । आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति

mūrchāgnihānirbhedo 'sthnāṃ pipāsendriyagauravam / āmopaveśanaṃ lepaḥ srotasāṃ sa ca sarpati

प्रायेणामाशयं गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक । पीडकैरवकीर्णो ऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः

prāyeṇāmāśayaṃ gṛhṇannekadeśaṃ na cātiruk / pīḍakairavakīrṇo 'tipītalohitapāṇḍuraiḥ

स्निध्नो ऽसितो मेचकाभो मलिनः शोथवान्गुरुः । गम्भीरपाकः प्रायोष्मस्पृष्टः क्लिन्नोंऽवदीर्यते

snidhno 'sito mecakābho malinaḥ śothavānguruḥ / gambhīrapākaḥ prāyoṣmaspṛṣṭaḥ klinnoṃ'vadīryate

पक्ववच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुशिरागणः । सर्वगो लक्षणैः सर्वेः सर्वगत्वक्समर्पणः । शवगन्धी च वीसर्पः कर्दमाख्यमुशन्ति तम

pakvavacchīrṇamāṃsaśca spaṣṭasnāyuśirāgaṇaḥ / sarvago lakṣaṇaiḥ sarveḥ sarvagatvaksamarpaṇaḥ / śavagandhī ca vīsarpaḥ kardamākhyamuśanti tam

बाह्यहेतोः क्षतात्क्रुद्ध्वः सरक्तं पित्तमीरयन । वीसर्पं मारुतः कुर्यात्कुलत्थसदृशैश्चितम

bāhyahetoḥ kṣatātkruddhvaḥ saraktaṃ pittamīrayan / vīsarpaṃ mārutaḥ kuryātkulatthasadṛśaiścitam

स्फोटैः शोथज्वररुजादाहाढ्यं श्यावशोणितम । पथग्दोषैस्त्रयः साध्या द्वन्द्वजाश्चानुपद्रवाः

sphoṭaiḥ śothajvararujādāhāḍhyaṃ śyāvaśoṇitam / pathagdoṣaistrayaḥ sādhyā dvandvajāścānupadravāḥ

असाध्याः कृतसर्वोत्थाः सर्वे चाक्रान्तमर्मणः । शीर्णस्नायुशिरामांसाः क्लिन्नाश्चशवगन्धयः

asādhyāḥ kṛtasarvotthāḥ sarve cākrāntamarmaṇaḥ / śīrṇasnāyuśirāmāṃsāḥ klinnāścaśavagandhayaḥ